Кіріспе
1983 жылы Тони Моррисонның "Recitatif" атты қысқа әңгімесі Тони Моррисонның алғашқы жарияланған қысқа әңгімесі болып табылады. Ол 1983 жылы Confirmation: An Anthology of African American Women антологиясында жарық көрді, оны Әмири Барака мен Амина Барака редакциялады. Бұл танымал романист жазған жалғыз әңгіме. Бұл әңгіме 2022 жылдың ақпан айында жарық көрген Зейди Смит ұсынған жеке кітап ретінде қайта шығарылды. "Recitatif" - бұл нәсілдік жазудағы әңгіме, өйткені Твила мен Робертаның нәсілі талас тудырады. Кейіпкерлер тап бойынша айқын бөлінгенмен, олардың ешқайсысы афроамерикалық немесе ақ деп расталмаған. Моррисон бұл оқиғаны "растық сәйкестік маңызды болып табылатын екі түрлі нәсілдің кейіпкерлері туралы әңгімеден барлық нәсілдік кодтарды алып тастау" деп сипаттады.
"Recitatif" is Toni Morrison's first published short story. It was initially published in 1983 in Confirmation: An Anthology of African American Women, an anthology edited by Amiri Baraka and Amina Baraka, and is the only short story written by the acclaimed novelist. The story was reissued as a stand alone book, introduced by Zadie Smith, published in February 2022. "Recitatif" is a story in racial writing, as the race of Twyla and Roberta are debatable. Though the characters are clearly separated by class, neither is affirmed as African American or White. Morrison has described the story as "the removal of all racial codes from a narrative about two characters of different races for whom racial identity is crucial".
Атауы
Récitatif - француз тіліндегі рецитатив, ән мен қарапайым сөйлеудің арасында жүретін музыкалық декламация стилі, әсіресе опералар мен ораториялар кезінде диалогтық және баяндамалық интерлюдиялар үшін қолданылады. Бұл терминнің ескірген мағынасы "бір тілге тән дыбыс немесе ырғақ" болды. Бұл екі анықтама да оқиғаның эпизодикалық сипатын көрсетеді. Әр бес бөлімде оқиғалар екі басты кейіпкердің, Роберта мен Твиланың, қарапайым өмірінен өзгеше болып келеді. Әңгімедегі виньеттер екі басты кейіпкердің - Роберта мен Твиланың ырғақтарын біріктіреді, олар бес, қысқа сәттерде өмір сүреді, олардың барлығы Твиланың дауысымен баяндалады. Бұл оқиға Твиланың "Recitatif" (жазба) шығармасы сияқты.
Өлең
"Recitatif" үш түрлі кезеңді қамтиды, онда нәсілдік шиеленістер мен афроамерикалық прогрессивті қозғалыстар шыңына шықты, бұл АҚШ-тағы мәдениеттің өзгеруіне ықпал етті. Бұл оқиға 1950 жылдары, Твила мен Роберта сегіз жаста кездескенде басталады. Бұл кезең Джим Кроу сегрегация дәуірі және Азаматтық құқық қозғалысының басталған кезеңі ретінде ерекшеленеді. Сонымен қатар, осы кезеңде Жоғарғы Сот Браунның білім беру кеңесіне қарсы ісі туралы шешім қабылдады, ол оқу орындарында нәсілдік сегрегацияны заңсыз етті. Нәтижесінде, бұрын бөлінген мектептерге оқуға түсетін афроамерикалық студенттерге қарсы наразылық акциялары бүкіл елде басталды. Әңгіменің келесі бөлімі 1960 жылдары өтеді. Осы уақыт аралығында Азаматтық құқық қозғалысы күшейе түсті, өйткені 1964 жылғы Азаматтық құқық туралы заң АҚШ-тың федералды үкіметінде раса, дін, жыныстық қатынас және ұлтқа негізделген кемсітушілікке тыйым салды. Төрт жылдан кейін азаматтық құқықтарды қорғаушы доктор Мартин Лютер Кингтің өлтірілуі азаматтық құқықтарды қорғау қозғалысының өркендеуіне әкелді, нәтижесінде АҚШ-та әлеуметтік стандарттар мен прогрессивті саясат кеңінен қабылданады. Әңгіменің соңғы бөлігі 1980 жылдардың басында, Рональд Рейганның президент болуының басында орын алады. Рейганның президент болғаны кезінде нәсілдік және бейбітшілік мәселесі жанданып, нәсілдік және әлеуметтік шиеленістерге ықпал етті. Моррисонның қысқа әңгімесі осы тарихи қозғалыстардан қатты әсер алды, өйткені олар оқиғаның сюжетіне және Твила мен Робертаның арасындағы қарым-қатынасқа әсер етті.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Recitatif 1960-шы жылдары Твиланың балалық шағында, оның анасы оған дұрыс қамқорлық жасай алмаған кезде айтылған. Ол бір кездері жетімдер үйінде болған, онда ол басқа нәсілді Робертамен танысқан. Олар Сент-Бонниде болған кезде дос болды, бірақ екеуінің де айырмашылығы бар екені анық болды. Қысқа әңгімеде Моррисон нәсілдік түсініспеушілікті екі нәсілдік белгіленбеген, бірақ ерекше ұқсас қыздардың өзара әрекеттесуі арқылы сол кездегі нәсілдік кедергі мен шиеленісті атап көрсету үшін нәсілдік түсініспеушілікті пайдаланып, нәсіл мен бейбітшілік тақырыбын суреттейді.
