Малькольм IV: Шотландияның патшасы (1153-1165)

Кіріспе

Шотландия королі 1153–1165 жылдары Малкольм IV (; Maol Chaluim mac Eanraig), лақап аты Virgo, "the Maiden" (23 сәуір мен 24 мамыр аралығында 1141 – 19 желтоқсан 1165) 1153 жылдан өліміне дейін Шотландия королі болды. Ол Хантингдон және Нортумбрия графы Генрихтің (1152 жылы қайтыс болған) және Ада де Варенннің үлкен ұлы еді. Оның есімі қазіргі кезде әулетінің үшінші дәрежелі атасы Малкольм III (Máel Coluim mac Donnchada) есімімен байланысты. Ол атасы Давид I-нің орнын басып, Давидтің англо-нормандық талғамына ие болды. Кейінгі жылнамашылар Малкольмды "Қыз" деп атады, бұл ат заманауи оқырмандарға әлсіздік немесе нәзіктік туралы бұрыс түсінік тудыруы мүмкін. Ол діни ынтасымен және рыцарлық пен соғысқа деген қызығушылығымен белгілі болды. Өмір бойы денсаулығы нашар болды және жиырма төрт жасында үйленбеген күйеусіз қайтыс болды.

Кiру

Шотландия королі Дәуіт I-нің ұлы және мұрагері Генрих графы 1140 жылдары денсаулығы нашар болды. Ол 1152 жылдың 12 маусымында кенеттен қайтыс болды. Ол Ньюкасл немесе Роксбургте қайтыс болды, екеуі де Нортумбрияның сол аймақтарында орналасқан, оны және оның әкесін Англияның Генрих I-нің өлімінен кейін Англияның әлсіздік кезеңінде шотланд тәжіне қосылған жерлер. Ақ кеме апатында жалғыз заңды ұлының өлімінен кейін еркек мұрагерсіз қалған Англия патшасынан айырмашылығы, Шотландия патшасы Дәуіт I Генрих графының өлімінен кейін тікелей мұрагерлерге мұқтаж болған жоқ. Себебі Генрих графы әкесінің әулетін жалғастыру үшін үш ұл қалдырған. Генрихтің үлкен ұлы Малькольм, мұрагер болып, он бір жасқа ғана толған болатын. Дегенмен, оны әкесі патшалықтың айналысына, Файфтың Мормаеры Доншад пен үлкен әскермен бірге жіберді. Доншад ректор лауазымына тағайындалды, бұл оның Дәуіт қайтыс болғанда Малькольмның регентігін атқаратынын көрсетеді. Бұл дайындықтар уақтылы болды, өйткені Дәуіт патша ұлынан бір жылға жетпей дүниеден озды, ол 1153 жылдың 24 мамырында Карлайлда қайтыс болды. Малькольм 1153 жылдың 27 мамырында Сконде 12 жасында патша ретінде тағайындалды. Жас Малькольмның регенті болған Доншад, ескі патшаны жерлеуге дейін инаугурацияның өтуін қамтамасыз етті. Бұл дұрыс болмауы мүмкін, бірақ асығыс әрекет жасауының себебі болды. Малькольм патшалыққа талапкерлерсіз болған жоқ. Доншад өзі бір жылдан кейін, 1154 жылы қайтыс болды.

