Кіріспе

Денсаулықты сақтауға арналған амалдар. Жеке гигиена – дененің тазалығын сақтау. Гигиеналық шараларды келесі топтарға бөлуге болады: үй және күнделікті гигиена, жеке гигиена, медициналық гигиена, ұйқы гигиенасы және тамақ гигиенасы. Үй және күнделікті гигиенаға қол жуу, тыныс жолдары гигиенасы, үйдегі тамақ гигиенасы, ас үйдегі гигиена, дәретханадағы гигиена, кір жуу және үйдегі медициналық гигиена кіреді. Көптеген адамдар гигиенаны "тазалықпен" теңейді, бірақ гигиена – кең мағыналы ұғым. Оған душ немесе ванна қабылдау жиілігі, қол жуу, тырнақтарды қысқару және киім жуу сияқты жеке әдеттерді таңдау да кіреді. Сонымен қатар, үйдегі және жұмыс орнындағы, оның ішінде дәретханаларды таза ұстауға назар аудару қажет. Гигиеналық талаптарды сақтау әлеуметтік жауапкершілік пен құрметтің белгісі саналады, ал тиісті гигиенаны сақтамау таза емес немесе санитарлық емес деп қарастырылады, бұл қоғамдық денсаулыққа қауіп төндіріп, әлеуметтік жағынан қабылдамас немесе құрметсіздік болып есептелуі мүмкін.

Анықтама және жалпы түсінік

Гигиена – өмір салты, тазалық, денсаулық және медицинамен байланысты практика. Медицинада және күнделікті өмірде гигиеналық шаралар – ауруға себеп болатын микробтардың пайда болуын және таралуын азайтатын профилактикалық шаралар болып табылады. Гигиеналық талаптар әр мәдениетте әртүрлі болуы мүмкін. Тағам, фармацевтика, косметика және басқа да өнімдерді өндіруде жақсы гигиена сапаны қамтамасыз етудің маңызды бөлігі болып табылады. "Тазалық" және "гигиена" терминдері көбінесе бір-бірінің орнына қолданылады, бұл шатасуға әкелуі мүмкін. Жалпы алғанда, гигиена – ауру тудыратын организмдердің таралуын болдырмайтын шараларды білдіреді. Тазалау процестері (мысалы, қол жуу) жұқпалы микроорганизмдерді, сондай-ақ кір мен топырақты жояды, осылайша гигиенаға қол жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл терминнің басқа да қолданылулары бар: дене гигиенасы, жеке гигиена, ұйқы гигиенасы, психикалық гигиена, тіс гигиенасы және халық денсаулығымен байланысты кәсіптік гигиена.

