Кіріспе
Гватемаладағы Цутужил халқының майя тілі Цутужил / t / s / u / t / ə / h / i / l / - Гватемаладағы Атитлан көлінің оңтүстігіндегі Цутужил халқының майя тілі. Цутужил өзінің үлкен көршілері Какчикель мен Кичеге жақын. 2002 жылғы санақ бойынша 60 000 адам тзутуджиль тілін ана тілі ретінде айтады. Цутуджил диалектілері шығыс және батыс болып бөлінеді. Тзутухиль халқының көпшілігі испан тілін екінші тіл ретінде қолданады, бірақ көптеген қарттар немесе шалғай жерлерде тұратын адамдар оны қолдамайды. Көптеген балалар бес жасқа толғанға дейін испан тілін үйренбейді, бірақ қазір оған туризмнің ағынынан кейін көбірек мән беріледі. 2012 жылдан бастап Сан-Хуан-Ла-Лагунадағы Rijaʼtzuul Naʼooj қоғамдық кітапханасында балалар үшін тзутужил тілінде әңгіме айту ұсынылады; екі тілді балалар кітаптары да бар. Жазбаша қарым-қатынаста испан тілі қолданылады.
Tzʼutujil '/t//s//uː//t//ə//h//iː//l/ is a Mayan language spoken by the Tzʼutujil people in the region to the south of Lake Atitlán in Guatemala. Tzʼutujil is closely related to its larger neighbors, Kaqchikel and Kʼicheʼ. The 2002 census found 60,000 people speak Tzʼutujil as their mother tongue. The two Tzʼutujil dialects are Eastern and Western. The majority of the Tzʼutujil people have Spanish as their second language, although many of the older people, or those in more remote locations do not. Many children also do not learn Spanish until they go to school around the age of five although more importance is now being placed upon it due to the influx of tourism into the region. As of 2012, the Community Library Rijaʼtzuul Naʼooj in San Juan La Laguna features story telling for children in Tzʼutujil; bilingual children's books are also available. Spanish is used in written communication.
Фоналогия
Төмендегі кестелерде тзутухиль фонемаларының әрқайсысы Гватемаланың майя тілдері академиясы (АЛМГ) әзірлеген және Гватемала үкіметі бекіткен стандартты орфографияда оны білдіретін таңба немесе таңбалар жиынтығы арқылы бейнеленеді. Егер олар өзгеше болса, Халықаралық фонетикалық әліпбидегі сәйкес келетін символ жақшада көрсетіледі. Белгілі бір ортадағы сын есімдік дауысты жұрнағынан басқа, басымдық әрқашан жергілікті сөздердің соңғы ырғағында болады.
Қосындылар
Басқа майя тілдеріндей, Цутуджилде дауысты және дауысты емес аялдамалар мен африкаттар ажыратылмайды, керісінше, өкпелі және глоттикалық аялдамалар мен африкаттар ажыратылады. Билабиалдық альвеолярлық пост алв./Палатальдық велярлық пост велярлық глоттальды назальды м н Жарылыс / африкатив p t tz ch k q ' bʼ tʼ tzʼ chʼ kʼ ~ q'Fрикатив s x j Trill r Тақалған ~ w l y Глотальданған тоқтату kʼ және африкаттар chʼ, tzʼ - эжективті, ал bʼ, tʼ - дауыстылар алдында имплозивті, ал басқа жерлерде (қос әріптер алдында және сөздердің соңында) эжективті (, ) дыбысталады. Qʼ дауыстылар алдында экзективті немесе имплозивті болуы мүмкін, басқа жерде экзективті. Өкпелік тоқтамалар мен африкаттар, р, т, тз, ч, к, к, дауыстылар алдында теньюи болып табылады және басқа жерлерде аспирацияланады. Велярлық k, kʼ i алдында палатализацияланады, сонымен қатар әдетте кері емес дауысты (i, e, a) алдында, содан кейін поствелярлық (q, qʼ, j) болады, бірақ соңғы ұқсамау мүлдем нәтижелі емес. W алдыңғы дауыстылардың алдында (i, e) және алдыңғы емес дауыстылардың алдында (a, o, u). J - бұл көп жағдайда поствеляр, бірақ екі ырғақ немесе сөздің соңғы ырғағы алдында. Морфеманың басында глоттық аялдама мен нөлдің арасында айырмашылық жоқ: Моносиллабикалық формаларда глоттық аялдама әрқашан болады, бірнеше грамматикалық формаларды қоспағанда, олар ешқашан болмайды, ал префикстелген кезде глоттық аялдама сақталады. Көп таңбалы формаларда глотталық тоқтату ерікті, ал префикстелген кезде ол сақталмайды. Әдетте бастапқы глотталық аяқтаулар морфологияға көрінбейді, бірақ кейбір сөздерде олар ырғақ ретінде қарастырылады. Сұйық және шамалас, r, l, w, y, соңғы сөзді және дауыссыздардың алдында, тіпті дауыссыздардың алдында да, elnaq сияқты. Мұрындықтар, m, n, жартылай дауыссыз сөзді аяқтайды: олар дауыссыз басталады және дауыссыз аяқталады.
The glottalized stop kʼ and affricates chʼ, tzʼ are ejective, while bʼ, tʼ are voiced implosives before vowels, and ejectives (, ) elsewhere (before consonants and at the ends of words). Qʼ may be either ejective or implosive before vowels, ejective elsewhere. The pulmonic stops and affricates, p, t, tz, ch, k, q, are tenuis before vowels and aspirated elsewhere. Velar k, kʼ are palatalized before i, and also usually before a non back vowel (i, e, a) followed by a post velar (q, qʼ, j), though the latter dissimilation is not completely productive. W is before front vowels (i, e) and before non front vowels (a, o, u). J is a post velar in most positions, but before two consonants or a word final consonant. At the beginning of a morpheme, there is no distinction between glottal stop and zero: Monosyllabic forms always have a glottal stop, with the exception of a few grammatical forms which never do, and when prefixed the glottal stop is retained. With polysyllabic forms the glottal stop is optional, and when prefixed it is not retained. Usually initial glottal stops are invisible to the morphology, but in some words they are treated as consonants. Liquids and approximants, r, l, w, y, are devoiced word finally and before consonants, even before voiced consonants as in elnaq The nasals, m, n, are partially devoiced word finally: they start off voiced, and end up voiceless.