Жаулас және көршілес елдер

Оркней сагасы «Уильям Асыл», Уильям Фитц Дунканның ұлы, «әрбір шотландтың патшасы болғысы келген адам» еді деп мәлімдейді. Уильям Фитц Дункан шамамен 1137 жылы Элис де Румиллиге үйленгендіктен, жас Уильям 1153 жылы жасөспірім, тіпті бала болуы мүмкін. Вильгельмнің таққа талап етуіне ешқандай дәлел жоқ, ол 1160-шы жылдардың басында жасынан қайтыс болып, мол мүлкін үш әпкесіне қалдырды. Уильям Фитц Дунканның басқа ұлдарының бірі, епископ Вимунд, король Давид қайтыс болғанға дейін Байланд аббаттығында соқыр етіліп, қадалып, түрмеге қамалған еді, бірақ Домналл мак Уильям, Meic Uilleim-нің біріншісі, Морей провинциясында айтарлықтай қолдау тапты. 1130 жылдан бері Роксбургте түрмеде отырған тағы бір талапкер – Александр I-нің заңды емес ұлы Маэл Колуим мак Александер. Маэл Колуимнің ұлдары 1153 жылы бос адамдар болды. Олар мұрагерлікке қарсы тұрады деп күтілді және осылай да жасады. Жаңа және жас король ретінде Малкольм өзінің билігіне көршілерінен де қауіп-қатерлер келді. Олардың ішінде Аргилл королі Сомерлед, Галлоуэй лорды Фергус және Англия королі Генрих II болды. Тек Оркней графы Рогнвальд Кали Колссон ғана басқаша шаруамен айналысты (қажылыққа), ал оның 1158 жылы қайтыс болуы Оркнейде жас және амбициялы Харальд Маддадсонды билікке әкелді, ол жас Малкольм үшін тағы бір қауіп болды. Малкольмға қарсы алғашқы ашық қарсылық 1153 жылдың қараша айында отбасылық бәсекелестерден, Маэл Колуим мак Александердің ұлдарынан туды. Олар Аргиллден келген көршілері Сомерледтің көмегімен өздерінің талабын қойды. Бұл қауіп көп ұзамай сейілді, өйткені Сомерледті маңыздырақ мәселелер мазалады: оның Гудрёдр Олафссонмен соғысы 1156 жылға дейін созылды және Ковал үшін Ментейттен Гилл Кристпен болуы мүмкін қақтығыс болды. Маэл Колуим мак Александердің ұлдарына қолдау патшалықтың өзегіне жақын аймақтардан да келген болуы мүмкін; жылнамашылар екі заговоршыны атады, олардың бірі 1154 жылдың ақпан айында жекпе-жекте сотта қайтыс болды. 1157 жылы король Малкольм Маэл Колуим МакХетпен келісімге келді, ол оның әкесі болған болуы мүмкін Росс Мормердігіне тағайындалды.

The Orkneyinga Saga claims "William the Noble", son of William fitz Duncan, was the man whom "every Scotsman wanted for his king". As William fitz Duncan married Alice de Rumilly c.1137, young William could only have been a youth, perhaps a child, by 1153. There is no evidence to suggest that William ever made any claims to the throne, and he died young, in the early 1160s, leaving his sizable estates to his three sisters. Of William Fitz Duncan's other sons, Bishop Wimund had already been blinded, emasculated and imprisoned at Byland Abbey before King David's death, but Domnall mac Uilleim, first of the Meic Uilleim, had considerable support in the Province of Moray. Another contender, imprisoned at Roxburgh since about 1130, was Máel Coluim mac Alaxandair, an illegitimate son of Alexander I. Máel Coluim's sons were free men in 1153. They could be expected to contest the succession, and did so. As a new and young king, Malcolm also faced threats to his rule from his neighbours. Foremost among them were Somerled, King of Argyll; Fergus, Lord of Galloway; and Henry II, King of England. Only Rognvald Kali Kolsson, Earl of Orkney, was otherwise occupied (on a pilgrimage), and his death in 1158 brought the young and ambitious Harald Maddadsson to power in Orkney, who proved yet another threat to the young Malcolm. The first open opposition to Malcolm came in November 1153, from family rivals, the sons of Máel Coluim mac Alaxandair. They mounted their challenge with the aid of a neighbour, Somerled of Argyll. This threat soon dissipated, because Somerled was beset with more pressing concerns: his war with Guðrøðr Óláfsson, King of the Isles lasted until 1156 and a possible conflict with Gille Críst, Mormaer of Menteith, over Cowal, loomed large. Support for the sons of Máel Coluim mac Alaxandair may also have come from areas closer to the core of the kingdom; two conspirators are named by chroniclers, one of whom died in trial by combat in February 1154. In 1157, it is reported, King Malcolm was reconciled with Máel Coluim MacHeth, who was appointed to the Mormaerdom of Ross, which had probably been held by his father.

