Кіріспе

Археологияда литикалық талдау – ғылыми әдістерді қолдана отырып, тас құралдар мен басқа да жарықтан жасалған артефакттарды талдау. Ең қарапайым деңгейде литикалық талдау артефакттің морфологиясын зерттеуді, түрлі физикалық қасиеттерін өлшеуді және көзге көрінетін басқа да ерекшеліктерді қарастыруды қамтиды (мысалы, қабықтың болуы немесе болмауы сияқты). "Литикалық талдау" термині техникалық тұрғыдан кез келген антропогендік (адам жасаған) тасты зерттеуге қатысты болуы мүмкін, бірақ көбінесе ол литикалық азайту (жарықтау) немесе үйкелеу арқылы жасалған археологиялық материалға қолданылады. Литикалық азайту және үйкелеу процестерін толық түсіну, статистиканы қолданумен бірге, сарапшыға тарихи археологиялық ескерткіште қолданылған тас өңдеу техникасының түрі туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Мысалы, олар бастапқы пішінін болжау үшін жарықтың әрбір факторы арасында белгілі бір байланыс орната алады. Бұл деректерді әлеуметтік-экономикалық және мәдени құрылымды түсіну үшін пайдалануға болады. "Жарықтау" термині "жарып шығару" немесе "соғу" терминдерімен мағынасы бірдей, бірақ кейбір сарапшылар оны артық көреді, себебі ол мақсаттылықты және процесті білдіреді. Үйкелеу тасы – бұл жарықтау, соққылау, ұрып жасау, үйкелеу, бұрғылау және ойып жасау сияқты әдістердің комбинациясы арқылы жасалған кез келген құрал. Оған аудармалар/тас тілмелер, иінтіректер (немесе елулер), үйкеу тақталары, соққы тастар, ойықтары мен тесіктері бар тастар, балталар және т.б. жатады, олар барлық адам мәдениеттерінде қандай да бір түріде кездеседі. Талдауға алынатын құрал түрлеріне: жебе ұштары, екі жақты, бір жақты, үйкелеу тас артефакттары және литикалық азайтудың қосалқы өнімдері (дебитаж), мысалы жарықтар мен өзектің қалдықтары жатады.

Материалдар

Тас – (шамамен) барлық адам мәдениеттерінде қолданылатын материалдың бір санаты және адамзат тарихының басым бөлігі үшін адам мінез-құлқының жалғыз куәсі. Тарихқа дейінгі дәуірдің аяқталуы тас өңдеудің тоқтағанын білдірмейді; тастар Ортағасырлық Еуропада, Еуропаның көптеген аймақтарында және Америкада 19 ғасырға дейін өңделген. Қазіргі заманғы тас құрал жасаушылар көбінесе тасты өткен техникаларды зерттеу немесе оларды қайта жасау үшін пайдаланады. Флинт пен херт ең көп қолданылатын материалдар және олар тығыз криптокристалды кварцтар. Екі терминнің арасындағы айырмашылық көне тілде, сондықтан флинтті херттің бір түрі деп қарастыруға болады. Күнделікті қолданыста, флинт көбінесе борлы матрицадан алынған жоғары сапалы материалды (мысалы, Ұлыбританияда кездесетін «борлы флинтті») білдіреді, ал херт – әктас матрицасынан алынған материалды. Мұндай жағдайды болдырмау үшін «силикат» термині криптокристалды кварцтар отбасын сипаттау үшін қолданылуы мүмкін. Криптокристалды кварцтан басқа, макрокристалды кварц (көздердегі кварц және тау кристаллы) бүкіл әлемде кеңінен қолданылатын шикізат болды. Солтүстік Америкада, Орталық Америкада және Түркия, Жаңа Зеландия сияқты әлемнің басқа аймақтарында обсидиан, яғни жанартау шынысы да өте қажетті материал болып саналды және оны көптеп саудаластырды. Бұл тастың сапасына, оның жиектерінің қатты өткірлігіне және оның болжамды жолмен сынуына байланысты. Киіз тас немесе стеатит көптеген мәдениеттерде ұнтақтау және ою үшін танымал тас болды. Одан ыдыстар/табақтар, құбырлар, пісіру тақталары және мүсіндер сияқты алуан түрлі заттар жасалды.

Зерттеу салалары

Қиылған тасты талдауға қатысты дәстүрлі тәсілдерді үш қарапайым, бірақ өзара байланысты зерттеу саласына бөлуге болады: типологиялық талдау, функционалдық талдау және технологиялық талдау. Соңғы онжылдықтарда геохимиялық талдау сияқты қосымша зерттеу салалары да жетілдірілді.

