Кіріспе
Француздық супер ауыр танк жобасы FCM F1 - француздық супер ауыр танк, Соғыс аралығы кезеңінің соңында Forges et Chantiers de la Méditerranée (FCM) компаниясы әзірлеген. 1940 жылы Char 2C орнына он екі модельді тапсыру тапсырылды, бірақ Франция соғысты бастамас бұрын жеңілді, тек ағаш модель ғана жасалды. FCM F1 үлкен және ұзын, екі мұнарасы бар: алдыңғы және артқы, әр мұнарада бір жоғары жылдамдықты пушкасы бар. Арқадағы мұнараның атыс жылдамдығы жоғары болды, яғни ол жоғары көтеріліп, алдыңғы мұнараның үстінен атылды, бұл әскери кемелерде жиі кездесетін тәжірибе. Көлік қатты броньдалған болуы тиіс еді. Оның көлемі мен қорғаныс деңгейі 1940 жылы 140 тоннаға жуық салмақта, өндіріске тапсырыс берілген ең ауыр танк болды. Екі қозғалтқышты қосқанда оның жылдамдығы төмен болады. Танктың негізгі мақсаты - жаудың танкілеріне қарсы емес, неміс бекіністерін бұзу. FCM F1 даму жолы өте күрделі болды, себебі бір-біріне сәйкес келетін жобалық мақсаттармен қатар бірнеше қатарлы супер ауыр танк жобалары болды, олардың ерекшеліктері үнемі өзгеріп отырды. Әр жоба бойынша бірнеше компания бір немесе бірнеше бәсекелестік ұсыныстар ұсынды.
The FCM F1 was a French super heavy tank developed during the late Interbellum by the Forges et Chantiers de la Méditerranée (FCM) company. Twelve were ordered in 1940 to replace the Char 2C, but France was defeated before construction could begin, a wooden mock up being all that was finished. The FCM F1 was large and elongated, and had two turrets: one in front and one in the back, with a single high velocity gun in each turret. The rear turret was superfiring, meaning it was raised higher and fired over the top of the forward one, a common practice in naval vessels. The vehicle was intended to be heavily armoured. Its size and protection level made it by 1940, at about 140 tons, the heaviest tank ever to have actually been ordered for production. Despite two engines its speed would have been low. The primary purpose of the tank was to breach German fortification lines, not to fight enemy tanks. The development path of the FCM F1 was extremely complex, due to the existence of a number of parallel super heavy tank projects with overlapping design goals, the specifications of which were regularly changed. For each project in turn several companies submitted one or more competing proposals.
Шар лорд
1920 жылдары Франция салмағына қарай жіктелген танктардың типологиясын қолданды. Ең ауыр класты Char Lourd немесе "ауыр танк" құрады. 1921 және 1930 жылдардағы бағдарламаларда осы сыныпқа жаңа танк қарастырылмаған, Char 2C Char Lourd рөлін орындады. 