Малкольм IV және Генрих II

Малкольм Шотландияның патшасы ғана емес, сонымен қатар оның әкесі мен атасы Стивен мен императрица Матильда арасындағы соғыстарда алған Нортумбрия графтығын мұра етті. Малкольм Нортумбрияны өзінің ағасы Уильямға берді, ал Камбрияны өзі үшін қалдырды. Камбрия, Нортумбрия және Хантингдон графтықтары сияқты, кейін Честер де ағылшын тәжінің феодалы болды. Малкольм Англияның корольдігіндегі иеліктері үшін Генрих II-ге құрмет көрсетуді кейінге қалдырды, бірақ 1157 жылы Дербиширдегі Певерил қамалында және кейін Честерде көрсетті. 1158 жылы Карлайлда Малкольм мен Генрихтің екінші кездесуінен кейін «олар жақсы дос бола алмастан қайтып келді, сондықтан Шотландия королі әлі рыцарь атағын алмаған еді». 1159 жылы Малкольм Генрихпен бірге Францияға сапар шекті, Тулуза қамалында қызмет етті, онда ол, ақыры, рыцарь атағын алды. «Бұл Шотландия патшасының немесе Хантингдон графының ісі болды ма, жоқ па, бізге айтылмаған; әрине, бұл рыцарьдық қару-жараққа зәру болған адамның ісі еді, бірақ бұл оны Шотландияда одан да қабылдауға ыңғайлы етпеді». Малкольм 1160 жылы Тулузадан оралды. Пертте Роджер Ховеден патшаны қоршап алған Штратхернның Мормері Ферхар бастаған алты графтың көтерілісіне тап болды. Аталғандардың тізімінде Ферхар графтың бірінші болып тізілгенін ескерсек, Файф Мормері Донншад II көтерілісшілердің қатарында болмаған деп болжауға болады. Джон Фордунның Gesta Annalia нұсқасы бұл мәселені бейбіт жолмен шешуді ұсынады, ал Фордун мен Ховеден бүлік туралы және оның аяқталуы туралы баяндамаларын патшаның Галлоуэйге жорық жасағанымен, онда Галлоуэй лорды Фергусты жеңіп, оның ұлы Ухтредті кепілге алғанымен, ал Фергус Холирудта монах болып, 1161 жылы сол жерде қайтыс болғанымен жалғастырады. Бұрын графтар Фергусты өздерінің қатарына қосып, Галлоуэйге жасалған жорық көтеріліспен байланысты болды деп болжанған болса, қазір графтар Малкольмның Галлоуэйге шабуыл жасауын қалаған, мүмкін Фергустың шабуылдарының нәтижесінде деп есептеледі. 1163 жылдың шілдесіне дейін, Генрих II-ге құрмет көрсеткен кезде, Малкольм Донкастерде ауыр сырқатқа шалдықты. Шотландиялық дереккөздер Морэйдегі көтеріліс Малкольмды солтүстікке әкелгенін және ол Генрихпен татуласып, Фергус Галлоуэйді ұлдарымен алмастырып, Морэйді қайта қоныстандырғанын айтады. 1160 жылға қарай Малкольмның жауы Сомерлед, Аралардың және Аргиллдің патшасы болды. 1164 жылы Сомерлед үлкен Аралар мен ирландтықтардың әскерін бастап Глазго мен Ренфрюге шабуыл жасады, онда Уолтер Фицлан жаңадан қамал салып бітірген еді. Сол жерде Сомерлед пен оның ұлы Гиллебригте сол кездегі Глазго епискобы, әлде Герберт Селкирктің басшылығымен жергілікті жасақтармен шайқаста қаза тапты. Күнделікті жазбалар жеңісті Әулие Кентигернның араласуымен байланыстырды.

Malcolm was not only King of Scots, but also inherited the Earldom of Northumbria, which his father and grandfather had gained during the wars between Stephen and Empress Matilda. Malcolm granted Northumbria to his brother William, keeping Cumbria for himself. Cumbria was, like the earldoms of Northumbria and Huntingdon, and later Chester, a fief of the English crown. While Malcolm delayed doing homage to Henry II of England for his possessions in Henry's kingdom, he did so in 1157 at Peveril Castle in Derbyshire and later at Chester. After a second meeting between Malcolm and Henry, at Carlisle in 1158, "they returned without having become good friends, and so that the king of Scots was not yet knighted." In 1159 Malcolm accompanied Henry to France, serving at the siege of Toulouse where he was, at last, knighted. "Whether this was the act of a king of Scots or of an earl of Huntingdon we are not told; it was certainly the act of a man desperate for knightly arms, but that did not make it any more acceptable in Scotland." Malcolm returned from Toulouse in 1160. At Perth, Roger of Hoveden reports, he faced a rebellion by six earls, led by Ferchar, Mormaer of Strathearn, who besieged the king. Given that Earl Ferchar heads the list of those named, it is presumed that Donnchad II, Mormaer of Fife, was not among the rebels. John of Fordun's version in the Gesta Annalia appears to suggest a peaceful settlement to the affair, and both Fordun and Hoveden follow the report of the revolt and its ending by stating that the king led an expedition into Galloway where he eventually defeated Fergus, Lord of Galloway and took his son Uchtred as a hostage while Fergus became a monk at Holyrood, dying there in 1161. While it was assumed that the earls included Fergus among their number, and that the expedition to Galloway was related to the revolt, it is now thought that the earls sought to have Malcolm attack Galloway, perhaps as a result of raids by Fergus. Sometime before July 1163, when he did homage to Henry II, Malcolm was taken seriously ill at Doncaster. Scottish sources report that a revolt in Moray brought Malcolm north, and it is said that he:

Having made peace with Henry, replaced Fergus of Galloway with his sons, and resettled Moray, only one of Malcolm's foes remained, Somerled, by 1160 king of the Isles as well as of Argyll. In 1164, Somerled led a large army of Islesmen and Irishmen to attack Glasgow and Renfrew, where Walter Fitzalan had newly completed a castle. There Somerled and his son Gillebrigte were killed in battle with the levies of the area, led by the Bishop of Glasgow, probably Herbert of Selkirk at that time. The chronicles of the day attributed the victory to the intercession of Saint Kentigern.

