Кіріспе

Куилэн (сонымен қатар Culén, Cuilean, ағылшынша Colin; 971 жылы қайтыс болды) – Альба (Шотландия) корольдігінің ерте патшаларының бірі. Ол Альба королі Иллулб мак Кустантиннің ұлы, содан кейін ол mac Illuilb (Mac Iduilb, mac Ilduilb және т.б.) атауымен танымал болды, Аида меик Синаеда кланының мүшесі, Альпинидтер әулетінің бір тармағы. 10 ғасырда Альпинидтер Альбаның патшалығын екі негізгі династиялық тармақ арасында кезекпен жүргізді. 962 жылы Иллулб қайтыс болғаннан кейін, оның орнына оның руының қарсыласы Дуб мак Майл Холум келген секілді. Куилэн көп ұзамай оған қарсы шықты, бірақ 965 жылы жеңіліске ұшырады. Дуб ақыры 966/967 жылдары қуылды және өлтірілді. Дубтың өліміне Куилэн кінәлі ме, жоқ па – белгісіз. Дубтың құлауынан кейін Куилэн 966–971 жылдар аралығында даусыз патша ретінде билік еткен секілді. Куилэннің қысқа билік етуі туралы 971 жылы қайтыс болғанынан басқа көп мәлімет жоқ. Әртүрлі дереккөздерге сәйкес, ол және оның інісі Эохайд бриттердің қолынан қаза тапты. Кейбір дереккөздер Куилэннің өлтірушісін корольдің қызы зорлаған Риддерх ап Дифнуал деп көрсетеді. Риддерх, әрине, беделді адам болған, және ол Стратклайд королі Дифнуал аб Овейннің ұлы болған болуы мүмкін, сонымен қатар Куилэн қайтыс болған кезде Кумбрияның Стратклайд патшалығын билеген болуы да мүмкін. Куилэннің қазасынан кейін Альбаның патшалығын Аида меик Синаеда кланының тағы бір мүшесі, Цинаед мак Майл Холум иеленген болуы мүмкін, ол кумбрийлерге қарсы жазалау шабуылын ұйымдастырған адам. Цинаед Куилэннің інісі Амлайбтан, оның 977 жылы Цинаедтың қолынан қаза тапқанын ирландтық дереккөздерде жазған және Альба королі атағын алған адамнан күшті қарсылыққа тап болғанына дәлелдер бар. Кейіннен Куилэннің ұлы Кустантин патшалық таққа отырды. Куилэннің тағы бір ұлы Маэль Колум болғанын көрсететін деректер де бар.

Атауы

Куйлен Альба королі (962 жылы қайтыс болған) Илюлб мак Костантиннің үш ұлының бірі болды. Қалған екі ұлы – Эохайд (971 жылы қайтыс болған) және Амлайб (977 жылы қайтыс болған). Илюлб өз кезегінде Альба королі Кустантин мак Аэданың (952 жылы қайтыс болған) ұлы болды, ол Дублиннің скандинавиялық әулетімен тығыз байланыста болған адам. Деректерге сүйенсек, Кустантиннің кейбір ұрпақтары скандинавиялық есімдерді таңған. Мысалы, Илюлб есімі ежелгі ағылшын тіліндегі Эадвульф немесе ежелгі скандинавия тіліндегі Хилдульфр есімдерінің гаэльшеленген түрі болуы мүмкін. Егер соңғы болжам дұрыс болса, онда Илюлбтің аты оның анасы скандинавиялық руға жататындығын көрсетеді. Сол сияқты, Амлайб есімі гаэль тіліндегі Amalgaid есімінің бір түрі немесе көне норвег тіліндегі Óláfr есімінің гаэльшеленген түрі болуы мүмкін. Осылайша, Амлайбтің аты оның анасы да скандинавиялық рудан шыққандығын, және мүмкін Амлайб Куаранның (980/981 жылдары қайтыс болған) немесе Амлайб мак Гофрайдтың (941 жылы қайтыс болған) ұрпағы екенін көрсетеді. Қазіргі шотланд әкімшілігіне скандинавиялық әсердің тағы бір дәлелі – Куйленге Альба патшаларының 9-12 ғасырлардағы жылнамасында берілген эпитет болуы мүмкін. Бірде бұл дереккөзде Куйленнің аты "Куленри[н]г" деп жазылған. Бұл, ең болмаса, гаэль тілінде "король" деген мағына беретін Cuilén Ríg Ríg (қазіргі гаэль тілінде: rìgh) сөзі болуы мүмкін. Бұл сөз ежелгі норвег тіліндегі "сақина" немесе "сақина сыйлаушы" деген мағына беретін hringr сөзін білдіреді деп болжанғанмен, атаудың жазылуындағы қателік салдарынан бұрмаланған болуы мүмкін, ал сөздің өзі басқа нәрсені білдіруі де мүмкін.

