Кіріспе

1371-1390 жылдар аралығында Шотландия королі болған Роберт II (2 наурыз 1316 – 19 сәуір 1390) 1371 жылдан өліміне дейін, 1390 жылға дейін Шотландия королі болды. Ол Шотландияның 6-шы жоғары стюарды Уолтер Стюарт пен король Роберт Брюстің қызы Марджоридің ұлы және Стюарт әулетінің алғашқы монархы еді. Оның інісі Дәуіт II қайтыс болғаннан кейін Роберт таққа мұрагер болды. Роберт Брюстің кіші інісі Эдвард Брюс мұрагер деп тағайындалған, бірақ Эдвард 1318 жылғы 14 қазанда Фохарт шайқасында қаза тапқанда баласы болмады. Марджори Брюс шамамен 1317 жылы аттан түсіп қаза болған, ал Парламент оның нәресте ұлы Роберт Стюартты мұрагер деп жариялады, бірақ 1324 жылғы 5 наурызда король Роберт пен оның екінші әйелі Елизавета де Бургтың ұлы Дэвидтің дүниеге келуімен бұл мәртебе жойылды. Роберт Стюарт 1327 жылғы 9 сәуірде әкесі қайтыс болғаннан кейін Шотландияның жоғары стюарды болды, ал сол жылы Парламент жас стюардты Дэвид баласыз қайтыс болған жағдайда мұрагер ретінде бекітті. 1329 жылы король Роберт I қайтыс болды және оның бес жасар ұлы Томас Рэндольф, Морейдің 1-ші графының қамқорлығымен Давид II ретінде таққа отырды. Король Джон Баллиолдың ұлы Эдвард Баллиол, ағылшыздар мен Роберт I-ден мұрагерлік құқығын жоғалтқан шотланд дворяндарының көмегімен Шотландияға шабуыл жасап, 1332 жылғы 11 тамызда Дуплин Мурда және 1333 жылғы 19 шілдеде Халидон төбесінде Брюс партиясына ауыр жеңіліс сыйлады. Халидонда шайқасқан Роберт ағасы Дэвидпен бірге Думбартон қамалына паналады. Дэвид 1334 жылы Францияға қашып кетті, ал Парламент, әлі де жұмыс істеп тұрған, Роберт пен Джон Рэндольфты, Морейдің 3-ші графы етіп тағайындады, олар мемлекеттің бірлескен қорғаушылары болды. 1335 жылғы шілдеде ағылшыздар Рэндольфты тұтқынға алды, ал сол жылы Роберт Баллиолға бағынып, оның қорғаушылығын жойды. Оның бұрынғы лауазымы 1338 жылы Дэвид Франциядан 1341 жылғы маусымда оралғанға дейін қайта жаңартылды. Жаулық жалғасты, Роберт 1346 жылғы 17 қазанда Невиллдің айқышқа таңылған жерінде Дэвидпен бірге болды және қашып кетті немесе шайқас алаңынан қашып шықты. Алайда Дэвид тұтқындалды және 1357 жылғы қазан айында құтырылғанға дейін тұтқын болып қалды. Роберт шамамен 1348 жылы Елизавета Мюрге үйленді, олардың төрт ұлы мен бес қызы заңды деп танылды. 1355 жылы Евфемия де Росспен некелескеннен кейін екі ұл және екі қызы дүниеге келді. Роберт 1363 жылы король Дэвидке қарсы көтерілді, бірақ мұрагерлік құқығына қауіп төнгеннен кейін оған мойынсұнды. Дэвид 1371 жылы қайтыс болды және Роберт оған 55 жасында мұрагер болды. Шекаралық дворяндар Шотландияның оңтүстігіндегі ағылшын аймақтарына шабуылдауды жалғастырды және 1384 жылға қарай шотландтар басып алынған жерлердің көп бөлігін қайтарып алды. Роберт Шотландияның 1384 жылғы ағылшын-француз келісіміне енгізілуін қамтамасыз етті, бұл қарашадағы төңкерістің себебі болды, оның салдарынан ол елдегі билікті алдымен үлкен ұлы Джонға, содан кейін 1388 жылдан бастап Джонның кіші інісі Робертке жоғалтты. Роберт II 1390 жылы Дундональд қамалында қайтыс болды және Скон аббаттығында жерленді.

