Кіріспе

1495 - 1497 жылдардағы орыс-швед соғысы, Швецияда "Стурлардың орыс соғысы" (Sturarnas ryska krig) деп аталатын, Мәскеу мен Швеция патшалығы арасындағы шекаралық соғыс. Соғыс салыстырмалы түрде қысқа болған және ешқандай аумақтық өзгерістерге әкелмегенімен, ол Швеция мен Мәскеу арасындағы алғашқы соғыс ретінде маңызды. Швеция 1478 жылы Новгородты Мәскеуге ресми түрде қосылғанға дейін Новгород республикасына қарсы соғысты.

Österland шекарасы

Орта ғасырдың биіктігінде Швеция Корольдігі Балтық теңізінің арғы жағына кеңейіп, қазіргі Финляндияның (шведтер оны Österland деп атайды) бүкіл аумағын жаулап алды, осылайша Новгород Республикасымен байланысқа келді. Швеция мен Новгород Республикасы арасындағы шекара 1322 жылғы Нотеборг келісімінде бекітілді, ол оны Фин шығанағындағы Выборг қасабасынан басталып, солтүстікке қарай, Карелия аралшасының ортасына дейін және Савония арқылы Ботния шығанағына дейін аяқталады, мүмкін Пыхайоки өзені аймағында, бірақ келісім шекараның солтүстік сегментіне қатысты түсініксіз, өйткені бұл аумақ бастапқыда пайдасыз бос жер деп саналған. Шартқа қол қойылғанына қарамастан, Швеция мен Новгород арасында он төртінші және он бесінші ғасырларда да дау-дамайлар қайталанып тұрды. Новгородтықтар шведтердің шекараның өз жағында, әсіресе солтүстік Остроботния мен шығыс Савонияда қоныстануына ренжіді; 1475 жылы Олавинлиннада (Олофсборг) швед қамалының құрылысы әсіресе қоздырғышты болды. Алайда, Новгород өз наразылықтарын өтеу үшін өтемақы алуға мүмкіндігі болмады, өйткені республика сол кезде соңғы күйінде еді. 1472 жылы оны оңтүстік-шығыс көршісі - Москов ұлы княздігі жеңіп, вассалдық мәртебені қабылдауға мәжбүр болды, ал 1478 жылы ұлы княз Иван III республиканы ресми түрде таратып, Новгородты Мәскеуге қосып алды.

Швеция және Кальмар одағы

1397 жылы Швеция Дания мен Норвегия патшалықтарымен бірге Кальмар одағы деп аталатын үшжақты одақ құрды. Алайда XV ғасырдың аяғында оның Одақтағы орны күмәнге ұшырады. 1471 жылдан бастап оны регент (riksföreståndare), Үлкен Sten Sture басқарып, ол іс жүзінде тәуелсіз болды, бірақ теориялық тұрғыдан ол әлі де одақтың бөлігі болды, оның саяси сыныбының көп бөлігі Даниямен тығыз байланыстарды жақты. Дания мен Норвегияның бірінен соң бірі келген патшалары Стенді корольдік егемендікті мойындауға және Швецияны Одаққа толықтай кіріктіруге мәжбүрлеу үшін осы унионисттік сезімді көтермеледі. 1493 жылы Ханс патша Стенге одан әрі қысым жасауға тырысты. Ол Ұлы князь Иванмен одақ құрып, егер Швецияны басқаруға қол жеткізсе, Рус-Швед шекарасын Нотеборг келісімінде белгіленген сызыққа қайтарады деп уәде берді. Стен осылайша шығыс пен батыстағы жау мемлекеттердің қатерінде қалды. Өз кезегінде Иван Ханстың аумақтық уступелер туралы уәдесіне толықтай сенген жоқ. Шведтер Норвегияның Данияға шабуыл жасау қаупімен айналысып, москвалықтардың Остерландқа шабуыл жасауына қарсылық білдіре алмайтынын есептеп, ол Швецияның Виборгтағы маңызды шекаралық бекінісін басып алуға шешім қабылдады және осылайша шведтер мен даниялықтарға орындалған фактпен таныстырды.