Бірінші кездесу
Твила мен Роберта алғаш рет балалар үшін жетімхананың, Сент-Боннидің (Сент-Бонавентураның есімімен аталған) шекарасында кездеседі, өйткені әрқайсысы анасынан алынады. Робертаның анасы ауырып жатыр, ал Твиланың анасы "бүкіл түнді билеп жүруге ұнайды". Бірден біз қыздардың бір-бірінен өзгеше көрінетінін білеміз, өйткені біреу қара, біреу ақ, бірақ бізге қайсысы екенін айтылмаған. Алғашында бір-біріне қарсы болса да, олар ортақ жағдайларға байланысты бір-біріне жақындады. Екі қыздың "бір-біріне ұқсамайтыны" анықталады, өйткені екеуі де жетімдер үйінде "сақталған". Олар "ар-намыс қыздары" деп аталатын "екінші қабаттағы үлкен қыздарға" (олар "ар-намыс" сөзін қате естігеннен кейін алған аты) қарсы одақтас болады, сондай-ақ үйдің "нағыз жетімдеріне", ата-анасы қайтыс болған балаларға қарсы. Олар Мэггиге, "аяқтары жақшадай" қарт, құм түстес әйелге қызығады, ол үйдің ас үйінде жұмыс істейді және сөйлей алмайды. Твила мен Робертаның әрқайсысының аналары демалыс күндері келіп, олармен бірге шіркеуге барады. Твиланың анасы Мэри киімін әдепсіз киіп, ал Робертаның анасы көкірегінде үлкен айқышқа ілінген. Мэри қолын созады, бірақ Робертаның анасы Мэридің қолын созудан бас тартады және Мэри қарғыс айта бастайды. Твила анасының дұрыс емес мінез-құлқынан ұялады, ал Робертаның анасының бас тартуы өзін кемсітті деп санайды. Төрт ай бірге болғаннан кейін Роберта жетімдер үйінен кетеді.
Екінші кездесу
Твайла мен Роберта сегіз жылдан кейін, 1960 жылдардың соңында, Твайла "Труэйдегі Говард Джонсонның терезесінде жұмыс істеп жатқанда" және Роберта "басы мен бетінің шашымен тұншыққан екі жігітпен" бірге отырғанда кездеседі. Роберта достарымен бірге батыс жағалауға Жими Хендрикспен кездесуге барады. Бұл кездесу қысқа, бірақ екеуінің бір-біріне реніш білдіруіне жеткілікті. Роберта Твилаға немқұрайлы қарайды, ал Твила Робертаның сөзіне көңілі толмай, өзін кемсітілген сезінеді.
Үшінші кездесу
Твила мен Роберта үшінші рет екінші кездесуден 12 жыл өткен соң кездеседі. Олар екеуі де үйленген және Food Emporium, жаңа дәмханада сауда жасаған кезде кездеседі. Твила бұл кездесуді соңғы кездесуден мүлдем басқаша сипаттады. Олар жақсы қарым-қатынаста болады және өткен кезеңдерді еске алады. Роберта бай, ал Твила орта таптан төмен. Твила өрт сөндірушіге үйленген, олардың бір ұлы бар, ал Роберта IBM компаниясының жетекшісіне үйленген, төрт баласы бар жесір, көк лимузині және екі қызметшісі бар. Твила Робертаның тағы екі рет балалар үйіне оралғандығын, содан кейін қашып кеткенін біледі. Ол сондай-ақ, жетімдер үйінде болған оқиғалар туралы жасырын естеліктер сақтап қалғанын біледі. Ол өзінің естеліктері шын мәнінде болғаннан өзгеше болуы мүмкін екенін мойындау қиын.