Мұрагерге үміткер

Роберт Стюарт 1316 жылы туды, король Роберт I-нің қызы Марджори Брюстің жалғыз баласы. Ол бала туғанда немесе содан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Роберт Стюарт Бьют, Клайдесайд және Ренфрюдегі Стюарт жерлерінде гаэльдік дворян ретінде тәрбиеленді. Эдуард 1318 жылдың 14 қазанында Дундолк маңындағы Фохарт шайқасында қаза тапты, осыдан кейін желтоқсан айында парламент шақырылып, Марджоридің ұлы Робертті король мұрагерсіз қайтыс болған жағдайда мұрагер етіп тағайындау туралы жаңа заң қабылдады. 1324 жылдың 5 наурызында король Робертке Дэвид II болып танылған ұл тууы Роберт Стюарттың мұрагерлік құқығын жойды, бірақ 1326 жылдың шілдесінде Камбускеннетте өткен парламент Дэвид мұрагерсіз қайтыс болған жағдайда оны мұрагерлік тізбегіне қайта қосты.

Стюарт билігінің нығаюы және жеке билік

Дэвид 1371 жылдың 22 ақпанында баласыз қайтыс болды және оның орнын Роберт II басты. Дэвид дереу Холируд аббаттығына жерленді, бірақ Дуглас графы Уильямның қарулы наразылығы Роберттің тәж кию рәсімін 1371 жылдың 26 наурызына дейін кешіктірді. Оқиғаның себептері әлі анықталмаған, бірақ бұл Роберттің мұрагерлік құқығына қатысты дауға байланысты болуы мүмкін, немесе Джордж Данбарға, Март графына (сонымен қатар Данбар графы деп те белгілі) және оңтүстік судьясы Роберт Эрскинеге қарсы бағытталған болуы мүмкін. Бұл мәселе Роберттің қызы Изабелланы Дугластың ұлы Джеймске үйлендіруімен және Дугластың Форттың оңтүстігінде Эрскиннің орнына судья болып тағайындалуымен шешілді. Роберттің таққа отыруы Дэвид II-ден тағайындалған басқа да лауазымдағы адамдарға әсер етті. Атап айтқанда, Джордж Данбардың ағасы Джон Данбар, Файф лорды, Файфқа деген құқығын жоғалтты, ал сэр Роберт Эрскиннің ұлы, сэр Томас Эрскин Эдинбург қамалының бақылауын жоғалтты. Стюарттар батыста, Атоллде және алыс солтүстікте өз иеліктерін кеңейтті: Файф және Ментейт графтықтары Роберттің екінші тірі қалған ұлы Робертке, Бухан және Росс графтықтары (Бэденох иелігімен бірге) оның төртінші ұлы Александрға, ал Стратхерн және Кейтнес графтықтары оның екінші некесінен туған үлкен ұлы Дэвидке берілді. Роберт патшаның күйеу балалары Джон Макдональд, Аралдар лорды, Джон Данбар, Морей графы және Джеймс, болашақта Дугластың 2-ші графы болды. 1375 жылы король Джон Барборға «Брус» поэмасын жазуды тапсырды, бұл Стьюарттардың Роберт I-нің нағыз мұрагерлері екенін көрсетуге арналған тарих еді. Онда Сер Джеймс, Қара Дуглас және корольдің әкесі Уолтер Стюарттың Брюсті қолдаған патриоттық істері сипатталды. Роберт өзінің шекарасында ағылшын анклавтары сақталған және Англия короліне адалдығын сақтаған шотландтар билік еткен елді басқарды – Бервик, Джедбург, Лохмабен және Роксбург қамалдарында ағылшын гарнизондары орналасқан және оңтүстік Бервикшир, Тевиотдейл және Аннандейл мен Твиддейлдің үлкен бөліктерін бақылаған. 1371 жылдың маусым айында Роберт француздармен қорғаныс шартына келісті, және 1372 жылы тікелей қақтығыстар болмаса да, ағылшын гарнизондары күшейтілді және жоғары сақтандыру күйіне қойылды. 1373 жылы Роберттің қолдауымен ағылшын басып алған аймақтарға шабуылдар басталды және 1375-77 жылдары күшейді. Бұл шекара барондарының бұрынғы ұсақ шабуылдарына қарағанда, қақтығыстың күшеюіне қатысты орталық шешім қабылданғанын көрсетті. 1376 жылы Март графы Аннандейлді қайтарып алды, бірақ кейіннен ол Брюггедегі ағылшын-француз келісімімен шектелді. Эдуард III-мен сөйлескенде Роберт ағылшын аймақтарына шабуылдарды күшейткені үшін шекаралық лордтарын кінәлады; алайда, шотландтар қайтарып алған жерлерді сақтап қалды, көбінесе оларды кіші лордтар арасында бөліп, ағылшынның қайта иеленуіне жол бермеу үшін мүдделерін қамтамасыз етті. Роберт шекаралық лордтарын одан әрі айыптағанына қарамастан, барлық белгілер Роберттің 1377 жылы Эдуард III-нің қайтысынан кейін шотландтардың сәттілігімен өркендеген әскерилігін қолдағанын көрсетті. Ақпан айының басында шотландтар – 1384 жылдың 26 қаңтарында шотландтарды атысты тоқтатуға кіргізген ағылшын-француз келісіміне қол қойылғанын білмей, ағылшын аймақтарына толыққанды шабуыл жасап, Лохмабен қамалын және Тевиотдейлді қайтарып алды. Джон Гант ағылшынға қарсы шабуыл жасады, ол оны Эдинбургке дейін жеткізді, онда қала тұрғындары оны қаладан зардапсыз кету үшін пара берді. Алайда Хэддингтон қиратылды. Каррик пен Джеймс, Дуглас графы (оның әкесі Уильям сәуір айында қайтыс болды) Ганттың шабуылына жауап беруді қалады. Роберт француздар 1383 жылы көмек беру туралы бұрынғы келісімнен бас тартып, содан кейін Англиямен бітімге келгендіктен, кез келген әскери әрекет кек алумен және Болоньядағы бейбіт келіссөздерден шеттетілуімен кездесетінін түйген болуы мүмкін. 1384 жылдың 2 маусымында Роберт Глазго епископы Уолтер Уордлоуды ағылшын-француз бейбіт келіссөздеріне жіберуді шешті, бірақ Каррик бұған көңіл бөлмеді және Англияның солтүстігіне шабуыл жасауға рұқсат берді.

