Кіріспе

Константин, Куйленнің ұлы (орта ғаэль тілінде: Causantín mac Cuiléin; қазіргі ғаэль тілінде: Còiseam mac Chailein), қазіргі заманғы патшалық тізімдерінде Константин III (шамамен 970–997 жж.) ретінде белгілі, 995 жылдан 997 жылға дейін Алба (Шотландия) патшасы болды. Ол Куйлен патшаның ұлы еді. Джон Фордун оны латын тілінде Constantinus Calvus деп атайды, бұл Константин Шашсыз дегенді білдіреді. Бенджамин Хадсон Ирландия мен Шотландияның аралдық авторлары билеушілерді көбінесе лақап есімдермен таныстырғанын атап өтті, мысалы, 11 ғасырдағы Стратклайд патшасы Евгений Кальвус (Оуэн Шашсыз) сияқты.

Өмірбаян

Шотландия монархиясы осы кезеңде мұрагерлік жүйесін танистерлік қағидасына негіздеді. Бұрынғы монархтардың барлық ересек ұрпақтары таққа үміткер болатын. Патшалық билік бір әулеттен екіншісіне ауысып отыратын, олардың барлығы да жақын туыстар еді. Константин өзінің туысы және бұрынғы патшасының ұлы болғанына қарамастан, таққа көтеріле алды. Келесі екі патша (Кеннет III, Малкольм II) оның туыстары болды және таққа ие болу үшін өздерінің туғандарын өлтірді. Мұрагерлік қағидасы тақта әрқашан ересек патшаның отыруын қамтамасыз етті, бұл кешірімді билік етудің әдеттегі проблемаларын болдырмады. Әртүрлі патшалардың Шотландияның әртүрлі аймақтарында жерлері мен билік ошақтары болды, бұл бір аймақтың басқаларына толық үстемдік етуіне жол бермеді. Бұл елде маңызды бөліну қозғалыстарын болдырмауға көмектескен болуы мүмкін. Керісінше, әрбір патша таққа таласушылармен бетпе-бет келуге мәжбүр болды. Оның туыстарының да өз амбициялары болды және олар оның табиғи өлімін күтіп отырмай, мақсаттарына жетуге тырысты. Мұрагерлік көбінесе соғыс пен кісі өлтіру арқылы шешілді, нәтижесінде патшалық отбасының көптеген мүшелері ерте қайтыс болып, жоғары қаза болу көрсеткіші тіркелді. 10 ғасырда Шотландияда екі патшалық әулет арасында династиялық қақтығыстар болды. Бірі Каусантин мак Синедадан (Константин I, 862–877 жылдары билік құрған), екіншісі оның інісі Аед мак Синедадан (877–878 жылдары билік құрған). Константин III екінші әулетке жатты. Оның патшалық ата-бабаларының арасында Аэдтің өзі, Шотландияның Константин II (900–943 жылдары билік құрған), Индульф (954–962 жылдары билік құрған) және Куйлен (967–971 жылдары билік құрған) болды. Шотландияның Амлайб (973–977 жылдары билік құрған) оның әкесінің ағасы болды. Екі патшалық әулет арасындағы кезектесу ұзақ уақыт бойы бейбіт болған сияқты; Альфред П. Смит бұл алғашқы кезеңді «патшалық өмір сүрудің ғасыры» деп сипаттайды. 960 жылдары Куйлен өзінің туысы, Шотландия королі Дубқа (962–967 жылдары билік құрған) қарсы шыққан кезде, әулеттер арасында қарулы қақтығыс басталған сияқты. Қақтығыстың бастапқы себебі белгісіз. Смит Стратклайд патшалығын бақылау маңызды фактор болған болуы мүмкін деп болжайды. «Шотландияның патшасы Маэль Колюймнің ұлы Кинейд (Малкольмның ұлы Кеннет) алданып өлтірілді» делінген. Джон Фордунның баяндамасында, Константин Тікбас, король Калленнің ұлы және Грайм «патша мен оның ұлының өлімін үнемі жоспарлап отырды». Бір күні Кеннет II және оның серіктері «өз үйінен алыс емес» орманға аң аулауға барды. Аң аулау оларды Финелла тұрған Феттеркернге жеткізді. Ол оған адалдық таныту үшін жақындап, оны өзінің үйіне шақырды, құлағына құпиялап, оған құпия жоспар туралы ақпарат бар екенін айтты. Ол оны «жолдан тыс шағын үйге» еліктіріп, тұзаққа түсірді. Үйдің ішінде арқанмен байланған мүсін тұрды. Егер біреу мүсінге тисе немесе қозғалтса, ол садақтарды іске қосып, жебелердің құрбаны болар еді. Кеннет II мүсінге жұмсақ тиіп, «барлық жағынан жылдам атқан жебелермен атып, бір сөз айтпастан құлап түсті». Финелла орман арқылы қашып, өзінің көмекшілері Константин III және Граймге қосылуға тырысты. Көп ұзамай аң аулаушылар қанды патшаны тауып алды. Олар Финелланың орнын таба алмады, бірақ Феттеркернге өрт қойды. Смит күрделі жоспар мен механикалық құрылғыны аңыз ретінде жоққа шығарады, бірақ оқиғаның негізгі мәліметтерін қабылдайды, яғни Кеннет II-нің мұрагерлік жоспарлары оның өлтірілуіне себеп болды. Алан Орр Андерсон Финелланың оқиғасына қатысты күмәндануын білдірді, оны «жартылай мифтік» деп санады. Ол әйел есімі Финнгуала немесе Финдгуаланың «ақ иықтар» дегенді білдіретінін атап өтті, бірақ ол «find ela» (ақ құтан) сөзінен шыққан болуы мүмкін деп болжады. Атау Финелла төбесі (Фордун маңы) және Финелла Ден (Сент-Кирус маңы) сияқты топонимдерде кездеседі, ал Меарнс (Кинкардиншир) жергілікті дәстүрінде Финелла ағаштардың басына бір жерден екінші жерге дейін жүреді деп есептеледі. Андерсон Финелланың мифтік тұлға болуы мүмкін екенін болжады, ол жергілікті өзен құдайы болған. Джон Фордунның кейінгі үзіндісінде Файнель Шотландия королі Макбеттің (1040–1057 жылдары билік құрған) анасы ретінде аталады, бірақ бұл есімдердің ұқсастығына байланысты қате болуы мүмкін. Макбет Финелла есімді әйелдің емес, Морейдің Финдлахтың ұлы еді. Иоанн Фордунның баяны Константин III билік құрғанға дейін жалғасады. Кеннет II-нің өлімінен кейін Константин Тікбас, король Калленнің ұлы, таққа отырды. Ол көптеген ақсүйектердің қолдауын алды. Таққа оның туысы Малкольм II, Кеннет II-нің ұлы да таласқан, нәтижесінде шотландықтар арасында ұзаққа созылған дау-жанжал мен қақтығыс туды. Константин III бір жарым жыл (18 ай) билік құрды, «Малкольм және оның заңсыз ағасы Кеннет, белгілі батыр, оны үнемі мазалап, оны өлтіруге бар күшімен тырысты». Бұл дерек көзі – Вильям Сиырдың билік кезінде (1165–1214 жылдары билік құрған) жасалған патшалар тізімі, соңғы патша осы тізімде есімдері тіркелген. Бұл тізім Попплтон қолжазбасының бесінші мәтіні ретінде сақталған. Малкольм II-нің заңсыз ағасы Кеннеттің болуы ескірек дереккөздерде көрсетілмеген. Джон Фордун бұл Кеннетті Малкольм I-нің заңсыз ұлы ретінде тізімдеген. Скен бұл қате болуы мүмкін екенін атап өтті және Кеннет, Малкольмның ұлы, шын мәнінде Кеннет III (Дубтың ұлы Кеннет) болуы мүмкін екенін ұсынды. Кеннет III Малкольм I-нің немересі болған, ал ұлы емес. Роберт Шоу Малкольм I-нің заңды немесе заңсыз ұлы болған Кеннет есімді ұлының болуын да күмәндандырды, Малкольм I-нің екі ұлына бірдей есім беруінің себебін түсіндіре алмады. Алекс Вульф Кеннеттің, Малкольмның ұлы, Кеннет III-ке теңестіруін мүмкін шешім ретінде қабылдады, бірақ бірнеше басқа нұсқаларды ұсынды. Кеннет II-нің өзі Кеннет, Малкольмның ұлы еді; оның аты оның ізбасарының кісі өлтірушісіне қате түскен болуы мүмкін. Немесе Кеннет, Малкольмның ұлы, Малкольм (II), Кеннеттің ұлының қате түсірілуі болуы мүмкін. Немесе кісі өлтіруші Кеннет, Малкольмның ұлы болуы мүмкін, бірақ ол патшалық отбасының мүшесі емес. Тигернах жылнамасы Константиннің 997 жылы шотландықтар арасындағы шайқаста қаза болғанын хабарлайды: «Шотландықтар арасында шайқас болды, онда Шотландия королі Константин, Куланның ұлы және басқалар қаза тапты». Сол жылғы тағы бір жазбада Стратклайдтың Маэль Колюм I-нің өлімі туралы хабар берілген, бірақ екі өлімнің байланысты екені белгісіз. Шотландықтар мен пикттердің жылнамасы бірнеше мәліметтер қосады. Константин, Куленнің ұлы, Ратинвермон шайқасында Кеннет, Малкольмның ұлы (жоғарыда қараңыз) өлтірді. Константиннің денесі жерлену үшін Йонаға тасымалданды. Мелроз жылнамасының жазбасында «Король Константин, Куленнің ұлы, Тегалередегі Алмондтың аузында қылышпен өлтірілді» делінген. Қайтадан, кісі өлтіруші Кеннет, Малкольмның ұлы деп хабарланған. Ағылшын-саксон жылнамасынан алынған тиісті жазба 1000 жылы Англияға үнемі шабуыл жасайтын даниялық флоттың кеткенін растайды. Этельред бұл кенеттенгі тыныштықты ойларын жинауға, ресурстарды жинауға және армияларын дайындауға пайдаланды: 1000 жылы флоттың кетуі «Этельредке Стратклайдты жоюға мүмкіндік берді, оның себебі солтүстіктің жоғалған тарихының бір бөлігі». Бірақ бұл Константиннің (және Кеннеттің) билігінің шектерін көрсетеді және Кумбрия/Стратклайд олардан тыс жатқанын білдіреді.

