Кіріспе
Батыс Мысырдың шығыс бербер тілі – сиви (сиван немесе сива бербері деп те аталады; жергілікті аты: Jlan n isiwan) – батыс Мысыр шөлінде сөйлейтін бербер тілінің ең шығысқа қарай таралғаны, оны шамамен 15 000–20 000 адам қолданады. Бүгінде дерлік барлық сивилер египет араб тілін ерте жасынан бастап екінші тіл ретінде үйренеді. Сиви тілі араб тілінен, әсіресе мысырлық және бедуин тілдерінен, сондай-ақ араб тілінің бұрынғы кезеңдерінен күшті әсер алды. Сиви – Мысырға тән жалғыз бербер тілі және Солтүстік Африканың басқа бербер тілдерінен шығысқа қарай кеңірек таралған. Бербер тілдері ішінде ол көптік сандағы жыныс категориясының жойылуы, етістіктің жеке теріс формаларының болмауы, бағынышты сөйлемдерде етістікке толық келісімнің қолданылуы, сөйлемді теріске шығару үшін "la" қолданылуы және араб тілінен сын есімдерге салыстырмалы форманың қабылдануы сияқты бірқатар ерекше тілдік ерекшеліктерімен ерекшеленеді. Сивиде сондай-ақ аймақтық және бүкіләлемдік деңгейде сирек кездесетін типологиялық ерекшелік бар: көрсеткіш есімдерде сөйлескен адамға қатысты келісім.
Siwi (also known as Siwan or Siwa Berber; native name: Jlan n isiwan) is the easternmost Berber language, spoken in the western Egyptian desert by an estimated 15,000 to 20,000 nearly all Siwis today learn to speak Egyptian Arabic as a second language from an early age. Siwi has been heavily influenced by Arabic, notably Egyptian and Bedouin, but also earlier stages of Arabic. Siwi is the only Berber language indigenous to Egypt and is natively spoken further east than any other Berber variety of North Africa. Within Berber, it stands out for a number of unusual linguistic features, including the collapse of gender distinctions in the plural, the absence of dedicated negative forms of the verb, the use of full finite agreement on the verb in subject relativisation, the use of la for sentential negation and the borrowing from Arabic of a productive comparative form for adjectives. Siwi also shows a typological feature that is strikingly rare, not only regionally but also worldwide: addressee agreement on demonstratives.
Жіктеу
Сиви дәстүрлі түрде бербер тілдерінің Зенати топшасымен байланысты болды, 15 ғасыр тарихшысы әл-Макризи мен Дестаингтің пікірінше, олар екеуін де «Солтүстік тобының» мүшелері ретінде қарастырған. Вичиль атап өткендей, Сиви Зенати тілімен бірдей префикс дауыстыларын қысқарту ерекшелігіне ие. Айхенвальд пен Милитарев, кейіннен Ethnologue Сивиді Шығыс Бербер тобына, Ливияның шығысы мен орталығындағы Аужила және Сокна тілдерімен бірге жатқызды. Коссманн оны Сокнамен және Батыс Ливия мен Тунис аймағындағы Нафуси диалекттерінің жиынтығымен байланыстырады, бірақ Аужиламен емес. Суаг да ортақ жаңалықтарға сүйене отырып, Сиви тілі Аужиладан тыс Нафуси мен Сокна арасындағы диалекттік континуумнан пайда болды және осы континуумның бұзылуынан кейін Аужила тіліне белгілі бір әсер еткенін айтады. «Қауіп астындағы тілдер жобасы» Сива тілін жойылуға бейім деп санайды, жинақталған мәліметтерге сүйене отырып, 20% ықтималдықпен тізімдеген.
Фоналогия
Науманнның талдауынша, сиви тілінде барлығы 44 фонетикалық ерекше дыбыс бар, оның 38-і дауыссыз және 6-сы дауысты.
Әуелі дауыстылар
Сиви тілінде алты фонемиялық дауысты бар: ортаңғы дауыстылар мен сөз соңында кездеспейді, ал сирек қолданылады. Ортаңғы дауыстылардың болуы бербер тілі үшін ерекше жағдай, және көбінесе Сиви тіліне тән дыбыстық өзгерістерді, сондай-ақ диалектілік араб тілінен алынған сөздерді көрсетеді. Осы өзгерістерге дейін *i мен *e арасындағы протоберберлік айырмашылық, сөз соңында қолданылған жағдайларды қоспағанда, барлық ортада бейтараптандырылған болатын.
