Кіріспе

Түрлер аралық қарым-қатынас - жануарлардың, өсімдіктердің немесе микроорганизмдердің әртүрлі түрлері арасындағы қарым-қатынас.

Өзаралық

Түрлер арасындағы өзара қарым-қатынас екі немесе одан да көп түрдің пайдасына жұмыс істейтін екі немесе одан да көп түрдің арасындағы ақпаратты бөлісуді және түсінуді білдіреді (өзаралық). 1970 жылдан бастап приматолог Сью Савидж Ромбо Джорджия мемлекеттік университетінің Тіл зерттеу орталығында (LRC) және жақында Айованың приматтар үйрену қорығында приматтармен жұмыс істейді. 1985 жылы лексиграммалық символдарды, пернетақта мен мониторды және басқа компьютерлік технологияны қолдана отырып, Савидж Рэмбо ер бонобо (П. панискус) Канзимен өзінің жаңашыл жұмысын бастады. Оның зерттеулері адам емес приматтарда тіл үйренуді зерттейтін және эволюциялық механизм ретінде тіл мен қарым-қатынастың рөлін зерттейтін әлеуметтік биологиядағы жұмыс көлеміне елеулі үлес қосты. Коко, жазық горилла, американдық ым тілінде сөйлей бастады, ол бала кезінде, Франсин "Пенни" Паттерсон, доктор 1975 жылы онымен жұмыс істей бастады. Пэнни мен Коко Гориллалар Қорында бірге жұмыс істеді. Бұл Коконың 2018 жылы қайтыс болғанға дейін жүргізілген ең ұзақ түрлер аралық қарым-қатынас зерттеулерінің бірі болды. Коконың 1000-нан астам белгіден тұратын сөздік қоры болды және ағылшын тілінің көбірек бөлігін түсінді. 1998 жылдың сәуірінде Коко AOL-де тікелей эфирде сөйлесіп отырды. АОЛ-дың 7811 мүшесінің онлайн аудиториясынан Кокоға сұрақтар жіберу үшін ым тілі қолданылды. Төменде тікелей эфирдегі әңгімеден үзінді келтірілген. Бұл Батыс Африкадағы Диана маймылы мен Кемпбелл маймылдарында да кездеседі. Бір түр белгілі бір жыртқышқа тән ескерту сигналын шығарғанда, басқа түрлер шақырған түрдің үлгісіне сәйкес әрекет етеді. Мысалы, барс екі түрді де аңшылықта жасырын және күтпеген жерден ұстап алады. Егер маймылдар барс шабуыл жасамас бұрын байқайтын болса (әдетте бұзылмауға әкеледі), барс шабуыл жасамайды. Сондықтан, барс қоңырау шала бастағанда, екі түр де барстың қасына барып, оны тапқандығын білдіреді. Сонымен қатар маймылдар, мысалы, барс дабылдауын, raptor дабылдауынан ажырата алады. Егер құс аңшысының қоңырауы естілсе, маймылдар орманның түбінде, әуе шабуылынан қашықтап, қозғалады. Бұл маймылдар тек қоңырауды естігенде әрекет етеді дегенді білдірмейді, олар нақты ақпараттарды шығара алады. Гетероспецификалық қоңырауларға жауаптар маймыл түрлеріне ғана емес, сонымен қатар жер шары бөркіттерінде, атап айтқанда сары белді мармот пен алтын мантиялы жер шары бөркіттерінде де кездеседі. Зерттеушілер құс түрлерінің сүтқоректілердің түрлерінің қоңырауын түсіне алатынын немесе кем дегенде жауап бере алатынын анықтады және керісінше; қызыл бөріктердің жыртқышқа деген акустикалық реакциясы құстармен бірдей, бұл соңғыларды да жарақаттану қаупі бар екенін біледі, ал шығыс шымкенттер шығыс туфлиді мысықтың қоңырауын ашуға құштар. Гетероспецификалық түсінік үйренген мінез-құлық па, жоқ па - белгісіз. 2000 жылы жасы мен түрлер арасындағы тәжірибе макакалардың гетероспецификалық шақыруларды тану қабілетіне маңызды факторлар екені анықталды. Басқа түрлердің қоңырауларына ұзақ уақыт қатысқан макактардың гетероспецификалық қоңырауларға дұрыс жауап беру ықтималдығы жоғары болды. Бұл ерте білім алудың кілті - жыртқыш қауіптің күшеюі, ал ескерту қоңырауы берілген кезде, қауымдастық жасау үшін тиісті қауіпті ұсыну керек болды. Түрлер арасындағы қарым-қатынас - бұл туа біткен қабілет емес, өмірдің алғашқы кезеңдерінде қатты эмоциямен (қорқынышпен) біріктірілген импринтинг түрі. Егде жастағы жануардың басқа түрдегі жас жануарға қамқорлық жасауында түрлер арасындағы қарым-қатынас байқалуы сирек кездеседі. Мысалы, Оуэн мен Мзи, ессіз қалған нәресте бегемот пен 130 жастағы Алдабран тортасының ерекше жұбы, жануарлар әлемінде сирек кездесетін қарым-қатынасты көрсетеді. Дәрігер Кахумбу екеуін сақтайтын панада екеуінің бір-біріне не стереотиптік торнадо, не бегемот сияқты дауыс бермейтіндігіне сенеді. Оуэн бегемоттың шақыруына жауап бермейді. Оуэнді Мзимен таныстырған кезде ол әлі де таңбалауға жеткілікті жас болған.

