Кіріспе

Санта-Констанца - Италияның Рим қаласында 4-ғасырдағы шіркеу. Бұл үй дөңгелек, оның бастапқы құрылымы мен мозаикасы жақсы сақталған. Ол қазір қираған ат айқасы тәрізді шіркеудің жанында салынған, ол 4-ші ғасырдағы алғашқы жерлеу базиликасы ретінде анықталды. (Еске сала кетейік, жақын маңдағы әлі де тұрған Сент-Агнес шіркеуі ескі қираған шіркеуден ерекшеленеді.) Санта-Констанса мен ескі Сент-Агнес екеуі де бұрынғы катакомбалардың үстінде салынған, онда Сент-Агнес жерленген деп есептеледі. Дәстүрлі көзқарас бойынша, Санта-Констанца Константин I билік құрған кезде оның қызы Константинаның кесенесі ретінде салынған, кейіннен ол Константия немесе Констанца деп те аталды, ол 354 жылы қайтыс болды. Алайда соңғы қазба жұмыстары бұл датаны (осылайша ғимараттың бастапқы мақсатын) күмәнге ұшыратты. Ақырында, Константинаның саркофагы осы жерде орналастырылған, бірақ ол бұрынғы жерден көшірілген болуы мүмкін. Мавзолей дөңгелек пішінді, орталық күмбезімен қоршалған амбулаториялық. Санта-Констансаның матасы түпнұсқа түрінде сақталған. Қабырғалардың түсті тас қаптамаларының жоғалуына, мозаикаларға кейбір зақым келтіруге және дұрыс қалпына келтіруге қарамастан, ғимарат ерте христиандық өнер мен сәулет өнерінің басты үлгісі ретінде өте жақсы жағдайда тұр. Апсидалар мен амбулаториялық көрнекіліктердің күмбездері Римнің соңғы кезеңіндегі мозаиканың жақсы сақталған үлгілері болып табылады. Декоративтік схемадан жоғалған негізгі компонент - орталық күмбездің мозаикасы. XVI ғасырда суретші суреттерді суреттік схеманы гипотетикалық тұрғыдан қайта құру үшін осы орталық күмбезіне түсірді. Константинаның немесе оның әпкесі Еленаның үлкен порфир саркофагы сақталып қалды және қазір Ватикан мұражайында - соңғы антикалық өнерді зерттеу үшін үлкен маңызға ие.

