Кіріспе

Эгиг эре фа ("аспанға биік ағаш"), сонымен қатар életfa ("өмір ағашы"), világfa ("әлем ағашы") немесе tetejetlen fa ("жұмыртқасыз ағаш") деп аталады, ол венгр шаманизмі мен жергілікті сенімнің элементі, венгр халық өнерінің және халық ертегілерінің типтік элементі, сондай-ақ ерекше халық ертегісінің түрі. Бұл ертегілердің бірнешеуінің Трансильвания, герман, румын, рома, серб, хорват, болгар, түрік және Азияның басқа да мәдениеттерінде нұсқалары бар, бірақ венгр ертегілерінің шығу тегі венгрлердің талтос дәстүрлеріне барып жатады. Талтосоктар (шамандар) - бұл Egig Erő Fa-ға көтеріліп, аспанның жеті немесе тоғыз қабаттарында серуендеуге құқылы адамдар. Бұл ертегілердің бір нұсқасы - аждаһа тұтқындаған ханшайымды құтқару үшін ағашқа көтерілген кискондас (кіші шошқа бағушысы) туралы (Вилагиру Сеп Миклос ертегісінде айтылғандай). Ағаш кейбір күлкілі ертегілердің жиі кездесетін элементі болып табылады, мысалы, циган көкке көтеріліп, тозаққа түседі. Әлем ағашы көбінесе бұғыдан немесе жылқыдан өседі. Оның бұтақтарында Күн мен Ай жиі кездеседі. Бұл соңғы ұғым Ураль және Сібір халықтарына тән. Ағаш көбінесе әлем тауына қарай көтеріліп, түбі аспанға, тамыры жыландар мен жабайы балықтар мекендейтін тозаққа жетеді. Аңыздарда ағашқа құстар жиі отырады, мысалы, бүркіт, шағала немесе мифтік венгр құсы, турал.

Ғылыми талдау

Венгриялық ғалымдар Арне Томпсон Утер индексі AaTh 468 ертегі түріне, бұл алып ағашта көтерілуді қамтитын ертегі түріне, ежелгі шамандық тәжірибелердің көрінісі деп санайды. Атап айтқанда, венгр-американдық ғалым Линда Дег, шамамен 200 жыл бұрын жасалған талдау негізінде, Венгрия мен көршілес елдердің 70 нұсқасы AaTh 468 типті "Аспанға жеткен ағаш" "антикалық венгрлердің тарихтағы шамандық дінімен және олардың тілдік туысымен" байланысты "венгриялық этникалық ертегі" деп қорытындылады. Славяншыл Карел Хоралек, Аарн Томпсон Утер индексі ATU 302 "Огренің жүректегі жұмыртқадағы" ертегі түрінің нұсқаларын зерттей отырып, бұл түрдің Орталық Еуропадағы (Мажарстан мен көрші елдердегі) ерекше нұсқасында батырдың алып ағашта көтеріліп, жасырын жоғарғы әлемге жеткенін көрсетеді. Бірнеше оқиғадан кейін ол осы жоғарғы әлемнің ханшайымына үйленеді және ол оған кілттер жиынтығын береді, оған белгілі бір есікті ешқашан ашпауын ескертеді. Ол оған бағынбайды және ертегідегі зұлымдықты босатады. Бұл оқиға орыс ертегісі Мария Моревнаға өте ұқсас. Венгриялық этнограф Гюла Ортутай бұл әңгімені "венгриялықтардың құнды ертегісі" деп есептеді. Екінші жағынан, Карел Хоралек бұл аңыз Венгрияның оикотипі ретінде дамығанын, оның көрнекті ерекшелігі биік ағаш және оны қоршаған әрекеттер екенін айтты.

Қиындықтар

Ғалым Кристин Голдбергтің айтуынша, AaTh 468 ертегі түрін тарихи географиялық әдісті қолдану арқылы одан әрі зерттеулер "оның ерекше мотиві" шаман ағашы деген тұжырымға келді; ертегі түрі "Мажарстаннан тыс жерлерде кеңінен танымал емес"; ол басқа ертегі түрлерімен, атап айтқанда, AT 300 310 эпизодтарын бөліседі. Дәл осы тұрғыда, Линда Дег, өзіне қолжетімді барлық белгілі нұсқаларды кестелеуде, 468 типінің өзінің баяндау тізбегіне басқа да әңгімелер түрлерінің "кіші шеңберінің" эпизодтарын енгізгенін көрсетті: Аждаһаны өлтіруші (300 302 типтері), Мен білмеймін кешені (314 типтері, 530, 532), Басқа әлемнің қалыңдығы (400 тип), Сиқырлы ұшу (313 типтері). Оның айтуынша, 301 типпен үйлесімділік Оңтүстік славян нұсқаларында, ал Румынияда 400 типпен кездеседі.

Бейімделулер

Ағаш Мажар népmesék ("Мажар халық ертегілері") (ху) атты мажар телесериалдарының бір бөлімінде Az égig érő fa ("Жұрт ағашы") деген атаумен көрсетілген.