Кіріспе

Лексикалық семантикада қарама-қарсы сөздер – өзінен-өзі үйлеспейтін екілік қатынастағы сөздер. Мысалы, еркек болса, әйел емес. Мұндай қатынас «бинарлық» деп аталады, себебі қарама-қарсылықтар жиынында екі мүше болады. Қарама-қарсылықтар арасындағы қатынас оппозиция деп аталады. Қарама-қарсылықтар жұбының мүшелерін әдетте «Х-тің қарама-қарсысы қандай?» деген сұрақ арқылы анықтауға болады. Антоним (және оған байланысты антонимия) термині көбінесе қарама-қарсы мағынаны білдіреді, бірақ антонимнің тағы да шектеулі мағыналары бар. Градиенттік (немесе өлшемді) антонимдер – мағыналары қарама-қарсы және үздіксіз спектрде орналасқан сөз жұптары (мысалы, ыстық, суық). Толықтыратын антонимдер – мағыналары қарама-қарсы, бірақ үздіксіз спектрде емес (итеру, тарту) сөз жұптары. Реляциялық антонимдер – қарама-қарсы мағынасы екі мағынаның арақатынасы контекстінде ғана түсінікті болатын сөз жұптары (мысалы, ұстаз, оқушы). Бұл шектеулі мағыналар барлық ғылыми контексте қолданылмайды, Лайонс (1968, 1977) антонимді градиенттік антонимдер деп анықтайды, ал Кристал (2003) антонимия мен антонимге сақ болу керектігін ескертеді.

Антонимдердің түрлері

Антоним – мағыналары бір-біріне қарама-қарсы келетін екі сөз жұбының бірі. Осы жұптағы әрбір сөз екіншісінің қарсы мәнін білдіреді. Бір сөздің бірнеше антонимі болуы мүмкін. Антонимдердің қарама-қарсы мағыналар арасындағы қатынастың ерекшелігіне қарай анықталатын үш түрі бар.

Степенді антонимдер

Градиацияланатын антоним – мағыналары үздіксіз спектрде орналасқан қарама-қарсы мағыналы сөздер жұбының бірі. Температура осындай үздіксіз спектрдің мысалы, сондықтан "ыстық" және "суық" сөздері, спектрдің қарама-қарсы полюстерінде тұрғандықтан, градиацияланатын антонимдер болып табылады. Басқа мысалдар: ауыр : жеңіл, семіз : арық, қараңғы : ақ, жас : ескі, ерте : кеш, бос : толы, көңілсіз : қызықты.

Қосымша антонимдер

Біріктіретін антоним, кейде екілік немесе қарама-қайшы антоним деп аталады (Артс, Чалкер және Вайнер 2014), қарама-қарсы мағыналары бар сөздер жұбының бірі, мұнда екі мағына да үздіксіз спектрде орналаспайды. Жетістіксіз және жұп сандар арасында үздіксіз спектр болмайды, бірақ олар мағынасы бойынша қарама-қарсы және сондықтан біріктіретін антонимдер болып табылады. Басқа мысалдар: өлшеулі : өлшеусіз, шығу : кіру, дем шығару : дем алу, толған : бос.

Қарым-қатынас антонимдері

Реляциялық антоним – қарама-қарсы тұрғыдан қарым-қатынасты білдіретін сөздер жұбының бірі. Мұғалім сөзінің лексикалық қарсы сөзі жоқ, бірақ мұғалім мен оқушы олардың арақатынасының контекстінде қарама-қарсы болып табылады. Осы себепті олар реляциялық антонимдер деп аталады. Басқа мысалдар: күйеу : әйел, дәрігер : науқас, жыртқыш : жем, оқыту : үйрену, қызметші : мырза, келу : кету, ата-ана : бала.