Орналасқан жері

Санта-Констанца Римнің ежелгі қабырғаларынан бір минут қашықтықта орналасқан. Жол Римнен солтүстік-шығысқа қарай Номентумға немесе Ментанаға қарай созылатын ежелгі римдік жолмен өтеді. Бұл аймақ император отбасы иелігінде болған, ал екі әйелдің де денелері едәуір қашықтықтан әкелініп, сол жерге жерленген: Аммиан Константинаның денесі Битиниядан, ал Еленаның денесі Галлиядан әкелінгенін жазған (Хистория XIV: 11, 6). Мавзолей он үш жасында шейіт болған қасиетті Агнестің молдаларын қамтыған катакомбалардың үстінде салынған және ол литургиялық солтүстік жағында ежелгі базиликаға қосылған. Санта-Констанцаның құрылымы оның бастапқы қызметін Константиннің екі қызының бірі немесе екеуінің де мазары ретінде көрсетеді, бұл шіркеу ретінде емес, ол көп уақыттан кейін болды. Бұл орталықтандырылған дизайн "қадір-қасиетке бөленетін адамға немесе жерге тікелей физикалық мән береді" және бұл уақытта мавзолейлер мен шомылдыру рәсімінің орындарында кең тараған. Басқа да ерте христиандық ғимараттар ұқсас шығу тегі мен дөңгелек жоспарға Диоклетиан сарайының ішінде оның кесенесі ретінде салынған Сплит соборы мен Салоникидегі Галерийдің ротондасы (қазіргі Киелі Георгий шіркеуі) Галерийдің кесенесі ретінде салынған. Бұл жоба негізінен екі кеңістік немесе екі әлемді, амбулаторияны және жоғарғы күмбезді құрайды. Амбулаториялық және ішкі сақинаның экрандары күмбездің жарық жоғарғы кеңістігіне қара қарама-қайшылықты тудырады. Бұл жарық контрасты негізгі интерьердің суретіне көрінеді. Екі аркалы нишамен жанталасқан жалғыз есік бастапқыда Константинов базиликасына немесе жерлеу залына тікелей алып баратын ішкі арка немесе есік болуы керек еді. Есіктің ішінде амбулаторияға шығатын қысқа вестибюль бар. Композиттік баспаналармен безендірілген он екі жұп гранитті бағаналы аркада күмбездің астындағы барабанды қолдайды және амбулаторияның аумағын одан әрі бөледі, ол әлдеқайда қараңғы, өйткені клерсторидегі он екі терезеден жарық осы аймаққа да жетпейді. Ал орталық бөлме жақсы жарықпен жабдықталған, бұл интерьерде жарық пен қараңғының өзара әрекеттесуін тудырады. Қақпаның аркалары, екі-екі бағанасы мен терезелері он екі елшіге қатысты болуы мүмкін. Бұл орталық бөлмеге кіреберіспен қарама-қарсы "порфир тақтасынан жоғары тұрған балдакино түрі бар, ол орталық бөлменің ортаңғы аркасының астында бір кездері ханшайымның саркофагын көтерген сияқты". Бұл жерде Константинаның немесе, мүмкін, екінші саркофагтың орны болған болар. Амбулаторияның бағаналы күмбезі 22,5 метр немесе 74 фут диаметрі бар. Амбулаторияда шіркеудегі сақталған мозаикалардың көпшілігі бар. Үлкен аркалар кесенедегі негізгі нүктелерді белгілейді. Қабырғалар, әрине, императорлық ғимараттарда әдеттегідей, түрлі-түсті мәрмәрден жасалған тақтайлармен қапталған. Санта-Констанца да белгілі бір дәрежеде жаңа ғимарат болды. Ол бұрынғы стильдерден ерекшеленетін, өйткені бұрын әдетте жалпақ және ағаштан жасалған шатыр, оның орнына күмбез және күмбез ретінде жасалған.

Мозаикалар

Санта-Констанса мозаикасы ерте христиан өнерінің маңызды үлгілері болып табылады, ал тіпті зайырлы сарай төбесіндегі мозаиканың сирек кездесетін үлгілері. Апсидалар, орталық күмбез және амбулаторияның бәрі мозаикалық безендіруге ие болды, бірақ күмбезде бұдан былай сақталмаған. Қайта өрлеу дәуіріндегі суреттерден көрініп тұрғандай, шіркеу бір кездері мозаикалық безендірумен жабылған болуы мүмкін, бірақ бүгінде екі апсидадағы және сақиналы бөшкедегілер ғана қалды. Әсіресе, сақиналы күмбез мозаикасы жақсы сақталған және он бір бөлік орнамалы мотивтерден тұрады, олардың кейбіреулері қайталанады. Түстерді қолдану маңызды, өйткені мозаикалар қара-жасыл, қоңыр, қызыл және сары түстердің тар диапазонын қамтиды.