Төртінші кездесу
Келесі кездескенде, "растық қақтығыс" Твиланың Ньюбург қаласына қауіп төндіреді. Твила мектептің қасынан өтіп бара жатып, Робертаны көрді, ол мәжбүрлі интеграцияға қарсы пикетке шығып отыр. Твилаға басқа наразылар қысқаша қауіп төндіреді, бірақ Роберта оған көмекке келмейді. Робертаның қоштасу сөздері Твиланы алаңдатады. Бірақ сіз емессіз. Сен қара әйелдің аяғын жерге жығып, аяғын соқтырған кішкентай баласың. Сен қара әйелді тепкенсің, мені ұлтшыл деп атауға батылың бар" деп жауап берді. Твила: "Мэги қара емес еді" деп жауап береді. Немесе ол өзінің қара екенін есіне түсірмейді, не оның құмды терісін ешқашан қара деп жіктемеген. Твила Робертаның көше маңында орналасқан қарсы пикетке қосылуға шешім қабылдайды, онда ол Робертаның белгісіне тікелей жауап беретін белгілерді көтерумен бірнеше күн өткізеді. Твила өзінің белгілері объективті бақылаушыға ешқандай мағына бермейтінін түсінеді, бірақ ол оларды Робертаның наразылық туралы пікірін жоққа шығару үшін қолданды.
Бесінші кездесу
Твайла мен Роберта қайтадан кездеседі, бұл жолы Рождество қарсаңында, жылдар өткен соң, 1980 жылдардың басында. Роберта Маги туралы соңғы айтқандарын талқылауды қалайды. Әңгімелесудің мәнісі түсінікті, бірақ шешімін таппаған жағдайда аяқталады. Олар екеуі де өз аналарының қай кезде де ауруынан айығбағанын мойындайды.
Раса және бейбітшілік
Қысқа әңгімеде Моррисон екі басты кейіпкер Твила мен Робертаның нәсілін нақты айтпау арқылы нәсіл мен бейбітшілік мәселесін шешеді. Алайда, Моррисон екі кейіпкердің алғашқы кездескен кездегі айырмашылығын көрсетеді, Робертаның Твиладан басқа нәсілі бар екенін атап өтті. Романның барысында Моррисон оқырманның нәсілге қатысты жеке болжамдары мен бейімділіктерін ашуға тырысады. Моррисон сонымен қатар мектепте интеграция туралы келіспеушілік кезінде Твила мен Робертаның нәсілдерін жасыруға тырысады. Роберта - жоғары лауазымды адамдар мен дәрігерлер тұратын бай ауданда тұрады, ал Твила - халықтың жартысы мемлекеттік жәрдемақыға немесе әлеуметтік көмекке ие. Твила мен Роберта дауласу барысында нәсілдік сәйкестіктің еріксіз табиғатын және екі әйелдің де басқа нәсіліне қатысты жалпы жағымсыз көзқарастарын атап өтті. Роберта мен Твиланың нәсіл туралы түсінігі тек нәсіліне ғана емес, олардың тәрбиелеуі мен әлеуметтік нормаларына негізделген, бұл олардың арасындағы нәсілдік шиеленіске ықпал етеді. Твила мен Робертаның аналары да осы әңгіменің маңызды кейіпкерлері болғандықтан, қыздардың жетімдер үйіне орналасуының басты себебі болып табылады және олар олардың байланысына ықпал етті. Бала кезінде қыздар өздерінің нәсілдік көзқарастарын дамытуға жеткілікті жасқа толмағандықтан, ата-аналарының нәсілдік көзқарасына сүйенді. Нәтижесінде, Твила Робертамен достаспады. Алайда әңгіме өркендеген сайын, қыздар көп жағынан бір-біріне ұқсайтынын түсіне бастады. Алайда, Робертаның нәсілдік көзқарастары қоғамның нәсілді қалай қабылдағанынан қалыптасты және ол мұны өзі мен Твила арасындағы алдыңғы нәсілдік шиеленісті ақтап алу үшін қолданды. Тони Моррисон екі қыздың бір ортада өскендегі нәсілдік айырмашылықтарын зерттейді. Қыздар түрлі нәсілдік кедергілер мен шиеленістерге тап болса да, олар бір-біріне ұқсастықты табады, олардың қарым-қатынасы терісінің түсіне қарағанда да дамып келеді. Моррисонның көп қабатты әдеби шығармалары Роберта мен Твиланың параллельді, күрделі қарым-қатынасын суреттейді, сонымен бірге оқырманның әңгімені түсінуін күрделілендіреді, олардың нәсілдік түсініктері мен стереотиптерін сынға алады. Моррисон нәсілдік екітараптылықты, сондай-ақ Твила мен Робертаның нәсілдік сәйкестіктерін жасау үшін және олардың қарым-қатынасы нәсілдік айырмашылықтарға байланысты қалай қалыптасқанын көрсету үшін бүктелген белгілер мен қасиеттерді пайдаланады. Моррисонның қыздардың нақты әлеуметтік және тарихи сипаттамаларын қолдануы оқырмандарды нәсілдік ұғымдар мен стереотиптік болжамдар әдеби кейіпкердің жалпы түсінігіне қалай әсер ететінін қайта бағалауға мәжбүр етеді.