Билікті жоғалту және өлім

Роберттің ұлы Джон, Карик графы, Форттан оңтүстікке қарайғы ең ірі Стюарт магнаты болды, солтүстікте Букан графы Александр болғандай. Александрдың іс-әрекеттері мен Геллдік жалдамалы әскерлер арқылы күштеп жүзеге асырған патшалық басқару әдістері, солтүстік графтары мен епископтары және оның кіші жарты ағасы, Стратхерн графы Дэвидтің сынына ұшырады. Бұл наразылықтар Кеңесте патшаның беделін түсірді, оның Буханның іс-әрекетін тоқтату қабілетіне күмән тудырды. Роберттің Каррик руымен соғысты жүргізу жоспары бойынша даулары және Буканмен солтүстікте айналысуға дайын болмауы 1384 жылдың қараша айында саяси дүрбелеңге әкелді. Онда Кеңес патшаның билік өкілеттігін алып тастап, Каррикті патшалықтың лейтенанты етіп тағайындады – мемлекеттік төңкеріс болды. Роберттің ықпалы шектелуімен, соғысқа ешқандай кедергі болмады. 1385 жылдың маусым айында 1200 француз әскері шотландтарға қосылып, Дуглас графы және Роберттің екі ұлы, Джон, Карик графы және Роберт, Файф графы қатысқан жорыққа шықты. Шайқастар аз ғана пайда әкелді, бірақ француз және шотланд командирлері арасындағы жанжал Роксбург қамалына шабуылдан бас тартуға себеп болды. 1388 жылдың тамызында Нортумберлендтегі Оттерберн шайқасында шотландтардың ағылшындарға қарсы жеңісі Карриктің биліктен құлауына бастап кетті. Шотландтардың қаза тапқандарының бірі – Карриктің жақын одақтасы, Дуглас графы Джеймс болды. Дуглас мұрагер қалдырмай қайтыс болды, бұл титул мен иелікке қатысты түрлі таластарға әкелді. Каррик Дугластың қарындасының күйеуі Малкольм Драммондты қолдады, ал Файф сәтті апелляция жасаған, Дуглас иелігіне құқығы бар Уигтаун графы және Галлоуэй лорды сэр Арчибальд Дугласпен бірікті. Енді күшті Дуглас одақтасы болған Файф және патшаны қолдағандар желтоқсан айындағы Кеңес отырысында төңкеріс жасады, Шотландияның қамқорлығы Карриктен (жақында жылқының тепкенінен ауыр жарақат алған) Файфқа өтті. Көптеген адамдар Файфтың солтүстіктегі тәртіпсіздік жағдайын дұрыс шешу және әсіресе оның кіші інісі Буханның іс-әрекеттерін тоқтату ниетін мақұлдады. Наурыз айында Роберт Айрширдегі Дундональд қамалына оралды, онда 19 сәуірде қайтыс болды және 25 сәуірде Сконда жерленді.