Апсистердегі мозаикалар

Амбулаториялық қабырғада екі жағалау апсидасы бар, олардың әрқайсысында Мәсіхтің Пантократор ретінде бейнеленген мозаикасы бар, бұл суреттің ең көне сақталған үлгілері; олар, мүмкін, V немесе VII ғасырларға жатады, бірақ бұл туралы көп талқыланған. Сол кезеңдегі көптеген мозаикалар сияқты, екеуі де қалпына келтіруден зардап шекті және екеуі де Рим императорлық бейнелерінің элементтерін көрсетеді, бұл христиандық өнермен бірігудің алғашқы мысалдарын көрсетеді. Ренессанс дәуірінде саркофагтың артында тұрған деп хабарланған ақ киімді екі әйел бейнеленген мозаика қазір жоғалып кетті және ешқашан суреттелмеген. Апсидалардың бірінде a traditio legis бейнеленген: Мәсіх пен Пётр және Пауыл Петірге заңды бейнелейтін шиыршық кітапты бергені бейнеленген, онда "DOMINUS PACEM DAT" немесе "Теңер тыныштық береді" деген жазу бар. Бірнеше қой оның отарын басқаратын және басқаратын бағушы рөлін білдіреді. Мәсіхтің алтын шапан кигені оның құдіреті мен билігін көрсетеді. Ол көкте де, жерде де билік құрғанын көрсетеді. Екінші апсидада Мәсіх әлдеқайда қарапайым, бірақ әлі де биік құдіретпен көрінеді. Оның киімдері басқа апсидегідей бай емес, бірақ әлі де күштілікті білдіреді. Ол қарапайым, ал қызғылт алтын көйлек киіп отыр. Бұл тек қана қасиетті күшті емес, сонымен қатар адам күшін білдіреді, өйткені қызғылт түсті - патшалықтардың түсі, ал алтын жолақтар Рим императорларымен байланысты білдіреді. Петірдің Мәсіхке жалынып-жалбарынуы да, Рим патшасына жақындаумен бірдей. Бұл - христиандық өнердегі Мәсіхтің императормен немесе патшалықпен бірдей суреттелген алғашқы мысалдарының бірі. Бұл кейінірек христиандық өнер мен сәулет өнерінде кең тараған ұғым. Бұл апсидада Мәсіх тек қана патшалық емес, бүкіл әлемнің билеушісі ретінде суреттелген. Ол көк шардың үстінде отыр, бұл әлемнің немесе ғаламның айқын символы. Осы жерден ол Петірге кілттерді береді. Бұл - Мәсіхтің айқын белгісі, көктің құдіреті, билік пен киелі күштің адамға берілуі. Сонымен қатар, Петірдің Римнің алғашқы епискобы болғанын, яғни Рим билігін Құдай бекіткенін де ескеру керек. Мәсіхтің бүкіл әлемді билеуші және әлемді жаратушы ретінде бейнеленгені кейінгі шіркеулердің суреттерінде әдеттегідей көрініс тапқан, бірақ ол алғаш рет осы Санта-Констанцада пайда болды.

Амбулаториядағы мозаикалар

Амбулаторлық күмбездегі IV ғасыр мозаикалары ғимаратпен замандас және апсистердегілерге мүлдем қарама-қайшы, олар сыртқы түрінде негізінен зайырлы және христиандық алюзияларды білдірмейді. Көптеген мозаикалық панельдердің бетін жүзім бұталары мен өсімдіктердің әшекейлері алып жатыр, сонымен қатар геометриялық үлгілер, бөлмелі шеңберлердегі кішкентай бас немесе фигуралар, жапырақты бұтақтармен құстар, вазалар және басқа да заттар бар. Бесінші және сегізінші панелдерде гүлдер мен бейнелі өрнектер ауысқан шеңберлер бейнеленген, ал алтыншы панелде құстар мен кемелермен бірге бұтақтар мен көгалдың бейнелері бейнеленген. Тема еден мозаикасында жалғасады, олар амбулаториядағыларға ұқсас стильде, купидолармен, құстармен, Бакус пен жүзім бұталарымен толтырылған. Бұл Римдегі пұтқа табынушылық пен христиандық құндылықтардың бірігуін немесе басқаша айтқанда, христиан емес Юлианның тұсында құрылыс салуды білдіруі мүмкін. Бұл мозаикалар сол кезеңдегі император сарайларында кездесетін безендіру түрін білдіреді және жалпы алғанда аз қалпына келтіруді қажет етті.

Орталық күмбез

Орталық күмбездің мозаикалары енді жоқ, бірақ олардың суреті әлі де қалпына келтірілуі мүмкін, өйткені 1538 және 1540 жылдар аралығында Франсиско де Холанда сол кезде сақталған суреттердің сурет көшірмелерін жасады. Бұл бірнеше Киелі кітап көріністерінде 3-ғасырдағы катакомба суреттеріне ұқсайды, соның ішінде Сузанна мен ақсақалдар, Тобиас, Қабыл мен Әбілдің құрбандығы, Кармел тауында Ілиястың құрбандығы, мүмкін Лот періштелерді қабылдауы, Мұсаның жартастан су соғатыны және тіпті Нұхтың кемені салуы. Мозаиканың жоғарғы қатарында, 16 ғасырда негізінен жоғалған, Жаңа Келісімнен көріністер болған деп есептеледі, өйткені онда жүзбасының кереметі бар. Бұл мозаикаларда кариатидтер мен акантус түрмелер және жоғарғы қатарда әулиелердің күнтізбесі бар. Бұл екі апсидамен бірге христиандық бейнелердің көпшілігі орын алады.