1926 жылғы бағдарлама 1928 жылы 28 наурызда елу тонналық Char d'Arrêt жобасына әкелді, ол Fort d'Arrêt деп аталды, жаудың ілгерілеуін тоқтата алатын жалғыз форт. 1928 жылы 13 шілдеде көрсетілгендей, ол бір мұнарадағы екі жоғары жылдамдықты 75 мм-лік пушкалармен қаруландырылуы және үш жағында 100 мм-лік немесе алдыңғы жағында 150 мм-лік броньмен қорғалуы керек еді, ал бүйірдегі бронь шамамен 60-70 мм-ге дейін қысқартылды. Жылдамдық дөңгелексіз жерде шамамен 5-6 км/сағ болуы керек, бұл ретте аспаны тіреусіз ұстауға болады. FCM-нің тұжырымдамалық зерттеулері 100 тоннаға жеткен кезде, мұндай ауыр көлікке еңсерілмейтін басқару проблемалары болады деп қорқынышты. Шілде айының соңына қарай жеке қозғалтқышы бар және қос пулемет модулі бар, әрқайсысының салмағы 70-80 тоннаны құрайтын және 100 мм-лік броньды құрайтын буыны бар танк қарастырылды. Мұндай конструкцияның жаңалығын ескере отырып, бір мезгілде 120 мм-лік броньмен қорғалған 75 мм-лік бір пулеметпен 65 тонналық танк туралы қарапайым нұсқа қарастырылды. 1929 жылдың ақпан айында баламалы дизайнды таңдап, түзетулер жасалды. 1929 жылы 20 сәуірде бұл үлгідегі машинаны салуға ешқандай қаржы бөлінбейді деп жарияланды, ал 1929 жылы 17 мамырда зерттеулер тоқтатылды. 1929 жылдың маусым айында STCC (Section Techniques des Chars de Combat) тағы бір ауыр танкті зерттей бастады, ол Джонсон тректі, 500 л.с. қозғалтқышты, 12 км/сағ жылдамдықты, 65 тонна салмақты, 120 мм-лік пулемет пен 50 мм алдыңғы қорғаныспен жылдам дизайнды ұсынды. 1930 жылдың қаңтарында бұл жоба 70 тонналық танк жобасына айналды. Көп ұзамай жобалау тоқтатылды және көптеген жылдар бойы француздық супер ауыр танк әзірленбеді. Осылайша ол Char B1 танкісіне ұқсайтын, оның ішінде бірнеше басқа даму жобалары жүргізіліп жатыр. 1937 жылы үш өндіруші, AMX, ARL және FCM, прототип ұсыныстарын ұсынды; ARL тіпті олардың үшеуін бір мезгілде ұсынды. Алайда, олардың барлығы, тіпті дамудың осы ерте кезеңінде 45 тоннадан астам жобаланған салмаққа ие болды және нақты құрылыс кезінде одан да ауырлау қаупі төнді. Осыған байланысты Conseil Supérieur de la Guerre 1937 жылы 26 наурызда британдық Matilda I үлгісінде өте кішкентай және арзан, бірақ ауыр броньды (60 мм) көлік құралын жасау туралы шешім қабылдады. Алғашқы үлгілер 37 мм-лік пулеметпен жабдықталған. Жақсырақ қару-жарақ талап етілген кезде, Section de l'Armement et des Études Techniques (SAET) 1937 жылы 5 сәуірде жүргізген зерттеулер нәтижесінде танктің салмағы жиырма тоннаға жуық болатыны, ал Char G1 басқа танкі осы салмақ класында әзірленіп жатқаны анықталды. Нәтижесінде, 1938 жылдың ақпан айында техникалық ерекшеліктер қайтадан түбегейлі өзгертілді, енді мұнарасында 75 мм-лік пушкасы бар супержұрт танкіге шақырылды; салмаққа шектеу қойылмады. Барлық жобалардың ішінде жаңа ерекшеліктер FCM-дің бастапқы алтымыш тонналық ұсынысына ұқсас болды, сондықтан француз Жоғарғы Басшылығы 1938 жылы 6 сәуірде FCM-ге Char F1 деп аталатын жобаны әзірлеу туралы келісімшарт беруге шешім қабылдады. Дегенмен бұл жоба ауыр танктарды жобалаудағы аралық қадамнан артық бола алмайтынын түсінді. Бұған дейін, сонымен қатар ақпан айында, танктардың бас инспекторы Жюльен Франсуа Рене Мартин басқарған арнайы комиссия құрылды.