Соғыс

1495 жылдың соңында Иван княздер Даниил Шченя мен Василий Шуйскийді шведтердің Виборг қаласын қоршауға жіберді, оның қолбасшысы Кнут Йонссон Поссе Стэн Стюредің туыстарының біріне үйленген. Үш ай қамауға алғаннан кейін, москвиктер қараша айының соңында қамалға шабуыл жасауға тырысты, бірақ үлкен жарылыс көптеген шабуылшыларды өлтірді және шабуылды тоқтатты, ал қамауға алу көп ұзамай тоқтатылды. Бұл жарылыс швед және фин фольклорында "Виборг жарылысы" деп аталады. Кейіннен москвиктер тактикасын өзгертті және швед қамалдарын басып алуға тырысудың орнына, олар Остерланды қиратып, оларды бағындыруға мәжбүрлеуге тырысты. 1495 жылдың қысында Василий Косой мен Андрей Челядниннің басшылығымен москвалық әскерлер Тавастехус маңындағы елді қиратты, ал басқа москвалық шабуылдаушылар топтары Або қақпаларына дейін жетуге қол жеткізді, бұл Стен үшін үлкен қорлық болды. Швед регенті бұл қақтығысты қасиетті соғыс деп жариялады, өйткені москвиктер православиелік мәсіхшілер болғандықтан, католик шведтер еретик деп санады. 1496 жылдың жазында ол Папа Александр VI-ге соғысты еретиктерге қарсы жорық ретінде ресми түрде мойындаған папалық бұқа шығаруға мүмкіндік берді, бұл Стен үшін пропагандалық серпін болды және оған соғыс күшін қаржыландыру үшін қосымша салықтар салуға мүмкіндік берді. Бұл салықтар Швецияда, әсіресе швед шіркеуі үшін өте танымал емес еді, ол Стенге өзінің дәстүрлі бостандықтарына қол сұғу үшін күдікпен қарады және оны Мәскеумен соғыстың басталуы үшін кінәлады. Тамыз айында Сванте Нильсонның қолбасшылығындағы швед күштері Фин шығанағын кесіп өтіп, Иван III Ингрияны Ливон орденінен қорғау үшін қазіргі Эстония мен Латвияда салған Ивангород қамалына шабуыл жасады. Қалдықты табысты басып алып, қиратып тастады, содан кейін Сванте Швециядан келген күшейткіштерді күту үшін Абоға оралды. Стен Стур өзі 1496 жылдың күзінде жаңа әскермен Остерландқа келді, ол Абода қыстауға жоспарлап, 1497 жылы Ингрияға жорық жасады. Алайда, ол келгеннен кейін Сванте Нильссонмен келіспей қалды, ол дереу Швецияға жөнелді және Стенге қарсы одақтастық оппозициямен бірікті. Сванте Ивангородты жаулап алған генерал болғандықтан, бұл бас сауғалау Стенге үлкен соққы болды, ал қарашада ол өзіне қарсы жиналған тәртіпсіздікке қарсы тұру үшін Швецияға қайта оралуға мәжбүр болды. Ол сондай-ақ Мәскеумен татуласуды ұсынды, ал алты жылдық бітім 1497 жылдың наурыз айында келісіліп, соғысты аяқтады.

Қызықты деректер

Швецияда бұл қақтығыс Стен Стурдың ру соғысы (Sturarnas ryska krig) деп аталады. Бір қызығы, Сванте Нильсон Штуре отбасынан гөрі Натт оч Даг отбасына тиесілі, бірақ ол Стенмен алыстан байланысты, сонымен қатар оның ұлы Стен Свантесон кейіннен Штуре тегін қабылдады (осы себептен ол жас Стен Штуре деп аталады), сондықтан Сванте көбінесе Штуре ретінде сипатталады.