Саркофагтар

Екі үлкен порфир саркофаг қазір Ватиканда; үлкенірек және танымал (суреттелген) Ватикан мұражайларында, ол 18-ші ғасырдың аяғында көшірілді және көрініске қойылды. Кішігірім бөлме 1606 жылы Санкт-Петербургтің өзіне (сол жақтағы трансепт) көшірілді. Қазіргі таңда Константинаның үлкен саркофагы оның әпкесі Еленаның қолында болған болуы мүмкін, ал Ватиканға әкетілген аз көрнекті саркофаг шын мәнінде Константинаның. Константинаның саркофагы күрделі символикалық рельефтік үлгілерге ие: "Жер бетіне Дионис дәуіріндегі өркендеудің көрінісімен керубтер орнатылған, және болашақ баталарға деген үміт, екі паук, өлместік құстары, бір-бірімен толықтай келіседі". Бұл көріністе жүзім бұталары, қойлар мен құстармен толықтай жаратылыс пен молшылық бейнесі бейнеленеді. Путтилер акантус түрмелеріне орнатылған, олардың үстінде бірнеше маска бейнелері бар. Табиғи көріністен басқа, сондай-ақ төрт портрет бар, соның ішінде Констанцияның өзі де бар, "қақпақта төрт нәзік портрет, бірде Константинаның портреті, ең жақсысы әлі болатыны туралы осы сенімділікке тыныш қарап тұр". Шарап пен табиғаттың бейнелері христиандық емес, бірақ Евхаристияда шарапты қолдануды ескере отырып, мұндай деп қабылдануы мүмкін. Немесе оларды шарап құдайы Бахуспен байланысты деп түсінуге болады. Бұл саркофаг стилі Римде IV ғасырдың аяғына қарай қолданылмай қалады, ал Констанция саркофагы - бұл стильдің басты мысалы. Саркофаг 128 см немесе 4 фут 23/8 биіктікте, 233 см немесе 7 фут 71/2 ұзындықта және 157 см немесе 5 фут 13/4 енінде. Ол порфирден жасалған, қатты қызғылт тас, римдіктер оны тек императорлық отбасы үшін ғана қолданған, оның түсі қызғылт түсті. Бұл алтын тек бір жерде - Монс Порфириткисте (Египет, Коптос) - қазылып алынған. Константинаның саркофагы оның әкесі Константин І-нің көшірмесі болып көрінеді, бірақ ол қазір жоғалған. Оның саркофагы деп саналатын бұйымның бір бөлігі стилімен және материалмен ұқсас. Шіркеуде, бірақ амбулаторияда құйма көшірмесі орналастырылған; оның бастапқы орны шіркеудің ортасында болған, қазір ол құрбандық үстелі орналасқан. Рим өркениетінің мұражайында тағы бір сурет бар.

Басқа көзқарастар

Кейбіреулер бұл ғимарат тек кейіннен Санта-Констанцаға арналған шіркеу ретінде қайта тағайындалды деп санайды. Константинаны "Санта-Констанса" (Қасиетті Констанция) деп құрметтеу тек 16 ғасырдан бастап белгілі болды, ал оның есімі Римдік мартирологияға енгізілмеген. Қазіргі шіркеудің астында бастапқы құрылым болуы мүмкін, өйткені 1987 және 1992 жылдары ішінара қазылған және Дэвид Дж. Стэнли компьютерлік реконструкциялаған үшбұрышты құрылым болуы мүмкін. Бұл қазіргі шіркеу осы жердегі екінші христиандық ғимарат екенін және дәстүрлі түрде ойланғаннан бірнеше онжылдықтар өткен соң, Константинаның әпкесі Еленаға оның күйеуі Юлиан Апат кезінде кесене ретінде салынған болуы мүмкін. (Бірақ бұл таңғаларлық еді, өйткені Юлиан - шын мәнінде пұтқа табынушы емес.) Егер бұл шын болса, онда екі порфир саркофагтың үлкені Еленаға, ал кішігірі Константинаға тиесілі болады, бұл дәстүрлі ойға қарама-қайшы. 330-шы жылдардағы алғашқы триконк ғимаратты Константина үшін салған болса керек, бірақ кейін ол өз әпкесіне екінші орынды алуы керек болды. Орта ғасырларда Константинаның қасиетті тұлға ретінде танылуының арқасында олардың рөлі халық санасында кері айналды.