Қалдықтарды шабуылдау жарлығы
Комиссия Char Lourd тұжырымдамасын дереу қайта жаңғыртты, бірақ оны "45 тонналық танк" жобасына ғана қолданды және оны заманауи бекіністерді жоюға оңтайландырылған танктен, Char d'Attaque des Fortifications-тен ерекшеленді. Соңғы көлік құралында мұнарада қуатты жоғары жылдамдықты пулемет болуы керек, бірақ ол жаудың танкіге қарсы пулеметтеріне қарсы қорғаныш болуы керек. Жылдамдық екінші реттік маңызды болып саналды және ең төменгі жылдамдығы 10 км/сағ болуы мүмкін. Алайда, траншеяларды кесіп өту және суға түсу қабілеттері өте жақсы болуы керек. Егер бұл көлік құралының тым ауыр болуына әкелсе, ол бөлшектерді бөлек тасымалдау үшін модульді болуы керек. 1938 жылы 4 мамырда Direction des Fabrications d'Armement Char H жобасын Char F-тен ажырату үшін оны Char H деп атауды ұсынды, бірақ бұл Hotchkiss H35-пен шатасу қаупі бар болғандықтан қабылданбады. Француз жоғары қолбасшылығы 1938 жылдың сәуірінде комиссияның жоспарларын мақұлдады, содан кейін оларды егжей-тегжейлі әзірлеу үшін екінші комиссия тағайындалды. Бұл жаңа комиссия 45 тонналық көлік жеткіліксіз болуы мүмкін деген мәселені қарастыруды тапсырды. 1938 жылы 9 мамырда өткен алғашқы отырысында комиссия тактикалық талаптарға жауап беру үшін 75 мм-лік пушканы мұнарада және 120 мм-лік жан-жақты броньды қажет деп тез қорытынды жасады. Бұл 45 тонна салмақпен келісілмеді. Екінші жағынан, тіпті ескі Char 2C-дің көтерілу және қиылысу қабілетіне тең жобалау 150 200 тонналық гигантты тудырады, оның модульдік конструкциясындағы компоненттерін тасымалдау практикалық емес. Сондықтан 45 тонналық бос корпус салмағы бар 65 тонналық көліктің мүмкіндігін зерттеу туралы шешім қабылданды. 1938 жылдың 22 шілдесіндегі екінші отырысында кейбір алаңдататын деректер қаралды. Көптеген көпірлер бір көлікке 35 тонна жүк тасымалдай алатын, сондықтан жаңа танк өзендерді арнайы понтондармен кесіп өтуге тиіс еді. Неміс танкілерінің қақпаларының жобалық ені шамамен жеті метр екені анықталды, сондықтан өте ұзын көлік қажет болды. Алайда қазіргі теміржол вагондары 100 тоннаға дейін жүк таси алатын. 120 мм-лік броньдың күшті 88 мм-лік неміс пулеметін ескере отырып, жеткіліксіз болуы мүмкін екендігі де айтылды. Комиссия 56 тонналық ең төменгі көмірді ұсынған, өйткені ол траншея арқылы өту қабілеті жеткіліксіз болғандықтан, оны қабылдамады. Сонымен қатар, инженер Бороның 120 тонналық фютуристикалық буыны бар танкті жасау туралы ұсынысын да жоққа шығарды. Ол екі нұсқаны сақтады: екі бөлімнен ажыратылатын 89 тонналық ең жоғары жүк, және 110 тонналық скелет және сегіз метрлік траншея арқылы өту мүмкіндігімен; бұл соңғы дизайн Бірінші дүниежүзілік соғыстағы американдық скелет танкісінің жалпы желісі бойынша болды, бірақ негізгі дене ауырлық нүктесін ауыстыру үшін скелеттік трек аяғына қатысты қозғала алатын қосымша ерекшелікпен. 1938 жылдың қыркүйегінде Жоғарғы қолбасшылық француз өнеркәсібінің екі мүмкіндікті де дереу зерттеу бағдарламаларын тапсырды. ARL компаниясына ең жоғарғы көміртегі құрылысын әзірлеу туралы келісімшарт берілді, оның алғашқы ұсынысы ARL-дің 1939 жылдың мамырында ұсынылған. Оның салмағы 120 тонна болатын, екі ажыратылатын модульден тұратын және мылтықпен немесе жалын шашушымен қарулана алатын. Комиссия тек қана танк құралын қарастыруды шешті, бірақ жаяу әскердің шабуылдарынан қорғаныш үшін артқы жақта екінші мұнара қажет болды. Сонымен қатар ол жобаның Char F1 жобасына ұқсас екенін және екі бағдарламаны біріктіру керектігін атап өтті.