Неке жобасы

1160 жылы Малкольм мен Пентиеврдің Констанциясы арасында неке жасау мүмкіндігі қарастырылды. Констанцияның бауыры Конан IV Бретань сол жылдың басында Малкольмның қарындасы Маргаретке үйленген еді. Дегенмен Констанция шотланд патшасына үйленуден бас тартты, оның орнына француз патшасы Людовик VII-ге үйленуді армандады, бірақ Людовик Шампань ақсүйегінен Адельге үйленді.

Өлім және ұрпақ

Малкольм IV 1165 жылғы 9 желтоқсанда Джедбургте жиырма төрт жасында қайтыс болды. Оның ерте қайтысын Паджет ауруы (әдетте сүйектердің үлғаюы мен деформациялануына әкелетін созылмалы ауру) жылдамдатқан болуы мүмкін. Оның замандастары Малкольмның ұлы патшаның қасиеттеріне ие екеніне күмән келтірмеген, бірақ кейінгі жазушылар оған онша сенімді емес еді. 1165 жылдан кейін жазылған Ольстер жылнамасының авторы Малкольмды мақтайды:

Сонымен қатар, Уильям Ньюбург өзінің «Historia Rerum Anglicarum» еңбегінде Малкольмды, «шотландтардың ең христиан патшасын» жоғары бағалайды. Дегенмен, Малкольмды барлық жағынан жақсы бағаламағандар да болды. «Gesta Annalia» былай деп ескертеді:

Аңыз бойынша, оның Капуяның ханзадасы Генри өлім төсегінде оған әйелдікке берілген қызы болған, бірақ бұл жалған, өйткені Малкольмның мұрагерлері болған жоқ. Алайда, орта ғасырлардағы әйелдерге заңсыз туған балаларға қатысты ережелер қатаң қолданылмаған, бірақ оларға қолданылғандай көрінетін, сондықтан ол назардан тыс қалған болуы мүмкін. Малкольмның анасы Бриттания герцогы Конан III-нің қызы Констанспен некелесу жоспарын жасады, бірақ Малкольм тойға үлкермей қайтыс болды. Бұл Малкольмтың қарындасы немесе сүйіктісі болмады дегенді білдірмейді. Қолда бар деректердің аздығына байланысты, Скот-Норман дәуіріндегі көптеген реформалардың мерзімін анықтау қиын, бірақ Малкольм әжесі мен аталары бастаған реформаларды жалғастырған көрінеді. Крейл, Данфермлин, Эдинбург, Форфар, Ланарк және Линлитгоу округтері Малкольмның билік кезінде құрылған сияқты, ал Лотианның әділет министрі лауазымы да осы кезеңде пайда болған болуы мүмкін. Малкольм Купар-Ангуста цистерциандық монастырь салды, ал континенттік діни мекемелерге патшалықтың қызығушылығы магнаттарға дейін жетті, мысалы, Галлоуэйде, онда 1161 жылы Соулситте премонстратанттар орналастырылды.

Шығармалық бейнелер

Малкольм IV тарихи романдарда бейнеленген. Олардың ішінде:

Найджел Трантердің "Аралдардың иесі" (1983). Романның басты кейіпкері – Сомерлд, Аралдардың иесі. Сюжет оның әскери мансабын, билікке өрлеуін, Шотландияның Дэвид I-ге адалдық серт беруін және Малкольм IV-ке қарсы бүлікке қолдау көрсетуін баяндайды. Роман Сомерлдтің қазасымен аяқталады. Найджел Трантердің "Қабанның тізбесі" (1993). Басты кейіпкер – Хью Де Свинтон, Малкольм IV сарайындағы аңшы. Ол бастапқыда Шотландияның ауыл тұрғындарына, қойларына және малдарына қауіп төндіретін жабайы қабандарды өлтіру үшін жұмысқа алынады. Содан кейін ол Фергус Галлоуэймен болған қақтығыста патша әскерінің барлаушысы ретінде қызмет етеді. Малкольм IV ақырында Хьюға "Шотландиядағы аурулар мен кедейлерге арналған алғашқы нағыз аурухана" – Soutra Aisle құруды тапсырады.