Киіз үйдің гигиенасы

Киіз үй гигиенасы – бұл кірленген киім мен сүлгі сияқты үй шаруашылығындағы төсек-жабдықтары арқылы аурудың таралуын және оның таралуын болдырмауға бағытталған шаралар. Патогендермен зарарланған заттардың ішінде денемен тікелей байланысқа түсетін киімдер, мысалы, ішкі киім, жеке сүлгілер, бет сүрткіштері, бекіткіштер ең қауіптісі болып табылады. Тамақ дайындау кезінде қолданылатын маталар немесе басқа да киімдер, сондай-ақ дәретхананы тазалау немесе нәжіс немесе құсуды тазалау үшін пайдаланылатын заттар ерекше тәуекел тудырады. Микробиологиялық және эпидемиологиялық деректер киім мен үй шаруашылығындағы төсек-жабдықтарының үйде, күнделікті өмірде және мекемелерде инфекция жұқтыру қаупін арттыратынын көрсетеді. Үйдегі киімдердің залалсыздануы мен инфекция арасындағы нақты деректердің жетіспеуі осы тәуекелдің көлемін бағалауды қиындатады. Бұл киім мен үй шаруашылығындағы төсек-жабдықтарынан туындайтын тәуекелдер қолмен, қолмен жанасу және тамақпен жанасатын беттерге, сондай-ақ тазалау маталарына қарағанда төмен екенін көрсетеді, бірақ осы тәуекелдерді тиімді кір жуу арқылы басқару қажет. Үйде бұл қол, тамақ, тыныс алу және басқа да гигиеналық шараларды қамтитын, бірнеше кедергілерден тұратын гигиеналық тәсілдің бір бөлігі ретінде жүзеге асырылуы керек. Қоғамда басқаша сау адамдар MRSA-ның терідегі тұрақты тасымалдаушыларына немесе көптеген антибиотиктерге төзімділік факторларын (мысалы, NDM 1 немесе ESBL өндіретін штаммдарды) тасымалдайтын энтеробактерия штаммдарының фекальдық тасымалдаушыларына айналуы мүмкін. Тәуекел, мысалы, олар ауруханаға түскенге дейін байқалмайды, онда хирургиялық араласудан кейін өздерінің резистентті микроорганизмдерімен "өздігінен зарарлануы" мүмкін. Сау адамдардың мұрын, тері немесе ішектегі тұрақты тасымалдаушылық әлем бойынша "көрінбей" тарағандықтан, ауруханаларда да, қоғамда да резистентті штаммдардан туындайтын тәуекелдер артады. АҚШ-тағы тәжірибе бұл штаммдардың отбасылардың арасында және түрмелер, мектептер және спорт командалары сияқты қоғамдық орындарда таралатынын көрсетеді. Теріден теріге тікелей жанасу (тіпті зақымдалмаған теріде) және сүлгілер, жамылғылар және спорттық жабдықтар сияқты ластанған заттармен жанасу жұқтырудың жолы болып табылады. 2013 жылы Халықаралық үй гигиенасы ғылыми форумы әр түрлі жағдайларда бөлме температурасынан 70 °C (158 °F) дейінгі температурада кір жуудың гигиеналық тиімділігін зерттеген 30 зерттеуді қарастырды. Басты нәтиже зерттеулердегі стандарттау мен бақылаудың жетіспеуі және жуу циклының ұзақтығы, шаю саны және басқа факторлар сияқты зерттеулер арасындағы сынақ жағдайларының әртүрлілігі болды. Осының салдарынан алынған деректердің өзгеруі (яғни маталардағы ластанудың азаюы) кір жууға қатысты сенімді нұсқаулар беруді өте қиын етеді. Нәтижесінде, әр түрлі агенттіктердің гигиеналық кір жууға қатысты ұсыныстарында айтарлықтай айырмашылықтар бар.

Үйдегі медициналық гигиена

Медициналық гигиена – инфекцияға шағуды немесе оның таралуын азайтуға бағытталған гигиеналық шараларға қатысты, бұл шаралар инфекцияға ұшыраған немесе инфекцияға шағу қаупі жоғары адамдарға медициналық көмек көрсету кезінде маңызды. "Қауіп тобына" жататын адамдарға үйде күтім жасайтын адам, үйдің мүшесі болуы мүмкін және гигиена ережелерін жақсы білуі керек. Инфекцияға төзімділігі төмен адамдар, үйде күтімде болғанда, халықтың үлесінің көбейіп бара жатыр (2009 жылғы мәлімет бойынша, 20%-ға дейін). Олар үшін инфекция қаупі жоғары болғандықтан, гигиена талаптары басқа отбасы мүшелеріне қарағанда ерекшеленбейді. Алайда, гигиеналық шаралар дұрыс орындалмаса, инфекцияға шағу қаупі айтарлықтай артады.