Мүгедектік
"Recitatif" нәсіл тақырыбына қатты негізделгенімен, қысқа әңгімеде мүгедектік тақырыбы да кеңінен баса назарға алынды. Әңгіме барысында негізгі мүгедек кейіпкер Мэгги мылқау және есту қабілеттері нашар деп сипатталады. Мэггидің "аяқтары жақша тәрізді" екендігі де айтылады, бұл физикалық кемшілікті көрсетеді. Хикаяда, нәсіл тақырыбына ұқсас, Моррисон ешқашан Магидің мүгедектігі туралы нақты айтпайды, басқа кейіпкерлер ол туралы өз қорытындыларын жасауға және тұжырымдауға мүмкіндік береді. Балалар үйіндегі кейбір балалар Мэггидің тілі кесілген деп санайды, бұл оның неге сөйлеспейтінін түсіндіреді. Алайда Роберта мен Твила басқа балалардың сеніміне мойынсұнбайды, өйткені олар Мэггидің саңырау екеніне сенімді емес. Екі қыз Мэггидің есту қабілетін сынап, оны "Бөке аяқ" және "Думми" сияқты кемсітуші және стереотиптік есімдермен атайды. Кейіннен олар Мэггидің өздерін және олардың қорлау сөздерін естігенін ойлап, ұялады. Алайда, бұл қыздарды кейінірек оқиғаның кейіпкерлері мен жалған болжамдарына араласуға кедергі келтірмейді, Твила "ол жерде біреу бар ма" деп сұрайды, бұл Мэггидің денесіне қатысты. Твила тіпті Мэггидің жетімдер үйінде құлап кетуін маңызды емес деп түсіндіреді, өйткені ол Мэггидің денесінде нақты адам бар деп сенбейді, ал Роберта Мэггиді сөйлеспегендіктен ол есі дұрыс емес деп ойлады және ол Мэггиге зиян келтіргісі келгенін мойындайды, бұл мүгедектер шын эмоциялары бар шынайы адамдар болып саналмайды деген түсінікті атап көрсетеді. Моррисонның "Recitatif" шығармасында мүмкіндігі шектеулі болуы мүмкін басқа да маңызды кейіпкерлер - Робертаның анасы және Мэри, Твиланың анасы. Әңгіменің басында Твила анасының "түн бойы би билегенін" және "Робертаның анасы ауырған" деп айтады, сондықтан аналары қыздарды жетімдер үйіне жіберді. Әдебиетте екіжақтылықты жалғастыра отырып, Моррисон қыздардың аналарының ауруларын ешқашан ашық көрсетпейді. Робертаның анасының ауруы Робертаға қамқорлық жасай алмай қалды және оны психикалық ауруы бар деп болжаған мекемеде тәрбиелеуге мәжбүр етті, сонымен қатар Твиланың анасы психикалық ауруы бар деп болжанады, сондай-ақ ол биге деген құмарлығы бар, бұл оны қызына дұрыс қамқорлық жасай алмай қалды. Твила сонымен қатар өз анасын Мэггиге теңеді, өйткені ол екеуінің де мүгедектігі оларды саңырау етті, бірақ олардың дыбысты ести алмайтыны анық емес. Олардың саңырау болуы Мэгги мен Мэридің айналасындағылардан алыстағанын білдіреді.