Тарихнама

Роберт II билігіне қатысты бағалаулар Гордон Дональдсонның (1967) және Рональд Николсонның (1974) еңбектерінен кейін қайта қарастырылды. Дональдсон Роберттің билігі туралы білімінің жеткіліксіз екенін мойындады және оның билігіне жақын уақытта жазған ертедегі жылнамашылар Робертті сынауға ештеңе таппағанын атап өтті. Дональдсон Роберттің таққа отыру алдындағы және одан кейінгі мансабын «кем дегенде, ерекшеленбеген, ал оның билігі оған ешқандай сән қоспады» деп сипаттады. Дональдсон одан әрі Роберт пен Элизабет Мурдың папалық рұқсатынан кейінгі канондық некесінің заңдылығын талқылады, бірақ 1371 және 1372 жылдардағы мұрагерлік актілері парламент көзінде мәселені бекіткенімен, Элизабет Мур мен Евфемия Росс ұрпақтарының ұрпақтар аралық антагонизмін тоқтатпады. Дональдсонның пікірінше, Роберттің Халидон және Невиллдің кресті шайқастарындағы ертерек қатысуы оны ағылшындарға қарсы әскери жорықтарды санкциялаудан сақтандырды және оның барондарының мұндай әрекеттері одан жасырылды. Сол сияқты, Николсон Роберттің билігін кемшілік деп сипаттады және оның басқару дағдыларының жетіспеуі ішкі тартысқа әкелді. Николсон Дуглас графының Роберттің тәж кию алдындағы қарулы демонстрациясынан кейін сатып алынғанын және мұны Роберттің Элизабет Мюрмен туған ұлдарының заңдылығына қатысты күмәнділікпен байланыстырды. Ал тарихшылар Стивен Бордман (2007), Александр Грант (1984 және 1992) және Майкл Линч (1992) Роберт II өмірін одан да бейтарап бағалады. Роберт II-нің гэльдік Шотландиямен байланысы да сынға ұшырады. Ол батыстағы ата-бабаларының жерінде өсті, гэль тілі мен мәдениетімен толыққанды үйлесімде болды және Гебридтердегі, Жоғарғы Пертширдегі және Аргайлдегі гэль лордтарымен күшті қарым-қатынасқа ие болды. Патшалық құру кезеңінде Роберт ұзақ уақыт бойы гэльдік өңірлерде болды, ал сол кездегі Шотландияның төменгі жазылымдарындағы наразылықтар корольдің гэльдік мәселелерге тым көп араласуына байланысты болған сияқты. Бордман сондай-ақ Роберт II туралы жағымсыз пікірлердің көп бөлігі француз жылнамашысы Жан Фруассардың жазбаларынан бастау алатынын айтады, ол «[патшаның] қызыл, көздері сандал ағашының түсіне ұқсас, бұл оның батыр емес, керісінше, далаға шығудан гөрі үйде қалуды қалайтынын анық көрсетеді» деп жазды. Фруассардың пікіріне қарсы, ертедегі шотландтық жылнамашылар – Эндрю Винтон және Уолтер Бауэр (екеуі де Роберт II-мен шамалас замандас болған дереккөзді пайдаланған) – және кейінгі 15 және 16 ғасырлардағы шотландтық жылнамашылар мен ақындар Роберт II-ні «шотландтық патриоттық батыр, шотланд патшалығының тұтастығын қорғаушы және Роберт I-нің тікелей мұрагері» ретінде көрсетті. Грант (1992) Роберт II-нің сыртқы және ішкі саясат тұрғысынан билік етуі «осылайша сәтсіз болмады» екенін мойындайды. Уильям, Дуглас графының Роберттің тәж кию алдындағы қарулы демонстрациясына жауабына қатысты, Грант Дуглас Роберттің таққа заңды құқығына наразылық білдірген деген пікірді ұстамайды, бірақ корольдік қамқорлық Дәуіт II кезінде болғандай жалғаспауы керек деп санайды. Грант сондай-ақ демонстрацияның Роберттің алдыңғысынан – Эдинбург, Стирлинг және Думбартон қалашықтарын ұстаған Роберт пен Томас Эрскиндерге бағытталғанын айтады. Каррик бастаған ықпалды магнаттар коалициясы корольдің беделін әлсіретіп, 1384 жылғы қарашадағы Кеңесті Роберт II-ні кез келген нақты биліктен шеттету үшін пайдаланды. Грант Роберттің қарттығына көп мән бермейді және 1388 жылы Карриктің орнынан түсуі, содан кейін 1389 жылғы ағылшын-француз бітіміне қосылу шешімі екеуі де Роберт II-нің бастамасымен болды деп санайды. Алайда билік Роберт II-ге емес, Карриктің кіші інісі Роберт Фиф графына берілді; бұл патшаны тағы бір рет ұлының ықпалында қалдырды. Осыған қарамастан, Винтон мен Бауэрдің екеуі де сүйенген қазіргі уақытта белгісіз дереккөз Фиф мемлекеттік істерде әкесіне бағынды, оның екі ұлының қамқорлықтағы стильдерінің айырмашылығын атап өтті. Майкл Линч 1371 жылдан бастап 1384 жылы Карриктің лейтенанттығына дейін Роберт II билік еткен кезеңді «тыныштық, өркендеу және бейбітшілік» деп сипатталған уақыт ретінде жалғасқан өркендеу мен тұрақтылықпен сипатталған деп атап өтті. Линч 1450 жылдары Джеймс II мен Дугластар арасындағы қиындықтар (кейбір тарихшылар оны Роберт II-нің күшті иеліктерді ынталандыру саясатының салдары деп түсіндірді) Дэвид II-нің Марки және Галлоуэйдегі жергілікті лордтарды күшейтуінің жалғасы екенін айтады – Роберт Дугластар мен Стюарт графтарын олардың иеліктеріндегі тыныштықпен қалдыруға разы болды. Линчтің пікірінше, үкіметтің әлсіреуі тіпті 1384 жылғы төңкеріске дейін емес, содан кейін болды, бірақ төңкерістің түбінде Роберт II-нің үшінші ұлы Александр Стюарт, Бюкен графына ( «Баденохтың қасқыры» деп белгілі) көрсеткен жақсылығы жатты.