Альпинидтер әулеті

Куйлен және оның жақын туыстары биліктегі Альпинидтер әулетінің мүшелері, пикттер патшасы Синаед мак Айлпиннің (858 жылы қайтыс болған) аталық ұрпақтары еді. Мысалы, Илюлбтің әкесі – Синаед әулетінің Аида ұлының тармағынан шыққан мүше – Домналь мак Каусантиннің (900 жылы қайтыс болған) орнына келді, ол Кустантин ұлының тармағынан шыққан мүше еді. Ол қырық жыл патшалық құрғаннан кейін, патшалықты осы адамның ұлы Маэль Колюим мак Домнаилге (954 жылы қайтыс болған) тапсырды. Куйленнің әкесі Маэль Колюимнің қайтысынан кейін патшалыққа мұрагер болды және 962 жылы қайтыс болғанға дейін патша болып биледі. Илюлбтің басып келген скандинавиялық әскер қолынан қаза табуы туралы жазба – ирландиялық және шотландтық дереккөздерде викингтердің осы патшалыққа басып кіруінің соңғы тіркелген жағдайы. 950 жылдарға қарай Скандинавияның Йорк патшалығы құлап, Дублин патшаларының әскерлері де осы кезеңде шетелдегі жорықтарын тоқтатқан сияқты. 980-1010 жылдары викингтердің шабуылына ұшыраған ағылшын монархтарынан өзгеше, Альба патшалары Илюлб құлаған кезден бастап салыстырмалы бейбітшілікте болды. Сыртқы қауіп-қатерлерден құтылған Альпинидтер өздерінің арасында күрескен көрінеді.