Паразиттік және тыңдау

Кооперативтік қарым-қатынастан айырмашылығы - паразиттік қарым-қатынас ақпараттың тең емес бөлісуін (паразитизм) қамтиды. Ескерту шақырулары бойынша бұл ескертулер екі бағытта емес дегенді білдіреді. Мүмкін, басқа түрлер бірінші түрдің шақыруларын түсінбейді. Байланыс туралы зерттеулердің көбісі құстарда, соның ішінде аққұбалар мен үлкен құстарда жүргізілді. Жаңбырлы құстар жыртқыш аңның орналасуы мен мөлшерін хабарлайтын, құрттың қоңырауларының кішкене айырмашылығын ажырата алады. Қаңқалар мен жаңқалар әдетте бір мекенде өмір сүретіндіктен, жыртқыштарды біріктіру екі түрдің де пайдасына болатын қорқынышты әсер етеді. Nuthatches, белгілі бір жыртқышқа қарсы шабуыл жасаудың энергия тұтыну жағынан тиімді екенін анықтау үшін, шұңқырлар шұңқырлардың қоңырауын тексереді, өйткені барлық жыртқыштар шұңқырларға бірдей қауіп төндірмейтіндіктен, шұңқырларға бірдей қауіп төндіреді. Қыста, энергия талаптары жоғары болған кезде, сынамалау өте маңызды болуы мүмкін. Gorissen, Gorissen, and Eens (2006) еңбектері үлкен сиськилердің көк сиськи әнін сәйкестендіруге (немесе "жырдың еліктеуі") бағытталған. Көк және үлкен сиськи бәсекелеседі ресурстар, мысалы, азық-түлік және ұя жасау қуыстары және олардың өмір сүру маңызды фитнес салдары екі түр үшін. Бұл дене шынықтыру шығындары түрлер арасындағы агрессияны көтермелеуі мүмкін, өйткені ресурстарды гетероспецификтерге қарсы қорғау керек. Сонымен, сәйкес келу сияқты тиімді дауыстық стратегияларды қолдану түраралық қарым-қатынаста тиімді болуы мүмкін. Сондықтан, гетероспецификалық сәйкестендіру гетероспецификалық кіріп келушінің тілінде қауіп-қатерді сөзбен жеткізудің жолы болуы мүмкін. Сондай-ақ, көк сиыр дыбыстарының еліктеулері ешқандай қызмет атқара алмайды және тек үлкен сиырлардың сезімтал кезеңіндегі қателіктердің нәтижесі болып табылады, өйткені көк және үлкен сиырлар аралас азық табушы үйірлерді құрайды. Авторлар бірінші гипотезамен келіскенмен, соңғысының да шындыққа сай болуы мүмкін, өйткені приматтардың жасы мен тәжірибесі туралы мәліметтер бар. Тунгара бақалары мен олардың симпатрикалық гетероспецификтерінде тыңдаушылық табылған. Ғалымдар аралас түрлердің хорлары жұпқа бәсекелестікті арттырмай, жыртқышқа ұшырау қаупін азайтады деп болжайды.