Үй гигиенасында дезинфекциялау құралдары мен антибактериялық заттар

Химиялық дезинфекциялау құралдары – патогендерді өлтіретін өнімдер. Егер өнім дезинфекциялау құралы болса, онда өнімнің қаптамасында «дезинфекциялау құралы» немесе «патогендерді өлтіреді» деп көрсетілуі керек. Саудадағы кейбір өнімдер, мысалы, ағартқыштар, техникалық тұрғыдан дезинфекциялаушы болғанымен, «патогендерді өлтіреді» деп айтуы мүмкін, бірақ «дезинфекциялау құралы» деп тікелей белгіленбеген. Барлық дезинфекциялау құралдары барлық типтегі патогендерді өлтірмейді. Барлық дезинфекциялау құралдары бактерияларды өлтіреді (бактерицидті деп аталады). Ал кейбіреулері саңырауқұлақты (фунгицидті), бактериялық спораларды (спорицидті) немесе вирустарды (вируцидті) өлтіруі мүмкін. Антибактериалды өнім бактерияларға белгісіз жолмен әсер етеді. «Антибактериалды» деп белгіленген кейбір өнімдер бактерияларды өлтірсе, ал басқаларындағы белсенді ингредиенттің мөлшері олардың көбеюін ғана тоқтатады. Сондықтан өнімнің қаптамасында «бактерияларды өлтіреді» деп көрсетілгеніне көз жеткізу маңызды. Антибактериалды өнім, егер қаптамасында көрсетілмесе, міндетті түрде саңырауқұлаққа немесе вирусқа қарсы емес. «Санитайзер» термині тазалап, дезинфекциялайтын заттарды анықтау үшін қолданылады. Соңғы кезде бұл термин қолды дезинфекциялайтын спиртті өнімдерге (спиртті қол санитайзерлері) қолданыла бастады. Бірақ спиртті қол санитайзерлері лас қолдарға тиімді емес деп есептеледі. «Биоцид» термині – тірі организмдерді өлтіретін, белсенділігін жоғалтатын немесе басқаша бақылайтын заттың жалпы атауы. Оған микроорганизмдермен күресетін антисептиктер мен дезинфекциялау құралдары, сондай-ақ пестицидтер кіреді.

Тұрақты қызмет

Жеке гигиена – адамның тазалық арқылы дене денсаулығы мен әл-ауқатын сақтауға бағытталған амалдар жиынтығы. Жеке гигиенаны сақтаудың себептері: жеке аурулардың алдын алу, аурудан жазылу, ең жақсы денсаулық және денсаулық сезімі, қоғамдық қабылдау және аурудың басқаларға таралуына жол бермеу. Қайсысы дұрыс жеке гигиена саналатыны мәдениетке байланысты және уақыт өте келе өзгеруі мүмкін. Әдетте, дұрыс гигиенаға жататын іс-әрекеттер: үнемі душқа түсу немесе ваннада шомылу, қолды жиі жуу, әсіресе тамақ дайындамас бұрын, бас шашын жуу, шашты қысқа қырып немесе алып тастау, таза киім кию, тістерді тазалау, саусақ және аяқ тырнақтарын кесу. Кейбір амалдар жынысқа қатысты, мысалы, әйелдердің менструация кезіндегі гигиенасы. Жығым сөмкелері дене гигиенасы және тұрмыстық заттарды сақтауға арналған. Анальдық гигиена – адамның дәреттен кейін анальды аймағына жасаған күтімі. Анус және кенеулерді сұйықтықпен жууға, дәретхана қағазымен сүртіп тазалауға болады, немесе нәжіс қалдықтарын жою үшін ылғалды салфеткалардың орнына дәретхана қағазына гельді сүрткіш қолдануға болады. Әдетте, адамдар жеке гигиеналық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін белгілі бір тәртіпке еніп, оны сақтайды. Басқа жеке гигиеналық амалдарға: жөтелгенде ауызды жабу, қолданылған салфеткаларды дұрыс тастау, дәретхананың таза болуын қадағалау және тамақ дайындалатын жерлердің тазалығын сақтау жатады. Кейбір мәдениеттерде бактериялардың таралуын азайту үшін бетпе-бет сәлемдесуден және қол алысудан бас тартады. Жеке күтім – жеке гигиенаның жалғасы болып табылады, өйткені ол жақсы жеке және қоғамдық бейнеге қол жеткізуге бағытталған, бірақ бұл міндетті түрде гигиеналық болуы керек емес. Мысалы, дезодоранттар мен парфюмдерді қолдану, қырқу, шашты тарау сияқты амалдарды қамтиды.