Есімдіктер
Сиви есімдері жынысы (еркек немесе әйел) және саны (бірлік немесе көпшілік; кейде дуалдықтардың пайда болуы туралы төмендегі Сандық жүйені қараңыз). Көптеген есімдер тұрақты префиксті қамтиды, әдетте еркек жекеше үшін a (мысалы, asen 'тіс'), еркек көпше үшін i (мысалы, isenən 'тістер'), әйел жекеше үшін ta (мысалы, taṣṛəṃt 'ішек'), әйел көпше үшін ti (мысалы, tiṣəṛṃen 'ішектер'). Араб тілінен алынған сөздер көбінесе өзгермейтін (ə)l префиксімен басталады, көбінесе келесі тілдік дыбысқа ұқсап кетеді, мысалы, ləqləm 'қалам', ddhan 'май'. Көптеген есімдер сонымен қатар әдетте әйел жекеше үшін t, еркек көпше үшін ən, әйел көпше үшін en суффикстерін қосады, жоғарыда көрсетілгендей. Араб тілінен алынған сөздер көбінесе әйел жекеше үшін ət немесе a, ал әйел көпше үшін at немесе iyyat суффикстерін көрсетеді, мысалы, ɣṛaḅa 'қара қарға' және ɣṛaḅiyyat 'қара қарғалар'. Көпше түрін жасау көбінесе сөздің өзіндегі ішкі өзгерістер арқылы да белгіленеді, мысалы, azidi 'шакал' мен izida 'шакалдар', ašṭiṭ 'құс' пен išəṭṭan 'құстар'. Есімде соңғы буын немесе соңғы буыннан бұрынғысы (алдыменгі) баса көрсетіледі, бұл контекстке байланысты. Есімдегі баса айтылуын анықтайтын факторлар әлі де даулы. Суагтың пікірінше, баса айтылу негізінен анықтыққа байланысты: анықталған есімдер алдыменгі буынды баса айтады, ал анықталмаған есімдер соңғы буынды баса айтады. Шиаттарелла жағдайдың біршама күрделірек екенін айтады: атап айтқанда, орналасқан жерлер мен оң жақтан ажыратылған есімдер соңғы буынды баса айтады, ал сол жақтан ажыратылған есімдер алдыменгі буынды баса айтады. Көптеген ірі бербер тілдерінен айырмашылығы, сиви тілінде жағдайлық ерекшелік жоқ: есім субъект ретінде немесе объект ретінде қолданылса да, формасы өзгермейді.
Көрсеткіштер
Демонстративтер олардың анықтамасымен сан бойынша және, егер жекеше болса, жынысы бойынша келіседі; медиалдық демонстративтер адресатпен де келіседі, бұл типологиялық тұрғыдан ерекше келісім түрі. Атоолымдық демонстративтер мынадай:
'осы' (жақын): м. ва / уайа, ф. та / тая, көпше. wi / wiyya
'осы/сол' (медиалдық, еркекке сөйлеу): м. вок, ф. ток, көпше. wiyyok
'осы/сол' (медиалдық, әйелге сөйлеу): м. wom, ф. tom, көпше. wiyyom
'осы/сол' (медиалдық, топқа сөйлеу): м. werwən, ф. terwən, көпше. wiyyerwən
'сол' (алыс): м. wih, ф. ти, көпше. widin
'this' (proximal): m. wa / waya, f. ta / taya, pl. wi / wiyya
'this/that' (medial, speaking to a man): m. wok, f. tok, pl. wiyyok
'this/that' (medial, speaking to a woman): m. wom, f. tom, pl. wiyyom
'this/that' (medial, speaking to a group): m. werwən, f. terwən, pl. wiyyerwən
'that' (distal): m. wih, f. tih, pl. widin
Демонстратив есімдік сөз тіркесін өзгерткенде, ол da префиксін алады (жекеше әйел затына қатысты ta). 'Міне' дегенді білдіретін сөзді жасау үшін, керісінше ɣ префиксі қолданылады. Белгісіздік сөздері ('не нәрсе', 'не деп атаса') алыс жекеше формаларын және in (wihin, tihin) қолданады. Демонстративтік сөздер анықтама белгілерінен басқа, сол қатарға негізделген: жақын – a / aya, медиалдық – ok / om / erwən, алыс – ih. Орынды білдіретін сөздер ('осында', 'сонда') осыларға gd (немесе шамамен орынды білдіретін ss) қосылады, ал тәсілді білдіретін сөздер ('осылай', 'солай') ams префиксін алады.
