Кіріспе

Польшалық ереуіл комитеті (Польша: Polish strike committee Inter Enterprise Strike Committee) (немесе Межзакладный ереуіл комитеті, Międzyzakładowy Komitet Strajkowy, MKS) - 1980 жылы 16 тамызда Польша Халық Республикасының Гданьск кеме жасау зауытында құрылған ереуіл комитеті. Оны Лех Валенса және басқалар басқарды және 17 тамызда МКС-тің 21 талабын шығарумен танымал болды, бұл ақыр соңында Гданьск келісіміне және "Солидарлылық" құрылуына әкелді.

Өмірбаян

1980 жылғы кең ауқымды ереуілдер Польшада екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі билік партиясы мен жұмысшы класы арасындағы алғашқы қақтығыстардан алыс болды. "Социалистік" үкіметке қарамастан, Польшаның билеуші класының элитасы орташа жалақысы көк жағалы жұмысшыныкінен жиырма есе көп болды. Бұл билеуші таптың элитасы полиция, БАҚ және мемлекеттік индустрияны, оның ішінде мемлекеттік ұйымдастырылған кәсіподақтарды иеленді немесе негізінен басқарады. Жетіспейтін жалақы мен азық-түлік тапшылығы, сонымен қатар тәуелсіз кәсіподақ белсенділігін қолдау қозғалысы 1956 және 1970 жылдары полициямен қақтығыстардан жүздеген жұмысшылардың өліміне әкелген ереуілдерге әкелді. 1970 және 1976 жылдардағы ереуілдер кейбір жеңілдіктермен аяқталды, бірақ кейіннен басшылығы тарапынан қосымша репрессиялар болды. Жұмысшылар өмір сүру деңгейіне және әлеуметтік әділдікке қатысты үкімет тарапынан берілген жауаптарға қанағаттанбайтын болды. 1980 жылы шілдеде үкімет ет бағасын одан әрі көтеруге тырысқанда, ереуілдер қайтадан басталды.

Алғашқы күндер

1980 жылдың тамызында Анна Валентинович "Роботник Вибржезе" газетінің редакторы болғандықтан, Гданьск кеме жасау зауытында жұмысынан айырылған кезде, оның әріптестері әрекетке кірісті. 14 тамызда таңертең кеме жасау зауытының 16 мыңға жуық қызметкері жұмысты тоқтатып, оның үй-жайларын басып алды. Олар Валентиновичтің қайта жұмысқа орналасуын, 1970 жылғы ереуіл құрбандарының құрметіне ескерткіш орнатуды және 2000 злотый жалақыны көтеруді талап етті. Басқарушылармен келіссөздер жүргізіліп, олардың талаптарының көпшілігі орындалғаннан кейін, 16 тамызда дауыс беру өткізілді, бұл ереуілдің тоқтатылуына әкелді. Алайда, бұл уақытта Гданьск кеме жасау зауытының айналасындағы көптеген жұмысшылар өздерінің ереуілдерін бастады және ұқсас талаптарды қойды. Келесі күні таңертең кеме жасау зауытының қақпасында "Кәсіпорынаралық ереуіл комитеті" (полякша қысқартуы: МКС) құрылды. Ол Гданьск-Сопот-Гдиня аймағындағы жұмысшыларды біріктіруді, іс-қимылды үйлестіруді және ереуілшілердің қауіпсіздігін қамтамасыз етуді көздеді. 1976 жылғы ереуілдерде Гданьск кеме жасау зауытында жұмысынан айырылған электрик Лех Валенса МКС төрағасы болып сайланды, ал комитеттің қалған бөлігі басқа мекемелердің делегаттарынан, соның ішінде Богдан Лис, Анджей Гвиазда және басқалардан құралды. 18 тамызға қарай МКС 156 жеке кәсіпорынның жұмысшыларын білдірді және олардың саны үнемі өсіп жатты. МКС құрылғаннан екі күн өткен соң Польша экономикасы тоқтап қалды, өйткені Балтық жағалауындағы барлық зауыттар мен порттарда жұмысшылар ереуілге шықты. 21 тамызға қарай елдің көп бөлігі ереуілге ұшырады, тіпті Үстіңгі Силезияның өнеркәсіптік аймағындағы ішкі шахталар да, өйткені жұмысшылардың көбісі тәуелсіз кәсіподақтарға қосылды. Гдансктегі Кәсіпорындар арасындағы ереуіл комитеті кәсіподақ қозғалысының ұлттық орталығы болды: бұл оқиғалардың осы сериясына тән ерекше құбылыс. 1950 және 1970 жылдардағы ереуілдерде жұмысшылардың жұмылдыру әлеуетін шектеген орталықтандырылған ұйымдық құрылымның болмауы болды. МКС жұмысшылар қозғалысының орталықсыздандырылуын ескере отырып, арнайы құрылған болатын және алғаш рет қозғалысты біріктіру мен нығайту үшін жұмыс істеп, Польшаның барлық аймақтарында ереуілдерді үйлестірді. Осы себепті Эдвард Гирек үкіметі ереуілшілерді кішкентай жеңілдіктермен сатып ала алмайтынын анықтады және ақырында МКС-пен ауыр келіссөздерге отыруға мәжбүр болды.

Келіссөздер

Комитет құрылған күні, яғни 17 тамызда, МКС кеме жасау зауытына 21 талапты қолмен жазып, жапқан. Бұл талаптар Гданск ереуілшілерінің бастапқы ұстанымдарынан әлдеқайда кең және барлық жайттарды қамтитын болды, олар еркін кәсіподақтарды және ереуілге шығу құқығын, тәуелсіз белсенділерді қуғын-сүргінді тоқтатуды, денсаулық сақтау қызметтерін жақсартуды және басқа да нәрселердің арасында негізгі тұтыну тауарлары мен азық-түлік тауарларын көбейтуді талап етті. Бұл талаптарда жұмысшылар үкіметті поляк халқының конституциялық құқықтарын қорғауға және көк жағалы азаматтардың төмен өмір сүру деңгейін жақсартуға шақырды. Валенса мен оның МКС-мен бірнеше апта бойы жүргізілген келіссөздерден кейін Коммунистік партияның бірінші хатшысы Эдвард Гирек шабуылшылардың барлық жиырма бір талабына қосылуға мәжбүр болды, 31 тамызда жұмысшыларға шабуыл жасауға және тәуелсіз кәсіподақтарды ұйымдастыруға құқық беретін Гданьск келісімін жасады.

Бірлік

31 тамызда Гданьск келісімін қол қоюмен бірге Гданьск қаласында МКС делегаттары 3500 жеке кәсіпорынның және 3 миллион жұмысшы, зиялы қауым мен студенттің атынан жиналды. Кәсіпорынаралық ереуіл комитеті, ол кәсіподақтардың ұлттық федерациясына айналды, енді ресми түрде Польшаның екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы тәуелсіз кәсіподағына айналды: Солидарность (Solidarność). Кейбір тарихшылар бірнеше апта ішінде "Солидарность" партиясына Польшаның жұмыс істейтін тұрғындарының 80 пайызы кірді деп мәлімдейді, ал консервативті бағалаулар мүшеліктің 50 пайызға жеткенін айтады.