Кіріспе

Готфрид Келлер (19 шілде 1819 – 15 шілде 1890) – швейцариялық ақын және неміс әдебиетінің жазушысы. «Жасыл Генрих» (нем. Der grüne Heinrich) романы және «Seldwyla тұрғындары» (нем. Die Leute von Seldwyla) атты повесть циклымен ең танымал болған ол, 19 ғасырдың соңында әдеби реализмнің көрнекті өкілдерінің біріне айналды.

Ерте өмір

Оның әкесі Рудольф Келлер (1791–1824), Глатфельдендегі токар болған; анасы Элизабет Шойхцер (1787–1864) есімді әйел. Олардың алты баласы болды, соның төртеуі қайтыс болды, демек Келлердің тек қарындасы Регуласы (*1822) ғана қалды. Әкесі туберкулезден қайтыс болғаннан кейін, Келлердің отбасы үнемі кедейлікте өмір сүрді, ал Келлердің мұғалімдермен қарым-қатынасы қиын болғандықтан, мектеп әкімшілігімен де дауласып отырды. Кейін Келлер осы кезеңдегі өмірін "Der grüne Hentai Heinrich" (1850–55; 2-ші нұсқасы, 1879) атты ұзақ романында жақсы бейнеледі. Оның анасы оны мүмкіндігінше еркін өсірген сияқты, өзінің аз тағамын оған бөліп, уақытын қалай өткізуді, қандай мамандық таңдауды және т.б. мәселелерде оған барынша еркіндік берді. Оның оған деген қарым-қатынасы туралы кейбір өзгерістермен "Frau Regel Amrain und ihr jüngster" (Die Leute von Seldwyla жинағында) атты әңгімесінде кездестіруге болады.

Мансап

Келлердің алғашқы, шынайы құмарлығы – сурет салу еді. Саяси туысудың салдарынан Цюрихтегі Индустриальная мектептен қуылған ол, 1834 жылы пейзаж суретшісі Штайгердің, ал 1837 жылы акварель суретшісі Рудольф Мейердің (1803–1857) шәкірті болды. 1840 жылы Мюнхенге (Бавария) барып, Корольдік Көркемсурет академиясында біраз уақыт өнерді оқыды. Келлер 1842 жылы Цюрихке оралды және, өнерге қабілетті болғанымен, жазумен айналыса бастады. Ол өзінің алғашқы өлеңдерін 1846 жылы «Gedichte» деген атпен жариялады. Якоб Витмер Хартманн Цюрихтегі осы алты жылды (1842–1848) Келлердің саясатта радикализмге бойұсынып, сондай-ақ, көптеген тәлкеулерге салынып, өзін-өзің бақылаусыз ұстаған кезең ретінде сипаттайды. 1848 жылдан 1850 жылға дейін Гейдельберг университетінде оқыды. Ол философ Фейербахтың ықпалына түсіп, радикализмін дін мәселелеріне де таратып жіберді. 1850–1856 жылдары Берлинде жұмыс істеді. Хартманн оның Берлинде болған уақыты Келлердің мінезін соңғы түріне келтірді, оның өткір пессимизмін жұмсартты және оны (аштықтан қиындықтарды бастан өткізіп) үлкен қаланың құрсауында туған Цюрихтің қарапайым қуаныштарына дайындады деп мәлімдейді. Берлинде ол басқа істерден толығымен бас тартып, әдебиетті кәсіп етті. Осы кезеңде Келлер жартылай автобиографиялық роман «Der grüne Heinrich» (Жасыл Генрих) жариялады. Бұл оның ең жеке туындысы. Жан Жак Руссоның табиғатқа оралу туралы ұстанымының ықпалымен, бұл кітап бастапқыда жас суретшінің өмірінің күйреуі туралы қысқаша әңгіме болуы тиіс еді. Ол жазылу барысында Келлердің жастық шағы мен 1842 жылға дейінгі суретшілік мансабына (немесе дәлірек айтқанда, мансапсыздығына) негізделген үлкен туындыға айналды. Әдеби орта оны жылы қабылдамады, бірақ 1879 жылғы екінші нұсқасы – толыққанды және қанағаттандырарлық көркем өнім. Ол сондай-ақ өзінің алғашқы әңгімелер жинағын «Селдуйла фольк» (Die Leute von Seldwyla) деп жариялады. Онда әрқайсысы 60 беттен тұратын бес әңгіме бар: «Pankraz der Schmoller», «Frau Regel Amrain und ihr jüngster», «Die drei gerechten Kammacher», «Romeo und Julia auf dem Dorfe» және «Spiegel das Kätzchen». Хартманн «Селдуйла фольк» жинағындағы екі әңгімені өлмес деп сипаттайды: «Die drei gerechten Kammacher» оны кез келген жазушы жазған шалақы буржуазиялық моральға ең сатирикалық және өткір шабуыл деп санайды, ал «Romeo und Julia auf dem Dorfe» – әдебиеттегі ең қайғылы әңгімелердің бірі (Шекспирдің «Ромео мен Джульетта» сюжеті швейцарлық ауылдағы оқиға ретінде бейнеленген). Келлер қайтадан Цюрихке оралды және 1861 жылы Цюрих кантонының бірінші ресми хатшысы (Erster Zürcher Staatsschreiber) болды. Бұл лауазымның күнделікті міндеттері оның көркемдік қызметінің айналасындағы тұрақты нүкте болды, бірақ Хартманн осы жылдары тұрақты құндылығы жоқ туындылар жасады деп санайды. 1872 жылы Келлер ертедегі христиан дәуірін көрсететін «Жеті аңыз» (Sieben Legenden) кітабын жариялады. Осы қызметте 15 жыл өткен соң, ол 1876 жылы зейнеткерлікке шықты және өмірінің соңына дейін жалғасқан әдеби қызмет кезеңін бастады, әпкесі Регуламен бірге ескі бакалаврдің өмірін сүрді. Оның жиі жалықтыратын мінезіне, өзгелермен қарым-қатынастағы тым жабық және ерекшелігіне қарамастан, ол өмірінің соңында қала тұрғындарының құрметіне және бүкіл әлемге танымал болды.