Жыртқыш-балық

Жыртқыш пен олжа арасындағы қарым-қатынастың көп бөлігі сигнализация ретінде анықталуы мүмкін. Кейбір жануарларда олжадан құтылудың ең жақсы жолы - қауіптілік немесе дәмсіздік немесе апосематизм туралы жарнама. Бұл тәсілдің тиімділігін ескере отырып, көптеген жануарлардың жыртқыш аңдарды аулау үшін имитация тәсілдерін қолданатыны таңқаларлық емес. Кейбір жыртқыш аңдар аң аулау әдісі ретінде агрессивті имитациядан да пайдаланады. Лофиформалар немесе балық аулаушылар, сондай-ақ, кішкентай күдіксіз балықтарға жем ретінде эскаларды пайдалануымен танымал. Жыртқыш пен олжаның сигнал беруінің екі мысалы құрттар мен жер шатырларының белбеулерінде табылды. Лепидоптерлердің личинкалары физикалық жағынан қобалжыған кезде, олардың жамбас сөзімен түйісіп, кейіннен ауыздан шыққан ұшқырлық шығарады. Ғалымдар бұл "акустикалық апозематизм" деп санайды, ол бұрын тек қана жарғақтар мен жолбарыстармен жүргізілген бақылаулы зерттеулерде анықталған. Жерлік бөрікшілердің жыртқыш шаңғырауыштарға қарсы қорғаныс механизмдері жақсы зерттелген (мысалы, құйрығын жалаулау), бірақ жақында ғана ғалымдар бұл бөріктердің инфрақызыл жылу сигналын пайдаланатынын анықтады. Зерттеушілер бөрікшілердің робот үлгілерін пайдаланып, құйрығын жауып тұрған кезде инфрақызыл сәуле қосылғанда, құйрықты жыландар жыртқыш күйінен қорғанышқа ауысып, сәуле қоспаған кездегіге қарағанда, шабуылға аз ықтималдығын жоғалтты.

Сын

Әлеуметтік ғалымдар мен басқалар тарихи түрде түрлер арасындағы қарым-қатынас саласындағы зерттеулерді сынға алып, оны антропоморфтау деп сипаттады. Соңғы жылдары мұндай көзқарас жиі кездеседі. 2013 жылғы TED Talk-та музыкант Питер Габриэль, Интернет протоколының бірі - өнертапқышы Винт Серф, когнитивтік психолог Диана Рейсс және MIT-тің биттер мен атомдар орталығы директоры Нил Гершенфельдтің түрлер аралық Интернет құру туралы ұсынысы болды. 2019 жылы прогресті қарау және болашақ іс-шараларды жоспарлау үшін келесі семинар өтті және оны MIT-тің биттер мен атомдар орталығы, Google және Джереми Коллер қоры бірлесіп өткізді. Ағымдағы күш-жігер түрлер арасындағы қарым-қатынасты түсінуді жеделдету үшін ой-саналық орталыққа бірікті. 2020 және 2021 жылдары семинарлар мен қоғамдық конференциялар өткізілді.