Патшалық таласы мен туыстық қақтығыстар

Илюлбтің өлімінен кейін мұрагерлікке қатысты белгісіздіктер қалды. Бір жағынан, оның орнын Маэль Колюймнің ұлы Дуб (966/967 ж. қайтыс болған) басқарған болуы мүмкін. Мұндай хронологияны XIV ғасырғы *Chronica gentis Scotorum* және түрлі патшалар тізімдері куәлендіреді. XII ғасырғы Берчанның болжамында, Дуб пен Куйлен патшалық билікті уақытша бөліскендігі айтылады. Егер бұл дерек дұрыс болса, онда Илюлбтің өлімінен кейін ешкімнің бір-бірін ығыстыруға жеткілікті күші болмаған болуы мүмкін. Илюлб пен Дубтың Альпинид тармақтары Илюлб билігінің кезегінде бейбітшілікті сақтаған сияқты, бірақ одан кейінгі жылдары династиялық қақтығыс туды. *Альба патшаларының жылнамасы* Дубтың билігінің көп бөлігін Куйленмен күреске жұмсағанын көрсетеді. Бұл дереккөз екеуінің Дорсум Крупта шайқасқанын, Дункельд абысы Дúnchad (965 ж. қайтыс болған) және Атолл сатрабы Дубдон (965 ж. қайтыс болған) қаза тапқанын айтады. Шайқас Дункрубта болған, мүмкін, бірінші ғасырғы Монс Грапиус шайқасының сол жерінде. Конфликттің өзі XV-XVI ғасырғы Ольстер жылнамаларында 965 жылы Альба халқының арасындағы қақтығыста Дúnchadтың құлауы туралы жазбада куәландырылған. *Альба патшаларының жылнамасы* Дубтың жеңіске жеткенін айтса да, сол дереккөз ол кейіннен патшалықтан қуылғанын хабарлайды. Ольстер жылнамасында Дубтың 967 жылы қайтыс болғаны жазылған. Патшалар тізімінің "X" тобы Дубтың Форресте қаза тапқанын және оның денесі Күн тұтылуы кезінде Кинлостағы көпірдің астына жасырылғанын мәлімдейді. XV ғасырғы Шотландияның *Orygynale Cronykil* және *Chronica gentis Scotorum* Дубтың өлімін де тұтылумен байланыстырады. Егер осы деректерге сенсек, Дуб 20 шілдеде 966 жылғы күн тұтылуынан бұрын қаза тапқан болуы мүмкін. Форрестегі Кинлос жолының бойындағы Сюэно тасындағы жазулар Дубтың соңғы жеңілісі мен өлімін еске салады деп болжауға болады. Бұл ескерткіштің бір панелінде арканың астында жатқан мәйіттер мен бастар бейнеленген, ол көпірді көрсететін болса керек. Бастардың бірі қоршалған, ол Дубтың өзі болуы мүмкін. Таста күн тұтылу туралы айтылмаған болса да, бұл оқиғаның дәстүрлі әңгімеге енгізіліп, оны жақсартуы мүмкін. Егер солай болса, Ольстер жылнамасындағы аталған дата дұрыс болуы мүмкін. Дуб мұрагерінің пайдасына өлтірілген болуы мүмкін, бірақ бұл міндетті түрде солай болмаған. Куйленнің оның өліміне жауапты екені айтылмаған. Амлайб 971/976–977 жылдары патшалық билік жүргізген сияқты. Куйленнің билігі 966 жылдан 971 жылға дейін созылған. Құтқарылған дереккөздер бойынша, Куйленнің билігі салыстырмалы түрде оқиғасыз болған. Оның 971 жылы қайтыс болғаны бірнеше дереккөздерде жазылған. *Альба патшаларының жылнамасы* Куйлен мен оның ағасы Эохайдтың (971 ж. қайтыс болған) британдықтармен өлтірілгенін хабарлайды. Ольстер жылнамасында Куйлен британдықтармен шайқаста қаза тапқаны айтылса, XII ғасырғы *Chronicon Scotorum* британдықтар оны өртеп жатқан үйде өлтіргенін мәлімдейді. *Альба патшаларының жылнамасы* Куйленнің "Ибандонияда" қаза тапқанын көрсетеді. Бұл Оңтүстік Ланаркширдегі Абингтонға қатысты болуы мүмкін, бірақ 12-13 ғасырлардағы Мельроуз жылнамасы одан да ықтимал орынды сақтаған болуы мүмкін. Бұл дереккөз Куйленнің "Лоинаста" өлтірілгенін айтады, бұл жер атауы лотиан немесе Ленноксқа сілтеме жасайды, екеуі де шотландтар