Ішкі құлақ арналарының гигиенасы

Құлақ жолдарын тым көп тазалау инфекцияға немесе тітіркенуге алып келуі мүмкін. Құлақ арналары дене мүшелерінің басқа бөліктеріне қарағанда аз күтімді қажет етеді, себебі олар сезімтал және көбінесе өздігінен тазаланады. Құлақ арнасын жабатын тері, құлақ пердесінен құлақтың сыртқы тесігіне қарай баяу және реттелген түрде жылжиды. Ескі құлақ кірігі құлақ арнасының терең бөліктерінен сыртқа қарай үздіксіз жылжып, әдетте кеуіп, қабыршақталып, түсіп қалады. Құлақ кірігін алып тастау арқылы құлақ арналарын тазалауға тырысу, құлақтың кірігі табиғи түрде шығарып тастайтын қоқыстар мен шетелдік заттарды ішке қадап жіберуі мүмкін.

Ұйқы гигиенасы

Ұйқы гигиенасы – жақсы сапалы ұйқыны қамтамасыз ететін мінез-құлық және орталық жағдайлардың жиынтығы. Бұл ұсыныстар 1970-ші жылдардың соңында шамалы немесе орташа деңгейде ұйқысыздықпен күресіп жатқан адамдарға көмектесу мақсатында жасалған, бірақ 2014 жылға қарай жеке ұсыныстардың тиімділігіне қатысты дәлелдер «шектеулі және нақты емес» болып табылады. Басқа ұсыныстарға алаңдаушылықты шектеу, ұйықтау алдындағы сағаттарда жарыққа ұшырауды азайту, ұйықтамаса төсектен тұру, төсекті ұйықтаудан басқа ешбір мақсатқа пайдаланбау және тыныш, жайлы және қараңғы ұйықтау ортасын жасау кіреді.

Қиындықтар

Дене гигиенасын шамадан тыс сақтау – обсессивтік-компульсивтік тәртіпсіздіктің мүмкін белгісі. Дене гигиенасын ұмыту немесе қоршаған ортаның тазалығына немқұрайлы қарау, үлкен депрессия мен басқа да психологиялық аурулардың белгісі болуы мүмкін.

Гигиеналық гипотеза және аллергия

Гигиеналық гипотеза туралы БАҚ-тағы жариялымдар азайғанымен, халық арасындағы әңгімелерде кейде кірдің пайдалы, ал гигиенаның табиғатқа жат екені айтылады. Бұл денсаулық сақтау мамандарын қоғамдық денсаулықтың негізі болып табылатын гигиеналық мінез-құлықтардың әлсіреуіне қатысты алаңдатуда. Үйде және күнделікті өмірде тиімді гигиенаны қамтамасыз ету қажеттілігіне жауап ретінде, Үй гигиенасы жөніндегі халықаралық ғылыми форум "қауіпке негізделген" немесе мақсатты үй гигиенасы тәсілін әзірледі, ол гигиеналық шаралардың инфекция таралуы үшін ең маңызды орындар мен уақыттарға бағытталғанын қамтамасыз етуге көмектеседі. Сонымен қатар, қол жуу, тағам гигиенасы сияқты гигиеналық шаралардың атопиялық ауруларға сезімталдықтың жоғарылауымен байланысты екенін көрсететін деректер жоқ. Егер осылай болса, инфекцияны алдын алу және аллергияны азайту мақсаттары арасында қайшылық жоқ. Жауаптың кілті иммундық реттеу механизмдерін дамыту үшін маңызды кейбір микроорганизмдерге немесе басқа да түрлерге, мысалы, гельминттерге ұшыраудың азаюына әкелген өмір салтының түбегейлі өзгерістерінде болуы мүмкін. Қандай өмір салты факторларының қатысы бар екені әлі де нақты белгісіз.