Типологиялық жіктеу

Литикалық талдауларға қатысты типологиялық жіктеу – морфологиялық ұқсастықтарға негізделген артефакттарды жіктеу амалы. Соның нәтижесінде құрал, өндіріс және сынықтар (дебитаж) санаттарына жататын артефакттардан тұратын топтар құралады. Ең белгілі литикалық типология – Франсуа Бордес (1950) Францияның төменгі және орта палеолиті үшін жасаған сериясы, онда өндіріс техникасы мен морфологиялық ерекшеліктеріне сүйене отырып, тас құралдардың алпыс үш түрі анықталған. Бордес пікірінше, құрал түрлерінің болуы немесе болмауы, немесе жиынтықтар арасындағы түрлердің таралу жиілігінің өзгешелігі – этникалық топтар арасындағы мәдени айырмашылықтардың көрінісі. Бордестің жиынтықтардың типтік құрамындағы өзгерістердің «этникалық» себептерін түсіндіруі бірнеше рет қайта қарастырылғанына қарамастан, морфологиялық тұрғыдан анықталған артефакттар түрлерін құрудың түсіндіруге қабілетті екендігі туралы негізгі көзқарас сақталып келеді. Мысалы, типологияны хронологиялық және/немесе мәдени жақындықтарды көрсетуші ретінде қолдану көбінесе дау тудырмайды және осы мақсатта құнды талдау құралы ретінде мойындалады.

Функция

Тас құралдардың функционалдық талдауы – тас құралдардың қолданылуын анықтау мақсатында жасалған әртүрлі тәсілдерді білдіретін термин. Бұл талдау, ежелгі заманда құралдардың қолданылуы олардың жұмыс жиегінде диагностикалық зақымданулар мен/немесе жылтырау қалдырады деген пікірге негізделген. Бұл талдау түрі тозуды зерттеу деп те аталады. Наушаро табиғат ескерткішіндегі флинт артефактілеріне жасалған тозуды зерттеу, флинт пышақтарды қыш дөңгелегіндегі қыш ыдыстарын кесу үшін қолданған қыш құмырашының тәжірибелік тозу үлгілерімен сәйкес келетінін көрсетті. Бұл маңызды, себебі ол пышақтардың қолданылуына және қыш құмыра жасау дөңгелегінің бар екеніне тікелей дәлел келтіреді. Жиектердегі жылтырау мен зақымданудың физикасы туралы трибология ғылымына сүйенетін пікірталастар болғанымен, қазіргі заманғы микротозуды зерттеу көбінесе археологиялық және/немесе этнографиялық құралдардың жиектерінің тозуын, қазіргі заманғы тәжірибелік өндірілген үлгілермен салыстыруға негізделген. Микротозуды зерттеушінің қабілетін сынау үшін бұрын оларға тәжірибелік түрде жасалған және пайдаланылған құралдар жиынтығы ұсынылған. Жалпы мақсат – тас құралдардың қызметін анықтау үшін нақты және дәл талдау құралын ұсыну. Функционалдық идентификацияның дәлдігі "жұмсақ материалды сыпырудан" бастап "жаңа теріні 10 минут сыпыруға" дейін айтарлықтай өзгеруі мүмкін екенін атап өткен жөн, ал дәлдік жоғарылаған сайын нақтылық төмендейді. 3D модельдеуге негізделген макротозу зерттеулері де жиі кездеседі. Этнографиялық зерттеулер – тас құралдардың қолданылуын анықтаудың тағы бір жолы, ол әлі күнге дейін тас құралдар дәстүрін сақтап қалған қазіргі заманғы қоғамдарды бақылау арқылы жүзеге асырылады. Папуа-Жаңа Гвинеядағы Вола қоғамының зерттеуі тас құралдардың кең ауқымды қолданылуына ие екенін, бірақ олардың қызмет ету мерзімі қысқа екенін көрсетті. Олар тас құралдарды қару-жарақ, ыдыс-аяқ, киім және музыкалық аспаптар жасау үшін пайдаланады. Алайда, Вола халқының материалдық мәдениетінде лит материалдары ағаш құралдарға қарағанда маңыздылығы төмен болуы мүмкін, басқа ресурстарды ескергенде. Адамдар мен олардың қоршаған ортасын бірлесіп зерттеу тас құралдардың функциясы мен рөлін жақсырақ түсінуге көмектеседі.