Өлім орны

Джеймс Янг Симпсон, археология туралы бірнеше мақала жазған, Константиннің қайда қаза болғаны туралы қайшылықты есептер бар екенін байқады. Көптеген деректерде шайқас Алмонд өзенінің жанында болғандығы айтылса да, Шотландияда осы аттас екі өзен болды – біреуі Пертширде, екіншісі Лотианда. Джордж Чалмерс Пертширдегі өзенді дұрыс жер деп анықтады, бірақ Джон Фордун, «Скотихроникон», Гектор Бойс және Джордж Бьюкенен Лотиандағы өзенді көрсетті. Мелроуз жылнамасы шайқасты Авон өзенінің жанында өткен деп жазды. Эндрю Винтон оны «Ауин» өзенінің жанында орналастырды. Джон Лесли оны Аннан өзенінің жанында деп санады және оны Камбрияға жасалған шабуылдың бір бөлігі деп есептейді. Сондай-ақ, шайқастың өзенге қатысты орналасқан жері туралы да қайшылықтар бар. «Скотихроникон», Мелроуз және Винтон шайқасты өзеннің бастауында деп көрсетті, ал Мелроуз осы жерді сипаттау үшін «Tegalere» деген сөзді қосты. Бұл «Скотихроникон»дағы «Inregale regens» және «Liber Dumblain»дағы «Indegale» сияқты болуы мүмкін. Бойс және Бьюкенен шайқасты өзен сағасында, Алмонд өзенінің Форт фиртіне құятын жерінде деп санады. Осы жерде Кремонд орналасқан, ал Бойс басылымдарының кейбіреулерінде оны «Crawmond» деп атайды. Роберт Сиббальдтың Сент-Эндрюс соборының монастырында табылған «Nomina Regum Scottorum et Pictorum» Домналь мак Аилпин мен Константин III-нің қаза болған жерлерін Ратверамоенге (Ратверамон) орналастырады, бұл этимологиялық тұрғыдан «Rath Inver Amoen» – Альмонд өзенінің аузындағы «ráth» (яғни, Перттегі Берта бекінісі), ал Ратверамон да Перттен шалғай емес жерде орналасқан. Кеннет III-тің қаза тапқан жері, Монзиверд, Перттен шамамен 15 миль қашықтықта болды. Кеннет МакАльпин мен оның өліміне байланысты Фортевиот та Пертширде орналасқан. Алекс Вулф «Альба патшаларының жылнамасы» Домналь мак Аилпиннің өлімі туралы тағы бір орынды айтады: Циннбелатоир сарайы, бұл «Беллатор» сияқты, сол кездегі маңызды елді мекендер ретінде «Ригмонат»пен бірге аталған. Ригмонат – Сент-Эндрюстің тағы бір аты, Ригмонаидпен бірдей. Ригмонат шіркеу орталығы болғандықтан, Бэллатор да солай болған болуы мүмкін. Ратверамонның жанындағы ықтимал орынды іздеген Вулф Беллатордың Сконның ежелгі аты болғанын болжайды. Бұл жер патшалардың тағына отыру рәсімдері үшін қолданылған, бұл аймақтың маңыздылығын көрсетеді. Бұрын осы аймақ, оның ішінде Фортевиот, оңтүстік пикттердің халық орталығы болған. Фортевиоттағы бекіністердің болмауы оның да патшалармен байланысты шіркеу орталығы болғанын көрсетеді. 