Шығармалық бейнелер

Роберт II тарихи романдарда бейнеленген. Олар:
Джеймс Хоггтың «Адамның үш қаупі; немесе, соғыс, әйелдер және сиқыршылық» (1822). Оқиға Роберт II билік құрған дәуірде өтеді, оның «елі бақыт пен бейбітшілікке ие болды, тек Англия шекарасына жақын аймақтарда ғана» жағдай тыныш емес еді. Оқиғаның бір бөлігі Линлитгоу сарайында орын алады, онда Роберт қызы Маргарет Стюартты «Роксбург қамалын ағылшындардан қайтарып алатын рыцарьға» үйлендіруге уәде береді. Маргарет өзіндік талап қояды: «Егер ол осы міндетті орындамаса немесе орындауға тырысып сәтсіздікке ұшыраса, менің иелігімдегі барлық жерім, қамалдар, қалалар мен мұнаралар маған тиесілі болады». Еріктілер табылмай, Маргарет қаланы өзі басып алуға ант етеді, Лорд Мусгрейвті және оның сүйіктісі Джейн Ховардты жеңіп шығады. Найджел Трантердің «Зұлымдық иелері» (1976). Бұл кітап шамамен 1388-1390 жылдардағы оқиғаларды қамтиды және Роберт II-нің өмірінің соңғы жылдарын, сондай-ақ Шотландияның Роберт III-нің таққа отыруын көрсетеді. Қартайған король «әлсіз, шаршаған және жартылай соқыр» болғандықтан, оның ұлдары, қыздары және басқа да ақсүйектер билік үшін күреседі. Басқарусыз қалған Шотландия олардың қақтығыстарынан зардап шегеді. Олбэни герцогы Роберт Стюарт және Бухан графы Александр Стюарт есімдері айрықша аталады. Найджел Трантердің «Кейірімділік» (2000). Бұл роман Шотландияның Давид II және Роберт II сарайларындағы Джон Данбар, Морей графының өмірін баяндайды. Джон – соңғысының күйеу баласы және оған дипломат ретінде қызмет етеді.