1939 жылғы қыркүйек бағдарламасы
1939 жылы қыркүйекте Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, 1941 жылы Германияға қарсы жоспарланған шабуылға дайын ауыр танк болуы үшін кейбір шұғыл шаралар қабылданды, тіпті француз жоғары қолбасшылығы супер ауыр танк жобасына үлкен сенім артпаса да және Батыс қабырғасын бұзып, бейтараптығын бұзуды көздесе де, егер олар Антантаға уақытында қосылудан бас тартса. Футуристикалық болып табылатын скелет резервуары тасталды. Шұғыл әрекетке қарамастан, нақты жетістіктер болмағаны барлық күш-жігерді бір жобаға шоғырландыруға мүмкіндік бермеді, өйткені жұмыс істейтін прототипті уақытында ұсыну мүмкін болатыны әлі белгісіз еді. Осылайша, қазан айында үш компанияға - FCM, ARL және AMX компанияларына әрқайсысы екі түрлі прототипті, барлығы алты модель жасау тапсырылды. Бұл F1 жоқ қазіргі теміржол вагондарына сәйкес келуі керек. Жалын шашушыны қолданудан бас тарту керек. 1939 жылы 22 желтоқсанда нақтылау жұмыстары жүргізілді. FCM F1-ді 75 мм-лік пушкамен толықтырады, сонымен қатар F1 корпусын 90 немесе 105 мм-лік пушкамен соғады, өйткені 75 мм-лік пушка тым әлсіз болуы мүмкін. Char F1 100 мм броньмен жасалғандықтан, оның алдыңғы жағында 120 мм-ге дейін көбейтілуі керек. 47 мм-лік пулеметпен қосалқы мұнара артқы жағын қорғауы тиіс. AMX және ARL-дің прототиптері 105 және 90 мм-лік пулеметтермен мұнарада француз танкілеріне әдеттегідей мұнаралар өздері тәуелсіз жобаланған және 47 мм-лік пулеметпен қосалқы мұнара жасалуы керек. Сол айда FCM және ARL де 1940 жылдың жазында прототиптерді жасауды және 1941 жылдың соңында сериялық өндірісті бастауды күткендерін көрсетті; AMX үшін нақты болжамдар жасау тым ерте болды. 1940 жылы 17 қаңтарда ARL компаниясы Шнайдер компаниясынан төрт мұнараны тапсырды, бірақ ол тек екі 105 мм-лік мылтық мұнарасын жасауға келісті және екі 90 мм-лік мылтық мұнарасынан бас тартты, өйткені оларды өндіруге қабілеті жоқ еді. 1940 жылдың ақпан айында Société dÉtudes et dApplication Mécanique (SEAM) поляк инженері Принс Андре Пониатовски жасаған танкті ұсынды. Бұл 220 тонна салмақты, екі 925 ат күші бар Hispano қозғалтқышымен, мұнай электрлік беріліс арқылы қозғалатын, шынымен де алып көлік болды. Жобаның мақсаты - корпустың ені бес метрден асатынын, ал ұзындығы он екі метр екенін және осының арқасында ұзындығы мен енінің арақатынасы жоғары екенін, бұл бағыттауды жеңілдететінін атап өту. Көлікті тасымалдау үшін оны екіге бөлуге болады. 1940 жылы 20 сәуірде Қорғаныс министрлігі оны қабылдамады. 