18 ғасырда Кирклистонның «Мысық тасы» Константин III-нің соңғы шайқасымен байланысты болуы мүмкін деген теория пайда болды. Пастор Джон Маккарси осы идеяға сіңіп, кейіннен Сэр Джон Синклер, 1-ші баронет, оны Шотландияның статистикалық есебіне жинаған мәтінде айтты. 1780 жылы Шотландияның Антикварлар қоғамы құрылды. Оның негізін қалаушы Дэвид Эрскин, Буканның 11-ші графы, ашылу сөзінде осы идеяны атап өтті. Ол «Мысық тасы» мәтінінің сақталған көшірмесін атап өтті: «IN HOC TUM JAC CONSTAN VIC VICT». Мұндағы «Constan» Константин IV (III) деп түсіндірілді. Бұл сөз «The Scots Magazine» журналында жарияланды. Осы идея бойынша, «Мысық тасы» Константиннің естелігі ретінде, оның шайқаста қаза болған жерінде орнатылған. «Жаңа статистикалық есеп» одан да әрі барып, бұл тас Константиннің жерленген жерін көрсеткенін айтты.

Беделі

Берханның болжамындағы Константин III туралы тараулар оған көбінесе жағымсыз баға береді: «Бір патша [билікке] ие болады, ол патша болмайды; одан кейін Шотландияның мәні қалмайды. Күштілердің артынан әлсіздер ілеседі, менің аузымнан шыққан сөз – шындық. Басына ұятпен қаралатын патша; оның аз ғана уақытында Шотландияның жағдайы нашар болады! Оның төңірегінде, Скон аймағында, әуенді қалқандармен әлсіз адамдар болады. Бір жарым жыл (нұрлы мерзім), оның бүкіл билігі осымен шектеледі; Гейлдерді (кепілдерді?) ұстаудан бастап, ол өлімге бет алады, халықпен бірге құлайды. Ол Шотландияда зор шайқастар өткізеді, басының ар-ұятсыздығынан туларды жояды. Ол Стерлингтен Абертейге дейін шайқасқа қатысады». Андерсон бұл Стерлингтен Тентсмуирге (Абертай құмдары) дейінгі аймақ, дәстүрлі шотланд шекарасы «Дания Нортумбриясымен» (Жорвик) байланысты деген болжам жасады. Кеннет II күшті патша ретінде суреттелсе, Константин III сәтсіздікке ұшыраған адам ретінде қарастырылады. Оның билік ету мерзімінің ұзақтығы (18 ай) Константиннің «патша емес» екенін, әлсіз адамдармен қоршалған патша екенін растайды. Өлең оның өлімін Тей өзенінің жанында көрсетеді, бірақ бұл оның өлімі туралы басқа мәліметтерге (оның өлімін Альмонд өзенінің жанында көрсетеді) қайшы келмейді. Альмонд Таиға Сконнан шалқары қашықтықта құяды, ол бұрынғы патша Домналь мак Айльпиннің (859-862 жылдары билік еткен) қайтыс болған жері ретінде де жазылған.