Негізгі кейіпкерлер
Твила Твила - әңгіменің баяндаушысы және басты кейіпкерлерінің бірі. Әңгіменің басында Твила сегіз жасар қыз ретінде таныстырылады, ол анасы жиі оны елемегендіктен жетімдер үйіне әкелінді. Анасы оған Робертаның нәсіліне тән адамдарды жек көруді үйретті. Твиланың өзінен бас тартқаны үшін анасына деген реніші мен ашуы бар екендігі сипатталады, ол басқа кейіпкерлер мен анасын салыстыруда және салыстыруда көрсетеді. Алайда, оқиға барысында Твиланың кейіпкері Робертамен қарым-қатынасы мен жетімдер үйіндегі тәжірибесі арқасында түсіністікке ие және ашық адам болып қалыптасады. Твила оқиға барысында эмоционалдық және әлеуметтік жағынан елеулі өсуді көрсетеді. Роберта Роберта - Твиламен бірге басқа басты кейіпкер. Твила сияқты Робертаны да анасы аурудан кейін жетімдер үйіне алып келді, өйткені ол оған қамқорлық жасай алмайды. Алайда, Роберта Твила сияқты қарапайым емес еді, өйткені Робертаның анасы Твиланың анасынан айырмашылығы, қонақтарға келген кезде Робертаға азық-түлік әкелетін. Роберта Твиладан айырмашылығы, әлеуметтік-экономикалық жағынан бай ортадан шыққан. Алайда Робертаның анасы оған дұрыс қамқорлық жасай алмағандықтан, оған ренішпен қарайды. Алайда, ол ашуын Мэггиге шығарады, өйткені ол Мэггидің ауруы анасына ұқсас болғандықтан, оны ренжітуге асығады. Әңгіме өркендеген сайын Роберта Твилаға және оның Робертаның өмір салтына, сондай-ақ Твиланың бейбітшілікке деген көзқарасына қатысты сынға түседі. Твиламен салыстырғанда, Робертаның кейіпкері тұрақсыз, өйткені ол қысқа әңгіме бойы өз жекелігімен үнемі күреседі.
Кіші әріптер
Мэгги Мэгги Твайла мен Робертаны әкелген жетімдер үйінде. Алайда, Мэгги - бұл балалар үйінің ас үйінде жұмыс істейтін мүгедек әйел. Балалар үйінің балалары оны "ас үйдегі әйел" деп атайды және оны қарт, "құм түстес" және "жағасы тік" деп сипаттайды. Мэгги кейіпкері мүгедектерге қатысты бейімділік пен бейімділікті атап көрсетуге арналған болса да, оның кейіпкері сонымен қатар Твила мен Робертаның аналарына деген реніші мен ашуын бейнелейді, олар да қандай да бір түрде мүгедек. Мэгги қыздардың аналарына ұқсас, ол осал және көмектесусіз, бұл қыздарды ашуландырады, өйткені бұл олардың ауру аналарының кесірінен өздерінің осал және көмектесусіздігін көрсетеді. Расаға қатысты, қыздардың Мэггиді қорлауы, сондай-ақ, африкалық американдықтарды қанау жүйесінің белгісі болып табылады, өйткені олар осы уақытта күшсіз және қорланған деп саналады. Мэри Мэри - Твиланың анасы. Мэри мүмкіндігі шектеулі, өйткені оның қызы Твила оны ешқашан би билеуді тоқтатпайтын адам ретінде сипаттайды, бұл мүмкін психикалық ауруды көрсетеді және оны қызына дұрыс қамқорлық жасауға қабілетсіз етеді. Мэри қызына немқұрайды қарайды, сондықтан оны Сент-Боннидің жетімдер үйіне жібереді. Тюла ересек болғаннан кейін де Мэри кейіпкері өзгермеді. Робертаның анасы Қысқа әңгімеде оның аты ешқашан айтылмаса да, Роберттің анасы әңгіменің дамуында және Робертаның кейіпкерінің дамуында және Твиламен қарым-қатынасында маңызды рөл атқарады. Ол сондай-ақ қатты мүгедек, сондықтан ол қызыны жетімдер үйіне жібереді. Твиланың анасынан айырмашылығы, Робертаның анасы қызының негізгі қажеттіліктерін әрқашан қамтамасыз еткен. Алайда, Твиланың анасы сияқты, Робертаның анасы да ешқашан өзгермеді және ешқашан жақсармады. Гар қыздары Гар қыздары - Сент-Бонни жетімханасындағы жасөспірім қыздар тобы, олар Твила мен Роберта сияқты жас қыздарды қорқытады. Олардың аты Робертадан шыққан, өйткені ол оларды "гаргульдерге" теңеген. Гар қыздары да қиын ортадан шыққан, қашып құтылуды аңсаған балалар. Гар қыздары - қорлық пен қараусыздыққа ұшыраған, ақыр соңында қорлық пен өзін-өзі жою циклін баса көрсететін қорлық жасаушылар.