мен британдықтар арасындағы қақтығыстардың басталуы мүмкін. "Ибандония" атауының өзі лотиан немесе Леннокс аймағын білдіруі мүмкін. Берчанның болжамындағы Куйленнің өлімі туралы мәлімет біршама өзгеше. Бұл дереккөз Куйленнің "шетелдік жерді іздеп жүргенде" қаза тапқанын айтады, бұл оның кумбриялықтардан салық алуды көздегенін білдіруі мүмкін. *Альба патшаларының жылнамасы* Куйленнің өлтірушісі белгілі бір Риддерх ап Дифнуал (971 ж. шамамен өмір сүрген), Куйленді өз қызы үшін өлтірген адам екенін хабарлайды. XIII ғасырғы *Verse Chronicle*, Мельроуз жылнамасы және *Chronica gentis Scotorum* да Куйленнің өлтірушісін Риддерх деп атайды, ол патша ұрлап алған және зорлаған қызының әкесі. Куйленнің өлтірушісі Стратклайд патшасы Дифнуал аб Овейннің (975 ж. қайтыс болған) ұлы болған деп болжауға болады. Риддерхтің өзі патша болғанына нақты дәлел болмаса да, Куйленнің оның қызымен араласқаны және оның әскери тобы Куйленді жеңуге жеткілікті күшті болғаны, Риддерхтың беделді адам болғанын көрсетеді. Куйлен қайтыс болған кезде Дифнуалдың немересі жасөспірім немесе жиырма жастағы болуы мүмкін, және осы оқиғалардың патшаның Стратклайд патшасының сарайына сапарымен байланысты болуы мүмкін. Бұл Риддерхты өз үйін өртейтінге мәжбүр еткен болуы мүмкін. Мұндай өлтірулер исланд және ирланд дереккөздерінде белгілі. XII ғасырдағы лотиандық жер атауы Уэст Линтон Линтүн Рудерик деп аталады. Жер атауы Риддерх есімді адамға сілтеме жасайтын болса, бұл Куйлен мен Эохайдтың қаза тапқан жері болуы мүмкін. Куйленнің өліміне қатысты тағы бір нұсқа Альба патшаларының жылнамасында сақталған оның әкесінің бұрынғы Эдинбургты басып алуы туралы мәлімет. Бұл жаулау лотианның кем дегенде бір бөлігін қамтығандықтан және Куйленнің өлімі туралы мәліметтердің сол аймаққа сілтеме жасайтындығы, Куйлен осы даулы аумақтың билігін жүзеге асыру кезінде қаза тапқан болуы мүмкін. Егер солай болса, Риддерхты регентікке байланыстыратын жазбалар оның қызына жасалған зұлымдыққа наразылық білдірген әкесінің әрекеттерін көрсетеді және Риддерх осы мүмкіндікті пайдаланып оның қызының құрметін қорғаған болуы мүмкін. Ирланд дереккөздері – әйелдердің шежірелері, XIV ғасырғы Тигернах жылнамасы және Ольстер жылнамасы – Амлайбтың өлімінен бұрын патшалық билікке ие болғанын көрсетеді. Синаэд бастапқыда патшалыққа мұрагер болғанмен, Амлайбтың таққа сәтті, бірақ уақытша талаптанғаны көрінеді. Әрине, аталған жылнама жазбалары Амлайбты патша деп сипаттайды және Синаэдке жай ғана әкесінің атын қосады. Амлайбтың билігі шотланд патшаларының тізімдерінде көрсетілмеген, және оның билігі қысқа болған, шамамен 971/976–977 жылдарға дейін созылған. Альпинид әулеті ішіндегі бұл ауыспалы мұрагерлік Куйлен мен Дуб арасындағы династиялық күрес олардың әдепкілерімен жалғасқанын көрсетеді. Егер Сюэно тасы шындығында Дубты еске сақса, оның орнатылуы Синаэд билігі кезінде болған болуы мүмкін. Синаэдтың патша ретіндегі алғашқы әрекеттерінің бірі Стратклайд Корольдігіне шабуыл болды. Бұл науқан Куйленнің өлтіруіне жауап ретінде жасалған болуы мүмкін, шотланд билігіне қарсы британдық наразылықты басу мақсатында. Синаэдтың кумбриялық аумаққа жасаған шабуылы Дифнуалдың билігінің соңғы қақтығысы болған болуы мүмкін, бұл Куйленнің өлтіруімен байланысты Стратклайд Корольдігінің күшті күш екенін көрсетеді.