Тамақ гигиенасы

Ас үй гигиенасы (немесе тамақ гигиенасы) – тамақпен жұмыс істеу және дайындау тәсілдеріне қатысты, олар тамақтың заластануын, тамақтан улануды алдын алады және басқа тағамдарға, адамдарға немесе жануарларға ауру жұғу мүмкіндігін азайтады. Тамақ гигиенасы тамақты қауіпсіз түрде ұстау, сақтау, дайындау, беру және жеу жолдарын көрсетеді. Тамақ гигиенасы.

Аз және орташа табысты елдерде гигиеналық аспектілер

Дамушы елдерде (немесе төмен және орташа табысты елдерде) жұқпалы ауруларды азайту үшін сумен қамтамасыз ету және санитарияны жақсарту, гигиенаны насихаттау өте маңызды. Бұл тәсіл Тұрақты даму мақсатының 6-шы нөміріне енгізілген, оның екінші мақсатында: "2030 жылға қарай барлық адамдар үшін лайықты және тең дәрежедегі санитария мен гигиенаға қол жеткізуді қамтамасыз ету және ашық жерде дефекацияны тоқтату, әсіресе әйелдер мен қыздардың, сондай-ақ осал жағдайдағы адамдардың қажеттіліктеріне ерекше назар аудару" делінген. Су, санитария және гигиенаның өзара байланыстылығы жоғары болғандықтан, даму саласындағы ынтымақтастықта олар бірлесіп WASH терминімен белгіленеді және қаржыландырылады. Жыл сайын диареялық аурулар салдарынан шамамен екі миллион адам қайтыс болады, олардың көп бөлігі бес жасқа толмаған балалар. Ең көп зардап шегетіндер – дамушы елдердегі, өте кедейлік жағдайында өмір сүретін адамдар, көбінесе қала маңындағы немесе ауылдық жерлерде тұратындар. Аурудың таралуын азайту үшін қауіпсіз судың жеткілікті мөлшерін қамтамасыз ету, нәжісті санитарлық түрде жоюға арналған жабдықтарды орнату және дұрыс гигиеналық мінез-қалпын қалыптастыру маңызды. Зерттеулер көрсеткендей, егер қолды сабынмен жуу кеңінен таралса, диарея аурулары шамамен елу пайызға, ал тыныс алу жолдарының инфекциялары шамамен жиырма бес пайызға төмендеуі мүмкін. Қолды сабынмен жуу тері ауруларының, трахома сияқты көз инфекцияларының және ішек құрттарының (әсіресе аскаридоз және трихоцефалез) таралуын да азайтады. Қалдықтарды қауіпсіз жою, бет-пішін гигиенасы және үй жануарларына күтім жасау сияқты басқа да гигиеналық шаралар төмен кірісті қауымдастарда инфекцияның жұғу тізбегін үзу үшін маңызды. Дәретханаларды және қол жуу орындарын таза ұстау иіс пайда болуын болдырмайды және оларды қоғамдық тұрғыдан қабылдауға ыңғайлы етеді. Адамдарды дәретхана пайдалануға және қол жууға ынталандыру үшін қоғамдық қабылдау маңызды рөл атқарады, әсіресе кейбір дамушы елдердің ауылдық аймақтарында ашық жерде дефекация әлі де мүмкін балама ретінде қарастырылатын жағдайларда.