Жекелік алмастырушылар
Сивидің жекелік есімдіктері санды және (тек жекеше түрінде) жынысты ажыратады. Сиви – про-дроп тілі, сондықтан тәуелсіз формалардың қолданылуы салыстырмалы түрде шектеулі; оның орнына келісім белгілері немесе сілтемелік жұрнақтар, әдетте, есімдік сілтеменің нақты болуы үшін жеткілікті. Келесі кестеде жүйе көрсетілген:
+ Сиви есімдіктері Тәуелсіз Тікелей толықтауыш Алдынғы сөзбен байланысқан толықтауыш / туыстық атаудың иесі Жанама толықтауыш Меншік толықтауыш "Себебінен" келетін толықтауыш Жалғаушы келісім Императивтің жалғаушы келісімі 1sg. niš iV ø / C i innəw i ax / a / ɣ / ʕ 2sg. m.šəkk ek k aknnək ăk aṭ / ṭ ø 2sg. f.šəmm em m amnnəm ki aṭ / ṭ ø 3sg. m. nətta a / Aff t s asnnəs ăhy 3sg. f. ntatət et / Aff tət s asnnəs hat 1pl. nišni / nični anax nax anaxnnax nan (n wət) 2pl. nknəṃ ewən wən awənnwən kŭm m wət / m 3pl. ntnən en / Aff tən sən asənnsən hŭmy n
Кейбір жалғаушы келісім белгілері жанама толықтауыш келісім белгілерінің алдында өзгеше формаларға ие болады, бұл жоғарыда сызықтармен көрсетілген (мысалы, m). Үшінші тұлғаның тікелей толықтауыш жұрнақтары, басқа жұрнақтан немесе түбірден тікелей келсе, әртүрлі формаларға ие болады. Бірінші жақтағы жалғаушы келісімнен кейін екінші тұлғаның тікелей толықтауыштары тиісті тәуелсіз есімдіктермен білдіріледі. "Себебінен" деген арнайы тізбегі (msabb/mišan) араб тілінен алынған.
Сандық жүйе
Сиви сандық жүйесі негізінен араб тілінен алынған; сөйлейтіндер дәстүрлі бербер тіліндегі бір және екі сандарын ғана сақтап қалды, олар зат есімдерді анықтау үшін жиі қолданылады, бірақ санау үшін араб тіліндегі баламаларымен бәсекелеседі. 3 пен 10 сандары санау немесе зат есімдерді анықтау үшін қолданылғанда бірдей формада болады. Сандық жүйедегі тағы бір қиындық – араб тілінен алынған өлшем бірліктерімен қолданылатын сандардың жұптық және ерекше байланысқан формаларын жүйелі түрде пайдалану. Мысалы, ssənt 'жыл' сөзінен sən немесе tnen орнына sənt en 'екі жыл' түрі пайда болады, ал ssbuʕ 'апта' сөзінен təlt sbuʕ at ( 'үш' үшін tlata емес, təlt қолданылып) түрі пайда болады.