Технология

Технологиялық талдау – түйілген тас артефактілерді өндіруді зерттеумен айналысады. Қалдық өнімдердің (дебитация) қасиеттерін және құралдарды зерттеу – тәжірибелік өндіріспен толықтырылған түйілген тас технологиясын зерттеудің ең маңызды әдістері. Тәжірибе жасаудың бір әдісі – платформаның қалыңдығы және жарықшаның ұзындығы сияқты байланыстарды тексеру үшін электромагнит арқылы шыны призмаға түсірілген болат шарларды пайдалану. Сонымен қатар, Паттерсонның (1990) жұмысы екі жақты азайту процесін, екі жақты артефакт табылмаған жағдайда, дебитацияны талдау арқылы, жиынтықтағы жарықша өлшемдерінің түрлі пропорцияларын салыстыру арқылы анықтауға болатынын көрсетеді. Тас құралдарын өндірудегі уақыт және кеңістік арасындағы айырмашылықтарды анықтау (және түсіндіру) үшін жиынтықтарды сипаттау және салыстыру үшін өте көптеген қасиеттерді қолдануға болады. Лит аналитиктері тас артефактілеріндегі жарықшаның іздерін анықтап, жарықша өндірісінің өндіріс процесін түсінуге тырысады. Қолданылған құралдардың бастапқы мөлшерін болжау үшін айнымалыларды анықтауға күш-жігер жұмсалды, бірақ бұл зерттеулердің нәтижелері біркелкі болған жоқ және зерттеулер жалғасуда. Кун (1990) ретушталған тас артефактілердің массалық жоғалуын бағалауға арналған бір бетті азайтудың геометриялық индексін (GIUR) ұсынады. Бұл индекс жоғалған массаны анықтау үшін жарықшаның кесілген жиегінің 2D өлшемдерін пайдаланады. Белгілі бір жарықшаның қаншалықты азайғанын анықтау археологтарға құралды күтіп ұстау, оңтайлы ресурстар және түймелеу тәсілдері туралы сұрақтарға жауап беруге көмектеседі. Kuhn GIUR әдісі жақында симуляциялар мен тәжірибелер арқылы расталғандай, ретушталған жарықшалардан алынған массаның жоғалуымен күшті оң корреляцияны көрсететін сенімді әдіс ретінде қайта жаңартылды. GIUR әдісі жеңіл ретушталған жарықшаларда тиімдірек және тек бір бетті жарықшаларда ғана қолданылуы мүмкін. 3D модельдеу – лит талдауы үшін маңызды құрал болып табылады. Австралиядан этнографиялық мысал келтіріп, лит жарықшаларын жасау процесінің шын мәнінде әлеуметтік динамикалық екенін және лит жасаушылар арасында көптеген келісімдер жүзеге асатынын, ретушталған із, жарықшаның пішіні және оңтайлы экономикалық болжам сияқты жалпы атрибуттардың аяқталған өнімнің функциясымен азырақ байланысты екенін көрсетеді. Басқа да этнографиялық зерттеулер ұқсас қорытындыларға келгенімен, Хискок бұл байқаулардың қазіргі классификация жүйесін құлатуға емес, лит зерттеуін қарастыруға балама мүмкіндік беруге бағытталғанын еске салады. Шотт этнографиялық және археологиялық зерттеулерге сүйене отырып, қоныстанудың жылдамдығы мен лит технологиясының байланысты екенін ұсынды. Технологиялық әртүрлілік жылдамдық пен қозғалыс амплитудасы артқан сайын төмендейді, бұл 14 этнографиялық топтан алынған теориялық күтулермен сәйкес келеді.

Петрологиялық және геохимиялық талдау

Петрологиялық және геохимиялық талдаулар тас құралдарының (литиктердің) бастауларын анықтауға және сауда мен көші-қон жолдарының құрылуына көмектесе алады. Қолданылатын әдістер геологиялық зерттеулерде қолданылатын әдістерге ұқсас, мысалы, петрографиялық жұқа қима талдау, нейтрондық белсендіру талдауы, тұрақты изотоптар талдауы және рентгендік сәулелену. Бұл қолданыстың бір мысалы – Йелиннің (1996) жұмысы, онда Израильдегі Гилат орнынан табылған обсидиан артефактілерінің көзін анықтау үшін нейтрондық белсендіру талдауы қолданылды. Бұл зерттеу орталық Анатолиядан бұрын обсидиан алынғанын, бірақ кейінірек шығыс Анатолияның басқа аймағынан алынғанын көрсетті. Бұл Израильдегі халколит дәуірінде сауда қарым-қатынастарының өзгергенін көрсететін дәлел ретінде пайдаланылады.

Кішірейту

Литикалық редукцияның өзі, Орталық орын азықтандыру модельдерінің қағидаларын қолдану арқылы, аңшы-жинақшылар тобының қоныстану және қозғалыс үлгілерін анықтауға көмектеседі. Модельге сәйкес, топ ресурстан алшақтаған сайын, осы ресурсты негізгі тұраққа тасымалдау алдында далада одан да көп өңдеу жұмыстары жүргізіледі. Осы модельді сынау нәтижесінде, ол литикалық жиынтықтарға қолданылатыны және тарихқа дейінгі дәуірде жоғары мобильді аңшы-жинақшылар қоғамдары жасаған жиынтықтарды анықтауға көмектеседі.