1940 жылы 4 наурызда ауыр танк жобалауын қадағалауға арналған жаңа комиссия 90 және 105 мм-лік пушка мұнараларының жобалары дайын екенін білді, яғни қағаз жүзінде. Ол AMX жобаларынан бас тартуға шешім қабылдады, өйткені олар жоспардан үмітсіз артта қалды; оның Tracteur C 1941 жылдың шілдесіне дейін дайын бола алмады. AMX 1 сәуірде дамуын тоқтатты. Төменгі комиссия FCM F1 және ARL tracteur C прототиптерін жалғастыруды және дереу біріншілердің он немесе он бесін тапсырыс беруді ұсынды. Бұл кеңес танк зерттеуінің жаңа жалпы комиссиясына берілді, оған ARL 1940 жылы 11 сәуірде ағаш макетті ұсынды; FCM келесі күні бірін ұсынды. Бұл жобаның әлдеқайда дамыған екені анықталды және жаңа танкті барлық бөлшектерінде көрсете алды. Дизайндың алдыңғы пластинасы көлбеу, алдыңғы жағында артында емес, алдыңғы жағында шағын мұнара және артқы жағында жоғары мұнара, белгіленген 75 мм-лік мылтық орнына 90 мм-лік мылтық ұстауға қабілетті. Танктың салмағы 140 тоннаны құрайтын, оны екі 550 л.с. қуаты бар Renault қозғалтқыштары электрлік беріліс арқылы 24 км/сағ жылдамдықпен қозғалтады. Комиссия ARL жобаларынан бас тартуға және 1941 жылдың мамыр айынан бастап айына үш немесе төрт танкпен жеткізілетін он екі FCM F1 үшін алдын ала тапсырыс беруге шешім қабылдады. 1941 жылдың жазында бірнеше танк дайын болуы өте маңызды болды, өйткені ауыр танк жобасы оны аз ресурстарды ысырап ету деп санайтындардан қатты қарсылық көрді, оны көбірек Char B1s салуға жұмсаған дұрыс. Комиссия сондай-ақ FCM-ге броньды қорғауды 120 мм-ге дейін жеткізуді сұрады, бірақ бұл салмақты 145 тоннаға дейін арттырады және ең жоғары жылдамдықты 20 км/сағ-қа дейін төмендетеді. Комиссия үшін бұл болашақ Char de Forteresse туралы оның бұрынғы шешімдерінен ауытқу болды.
Фортересс жарғысы
1940 жылы 28 ақпанда танк дизайнын зерттеу үшін жаңа комиссия құрылды, ол Commission d'Études des Chars болды, ол болашақ француз танк өндірісі үшін бірізді саясат жасады. Комиссия үш салмақ дәрежесін жоспарлады, олардың ең ауырсы - Char de Forteresse. Бұл танк "Супер Чар Б" түрінде 135 немесе 155 мм гаубицамен корпуста және 75 немесе 90 мм пулеметпен мұнарада қарастырылған. Оның броньды көлемі 100 немесе 120 мм болуы тиіс. Алайда, оның салмағы шамамен 80 100 тоннаны құрайды деп күтілді, 1000 л.с. қозғалтқышымен қамтамасыз етіледі. 14 мамырда 135 немесе 155 мм-лік қарудың болмауынан жоба тоқтатылатындығы туралы шешім қабылданды.
Салдары
Франция құлағаннан кейін ауыр/соңғы ауыр танктердің барлық ресми жобалары тоқтатылды. Шар F1 соғыстан кейін шығарылған ARL 44-ке ұқсас болды. 1944 жылы одақтастар жаңа көліктерді әзірледі, олардың мақсаты дәл FCM F1 сияқты: "Сигфрид сызығын" бұзу. Британдықтардың "Тортуза" ауыр шабуылдық танкісі, американдықтардың "Супер ауыр танкі" Т28 болды. Екі конструкция да өздігінен жүретін қару болған, бірақ көп мұнаралы танкілер емес, оларды жеңіл және жақсы қорғауға мүмкіндік берді. FCM F1 сияқты, олар өндіріске енгізілмейді.