Өлең
Сиви өлеңдері рифма түрінде жазылады және көбінесе әнмен байланыстырылады. Ән өлеңдері немесе адьяз көбінесе бакалаврлардың жиылыстарында орындалады және махаббат тақырыбында болады, ал діни өлеңдер (ләқсидат) жатқа айтылады. Малим жеке адам жетекшілік ететін әндерді, топтармен кезегімен айтылатын қысқа өлеңдерден ажыратады; екеуі де барабан мен мүйіздің музыкасымен сүйемелденеді. Бұрынғы ғасырларда осы әндер Сиви жастары үшін үлкен символдық маңызға ие болған көрінеді: 1712 жылы оазисте болған азаматтық соғыс келісіммен аяқталды, онда былай делінген: «Егер батыс zaggālah [бакалавр шаруалар] бақта ән шырқап, жұмыс істеп, тоқтаса, онда шығыс zaggālah-ның бірі ән айтуын бастап, аяқтауы керек; батыстыққа тағы бір рет ән айтуға рұқсат етілмеді». Сиви лирикасының ең алғашқы жарияланған үлгілері Бриккетти Робетти жинаған, ал басқалары Джаухари мен Суагта жарияланды, сондай-ақ Абд Алла мен Малим бірнеше әндер мен өлеңдерді аудармада ұсынады. Шиффер әндерді музыкалық тұрғыдан да зерттеді. Махаббат әнінен алынған келесі үзінді жанр туралы түсінік береді:
"if one of the Western zaggālah [bachelor farm workers] was singing in a garden, while doing his work there, and stopped, then one of the zaggālah of the Easterners should begin to sing and finish his song; the Westerner was not allowed to sing once more." The earliest Siwi lyrics to be published are those gathered by Bricchetti Robetti; others have been published in Jawharī and Souag, while Abd Allah and Malim provide several songs and poems in translation. The songs were also studied from a musicological perspective by Schiffer. The following extract from a love song may give an idea of the genre:
nəjʕə́l niráwa akəḅḅí We thought we had born a boy; nəssəlsíya af̣andí We dressed him up as a gentleman; wə́n géyfəl nə́ṃṃas ʕə́ẓẓṃas Whoever passed by, we would tell him to salute him. yáma iṣáṛi fəllas How much has happened to me because of him, landál d uli asəllás The mean one with a dark heart!
nəjʕə́l niráwa akəḅḅí Біз ұл тудық деп ойладық;
nəssəlsíya af̣andí Біз оны джентльмендей киіндірдік;
wə́n géyfəl nə́ṃṃas ʕə́ẓẓṃas Кім өтсе, оған сәлем айтуға бұйрық бердік.
yáma iṣáṛi fəllas Одан қаншама қиындық көрдім,
landál d uli asəllás Жан-жағымнан жаман, қара жүректі адам!
"if one of the Western zaggālah [bachelor farm workers] was singing in a garden, while doing his work there, and stopped, then one of the zaggālah of the Easterners should begin to sing and finish his song; the Westerner was not allowed to sing once more." The earliest Siwi lyrics to be published are those gathered by Bricchetti Robetti; others have been published in Jawharī and Souag, while Abd Allah and Malim provide several songs and poems in translation. The songs were also studied from a musicological perspective by Schiffer. The following extract from a love song may give an idea of the genre:
nəjʕə́l niráwa akəḅḅí We thought we had born a boy; nəssəlsíya af̣andí We dressed him up as a gentleman; wə́n géyfəl nə́ṃṃas ʕə́ẓẓṃas Whoever passed by, we would tell him to salute him. yáma iṣáṛi fəllas How much has happened to me because of him, landál d uli asəllás The mean one with a dark heart!
Табысқыштар
Малим жұмбақтарды "бір кезде сиви әйелдерінің сүйікті ойын-сауығы" деп сипаттап, олар түнде оларды алмасу үшін жиналатын, бірақ қазір көбінесе теледидар көру оларды ығыстырып шығарғанын айтады. Сиви жұмбақтарының аз ғана бөлігі жарияланған; Малим шамамен жиырма жұмбақ келтірсе, Шиаттарелла төртін тіркеген, олардың ішінде: itákəl g əlqášš, Ол сабанда жүреді l itə́ṃṃəl xášš және ол шыбыртқыламайды. Жауап: Көлеңке.
itákəl g əlqášš, It walks in the straw l itə́ṃṃəl xášš and it doesn't rustle. Answer: tlá The shadow
Мақал-мәтелдер
Сиви тілінде жазылған әдебиеттердің ішінде тек Малим ғана мақалдарды егжей-тегжейлі талқылайды, "насихаттарды", мақал түріндегі ескі кеңестерді және нағыз мақалдарды ажыратады. Біріншісіне мысал: "Басқалар ұнататын киім ки, бірақ жеп-ішетінің өзің таңда", ал екіншісі: "Сиырды сатқан соң, оның үстіндегі масаға артық ақша талап ететін адам" (оның транскрипциясында, Yzenz tfonst, eftash aflokrad ines) – бұл шамадан тыс ұсақ-түйекке алаңдауды қынжырлайды.
Жазу үлгілері
Келесі сілтемедегі кішкентай суретте, алдымен сиви тілінде, содан кейін ағылшын тіліндегі жазылуы мен аудармасы, және соңында араб тіліндегі түсіндірмесі бар, есімдіктер мен әдеттегі сәлемдесулердің тізімі келтірілген.