Жерлеу және ұрпақ

Куйлен әкесі жерленген Сент-Эндрюс шіркеуінде жерленген сияқты. Берханның болжауына сәйкес, ол «толқын жиегінің үстінде» демалысқа жатқызылған, бұл орын Сент-Эндрюс екенін көрсетеді. Басқа дереккөздерде ол Ионада жерленгені айтылады. Аталған Альпинид руының арасындағы туыстық даудың шамамен екі онжылдық үзілісінен кейін, Куйленнің ұлы Кустантин (997 жылы қайтыс болған) 995 жылы Синаэдтың қазасынан кейін патша болды. Кустантиннің белгілі ұлы болған жоқ. Ол Clann Áeda meic Cináeda руынан патшалық тақты иеленген соңғы адам және тарихқа енген соңғы өкілі болды. Әрине, Куйлен аты сирек кездесетін есім. Дегенмен, жазбада одан бұрынғы есімдердің ешқайсысы белгілі тарихи тұлғалармен байланыстырылмаған, сондықтан оларды анықтау күмәнді. Бірақ осы адамнан кейін тіркелген есімдерді белгілі патшалық тұлғалармен сәйкестендіруге болады: Маэль Колум мак Синаэд (1034 жылы қайтыс болған), Маэль Колум мак Майл Бригте (1029 жылы қайтыс болған) және Маэль Снехта мак Лулай (1085 жылы қайтыс болған). Егер Маэль Колум мак Куйлен шынымен Куйленнің ұлы болса, онда бұл мәлімет оның Синаэдтың билігі кезінде (971–995) Clann Áeda meic Cináeda руын өкілдік еткенін көрсетеді.

Аида кланы мен Синаиданың қуат орталығы

Альпинидтер әулетінің кезекті түрде табыққа иеруі Ирландиядағы Уи Неилл тайпасының Cenél nEógain және Clann Cholmáin тармақтарының 8-10 ғасырлар аралығында Тара патшалығын монополиялаған тәжірибесіне ұқсас болды. Уи Неилл тайпасы арасындағы бұл кезектестікті екі тармақ арасындағы айтарлықтай қашықтық жеңілдетті. Екі тармақтың біреуі екіншісін басып тастай алмағандықтан, бәсекелестерін маңызды ресурстардан қиып тастай алмады, осылайша мұндай айналым схемасының сәтті болуына жағдай жасалды. [[Файл:Hogback stone, Kelvingrove Museum, Glasgow DSC06243.JPG|thumb|right|alt=Фотосуретте Пертшир мен Файф аймандарындағы скандинавиялық қонысқа нұсқау беретін hogback мүрдетасы бейнеленген|Глазгода көрмеде тұрған hogback мүрдетасы. Мұндай ескерткіштер Пертшир мен Файфте скандинавиялықтардың қоныстанғанын көрсетеді. Куйленнің туыстарына скандинавиялықтардың ықпалы болғаны туралы жоғарыда айтылған дәлелдер оның туыстарының осындай көші-қонмен байланысты болғанын көрсетеді. Он бірінші ғасырдың басында, Clann Áeda meic Cináeda тармағының соңғы құлауынан кейін, қарсы Clann Custantín meic Cináeda тармағы Морейде орналасқан Clann Ruaidrí тайпасынан патшалыққа талас жасады. Бұл Clann Áeda meic Cináeda тайпасының Монттың солтүстігіндегі Морейде, ал Clann Custantín meic Cináeda тайпасының оңтүстікте орналасқандығын көрсетеді. Соңғы тайпаның солтүстік тайпасына деген құрметсіздігі Маэль Колюм мак Домнаилдың Морейге жасаған шабуылы туралы жазбада көрінеді. Сонымен қатар, Chronica gentis Scotorum еңбегінде осы әулет пен оның ұлы Дубтың моравиялықтармен өлтірілгені айтылады. Осы қақтығыстарға қарағанда, Clann Áeda meic Cináeda мен Морей тайпасы арасындағы антагонизмнің ешқандай дәлелі жоқ. Алайда, патшалар тізімінде Дубтың Форресте қайтыс болғаны көрсетілгендіктен, Clann Custantín meic Cináeda тайпасының орнына солтүстікте орналасқандығын болжауға болады. Сонымен қатар, Берханның болжамында Кустантин мак Аиданың Сент-Эндрюсқа зейнеткерлікке шыққандығы, оның ұрпақтары Илюлб пен Куйленнің де сол жерге жерленгені айтылады. Куйленнің құмбриялықтарға қарсы оңтүстікте қаза табуымен байланысты, Clann Áeda meic Cináeda тайпасы Монттың оңтүстігінде орналасқан болуы мүмкін.