Қытай

Қытай әдебиетіндегі монша мәдениеті Шан әулетінің дәуірінен басталады, онда оракул сүйектеріндегі жазулар адамдардың шаштарын және денелерін моншада жууын сипаттайды. Соғысқан мемлекеттер кезеңінде жинақталған Чжоу әулетінің ырым-жырымдары, саясаты және мәдениеті туралы «Ритуалдар кітабы» адамдардың бес күнде бір рет ыстық сумен жуынуын және үш күнде бір рет шаштарын жууын ұсынады. Сондай-ақ, кешкі асқа шақырылғандарға үй иесі ұсынған моншада жуыну – жақсы мінез деп есептелген. Хан әулеті кезінде жуыну әдеттегі шараға айналды, ал мемлекеттік қызметкерлер әр бес күнде бір рет жуынуға міндетті болды. Ежелгі қытай қалаларында, мысалы, Хэнань провинциясындағы Дончжоуян археологиялық қазбасында ежелгі моншалардың іздері табылды. Моншаларды «би» деп атаған, ал ванналар қоладан немесе ағаштан жасалған. Хан әулеті кезінде тіркелген ванна бұршақтары – ұнтақталған бұршақ, қызыл гүл, ағартпа, гүлдер және тіпті ұнтақталған нефриттен жасалған ұнтақ қоспасы болған. Бұршақтан жасалған ванналар – сәнді гигиеналық құралдар саналған, ал қарапайым халық дәмдеуіштер қоспаған ұнтақталған бұршақты ғана қолданған. Тан әулеті кезінде ыстық бұлақтардың маңында салынған сәнді моншалар туралы мәліметтер бар. Көмірдің көп болуына байланысты, қытайлықтардың барлық әлеуметтік топтары өз үйлерінде ванна бөлмелерін жасады және адамдар қыста әр күні ләззат алу үшін сумен жуынып тұрды. Мин әулетінің дәуіріндегі моншалардың едендері тақтайшалармен жабылған, ал төбелері күмбезделген кірпіштермен қапталған. Үйдің арт жағына үлкен қазан орнатылып, ол туннель арқылы ваннаға қосылған. Суды бассейнге беру үшін қызметкерлер дөңгелектерді айналдырған. Хэйан дәуірінде сарай дворяндары мен самурайлардың үйлерінде моншалар болған. Моншаның діни маңызы жойылды және ол демалыс орынына айналды. Мисоги гёзуиге (ағаш ваннада суға түсу) айналды. 17-ғасырда Жапонияға келген еуропалық саяхатшылар әйелдер мен еркектердің аралас топта күнделікті жуынуын жазған.

Үндістан субконтиненті

Сафтылық туралы ең алғашқы жазбаша ескертулер индуистік мәтіндерде, мысалы, "Манушмрити" және "Вишну Пурана" сияқты бірнеше нұсқаларда кездеседі. Индуизмде тазару шамыну бес нитья карманың (күнделікті міндеттердің) бірі болып саналады, ал кейбір діни кітаптарда оны орындамау күнәға алып келеді делінеді. Аюрведа – ежелгі заманда дамыған, қазірге дейін Үндістанда қолданылып келе жатқан, көбінесе дәстүрлі батыс медицинасымен үйлестірілген ем жүйесі. Заманауи Аюрведа саттвик диетаға, жақсы ас қорытуға және организмнен шығаруға ерекше мән береді. Гигиеналық шараларға маймен шаю және тілді тазалау кіреді. Денеден уыттарды шығару да маңызды рөл атқарады.

Діни гигиеналық әдет-ғұрыптар

Көптеген діндер ритуалдық тазаруды талап етеді немесе қолды суға батырып, жуу арқылы тазаруға ынталандырады. Ислам дінінде намаз оқу үшін уду немесе гусль арқылы тазару қажет. Ислам дәстүрі сондай-ақ, дәретханадан пайдаланғаннан кейін дұрыс гигиенаға қатысты түрлі ережелерді көрсетеді. Бахаи діні міндетті бахаи дұғаларын оқу алдында қол мен бетті жууды талап етеді. Православтық иудаизмде етеккір кезеңі мен босанғаннан кейін миквеге бану міндетті, ал қолды оянудан кейін және нан жеуден бұрын жуу қалыпты жағдай. Су христиандық ритуалдарында да маңызды рөл атқарады, сондай-ақ, христиандықтың кейбір тармақтарында, мысалы, Эфиопиялық православиелік Тевахедо шіркеуі, латринадан, дәретханадан немесе моншадан шыққаннан кейін, дұға жасау алдында, тамақтанғаннан кейін немесе ритуалдық қол жуу сияқты әртүрлі қол жуу түрлерін ұсынады. Бұл сөз грек тіліндегі ὑγιής (hygiēs) сөзінен шыққан, мағынасы – "салауатты, дені сау, пайдалы". Ежелгі грек дінінде Гигея (Ὑγίεια) денсаулық, тазалық және гигиенаның символы болған.