Бағалау

Хартман Келлердің атағын негізінен 15 әңгімеге байланыстырады, олардың бесеуі жоғарыда аталды; тағы бесі "Селдуйла халық әңгімелері" (1874) екінші томында: “Бұрмаланған махаббат хаттары”, “Бақытын өзі ұстаған ұста”, “Диетиген”, “Киім адам жасайды”, “Жоғалған күлкі”, ал тағы бесі “Цюрих повестері” (1878) кітабында: “Хадляуб”, “Манеггтегі ақымақ”, “Грейфензеенің жер басқарушысы”, “Жеті тура жолдың туы”, және “Урсула”. Оқиғалардың ортасы әрдайым тәртіпті буржуазиялық өмір, онда сан алуан адам тағдырлары, ең қызықты қарым-қатынастар дамиды, ең ерекше және төзімді мінездер мен сырлылықтар көрінеді. Кейбір әңгімелерде неміс әдебиетінде жаңалық болған және немістердің өз елдерінде әлі іске аспаған идеалды бейнелейтіндігі үшін ерекше жақсы көрген ерекшелік бар: олар кішкентай Швейцарияның салыстырмалы түрде еркін жағдайында мінездің қалыптасуын көрсетеді, бюрократиялық емес азаматтық өмірді және кәсіпкерлік бастаманың тәуелсіздігін бейнелейді. Сонымен қатар, оның жинақталған өлеңдері (Gesammelte Gedichte) (1883) және “Мартин Саландер” романы (1886) да ерекше назарға лайық.

Готфрид Келлер қоры

1890 жылы, өмірінің трагикалық соңына жетпес бұрын, Лидия Эшер (1858–1891) Эшер әулетінің байлығын Готфрид Келлер атымен аталатын қорға инвестициялады, оған оның әкесі тұрақты қолдау көрсеткен. Қалған маңызды активтері – Вилла Белвоар, соның ішінде алғашқы құны 4 миллион швейцариялық франкқа бағаланған қозғалыс мүліктері мен бағалы қағаздар – Лидия Эшер қордың негізін құрады. Лидия Эшердің өсиетіне сәйкес, қор 1890 жылдың 6 маусымында құрылды және Швейцария Федералдық Кеңесі басқаруға алды, осылайша Лидия Эшер патриоттық жұмыс жасауды көздеді. Қордың негізгі мақсаты, құрылтайшының бастапқы ниетіне сәйкес, «әсіресе қолданбалы өнер саласында әйелдердің тәуелсіз еңбегін» қолдау болуы керек еді. Бұл мақсат қабылданды, бірақ Эмиль Велтидің ұсынысымен қордың жарғысында көрсетілмеді. Готфрид Келлер қоры өнерді жинау бойынша маңызды орынға ие болды, бірақ Лидия Эшердің феминистік көзқарастары толыққанды жүзеге аспады. Бүгінгі күні Винтертур қаласында орналасқан бұл қор ұлттық және аймақтық маңызы бар мәдени мүліктердің швейцариялық тізіміне енгізілген. Келлердің туғанына 200 жыл толуы 2019 жылы Ульрих Киттштейннің толық өмірбаянымен аталып өтті.

Ағылшын тіліндегі шығармалары

Елге дейінгі аңыздар (1911, Чарльз Харт Хандшин аударған). Seldwyla жұрттары (1919, Вольф фон Шиербранд аударған). Seldwyla халқы және жеті аңыз (1970, М. Д. Хотингердің аудармасы). Ауылдағы Ромео мен Джульетта (1952). Жасыл Генри (1960, А. М. Холт аударған). Мартин Саландер (1963, Кеннет Халвас аударған). Екі әңгіме (1966, Лайонел Томас редакциялаған). Тік жетінің туы және Урсула; екі повесть (1974, Байард Куинси Морган аударған). Қате пайдаланылған махаббат хаттары және Регула Амрайн мен оның кіші ұлы; екі повесть (1974, Энн Фримантел және Майкл Буллок аударған). Адамдар туралы көзқарас: Бес әңгіме (1977, Лоуренс М. Вашингтон аударған). Әңгімелер (1982, Фрэнк Г. Райдер редакциялаған).