Кіріспе

1919-1922 жылдардағы революциялық Ирландия Республикасының басшысы – Ирландия Республикасының президенті. Бұл лауазым 1919 жылғы қаңтардағы алғашқы отырысында Ирландия Республикасының парламенті – Дэйл Эраннан қабылданған Дэйл Конституциясымен құрылды. Конституцияда президентті Дэйл Эран Дэйл Эран Министрлігі деп аталатын кабинеттің басшысы ретінде сайлау көзделген. Осы кезеңде Ұлыбритания Ирландияны Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігінің құрамына кіретін бөлік деп есептеді, бірақ Ирландия Республикасы 1919 жылғы 21 қаңтарда тәуелсіздік туралы бір жақты декларация жариялады. 1922 жылғы 6 желтоқсанда Англо-Ирландия келісімі ратификацияланғаннан кейін, Ирландия еркін мемлекеті Ұлыбритания тарапынан тәуелді мемлекет ретінде мойындалды, ал Дэйл Эран президентінің лауазымы Ирландия еркін мемлекетінің Атқару кеңесінің президенті лауазымымен алмастырылды. Алайда, Британ империясының доминионы ретінде король Георг V 1949 жылы доминион мәртебесі алынғанша мемлекет басшысы болып қалды.

Атау

Ирландиялық мәтін Dáil Конституциясында мемлекет басшысы príomh aire деп аталады. Ағылшын тілінен аударғанда бұл «премьер-министр» және «министрлік президенті» деп аударылды. «Dáil Éireann президенті» термині де осы терминдермен бір-біріне ауыстырылып қолданылды, бірақ бұл конституцияда көрсетілмеген. Бұл атауды Эмон де Валера 1920–1921 жылдары АҚШ-қа сапары кезінде таңдаған. Dáil Éireann президенті төраға емес, бұл Ceann Comhairle деген жеке лауазым иесінің рөлі еді. Dáil Конституциясы мемлекет басшысын қарастырмады және бастапқыда қолданылған атаулар тек үкімет басшысы болатын лауазымды адамды білдірді. Іс жүзінде де Валера, әсіресе шетелде болғанда, өзін «президент де Валера» деп атады, бұл оның мемлекет басшысы екенін көрсетті. 1921 жылдың тамызында Англо-Ирландия келісімін дайындау келіссөздерінде де Валера конституцияны өзгертуді сұрады, бұл оның ресми мәртебесін мемлекет басшысы деңгейіне көтеру үшін жасалды, әсіресе келіссөздерге делегаттарды аккредиттеуде Георг V-ке теңдік беру мақсатында. Ол сондай-ақ министрлікті қайта құрылымдады, бірқатар ведомстволарды кабинет деңгейінен төмендетіп, кабинеттік емес деңгейге түсірді. Ол сондай-ақ, Республиканың ең жоғары лауазымды адамы ретінде príomh aire де-факто мемлекет басшысы екенін және түзету конституцияның тілін осы шындыққа сәйкес келтіретінін мәлімдеді. Бірінші кезде конституцияға «Республика президенті» терминін енгізу үшін түзету ұсынылды. Алайда, қарсылық туғандықтан, «президент сонымен қатар премьер-министр болады» деп аталатын, мағынасы аңғал түзету қабылданды. Бұл түзету қабылданғаннан кейін де Валера «Республика президенті» болып сайланды және 1922 жылдың қаңтарында отставкаға кеткенге дейін бұл атауды пайдаланды. Оның екі ізбасары да «Dáil Éireann президенті» болып сайланды.

Функциялар

Dáil Éireann президенті министрліктің қалған мүшелерін тағайындау құқығына ие болды, бірақ бұл тағайындама Dáil ратификациясына жататын. Министрлерді президент кез келген уақытта қызметтен босата алатын. Президенттің отставкаға кетуі бүкіл министрліктің автоматты түрде тарауына әкелді. Президент және кабинеттің барлық басқа мүшелері Dáil-дің мүшелері болуы тиіс және теориялық тұрғыдан алғанда, палатаның дауысымен бірлесіп немесе жеке-жеке қызметтен алынуы мүмкін. 1919 жылдың сәуір айында вице-президенттік лауазымын көздейтін конституциялық түзету қабылданды. Президентке "президенттің орынбасары" немесе "вице-президент" тағайындау өкілеттігі берілді, ол президент міндеттерін орындай алмаған жағдайда оның қызметін уақытша атқаратын еді.

Тарих

1919 жылы Бірінші Дайл жиналғанда Эмон де Валера Синн Фейннің президенті болды, сондықтан ол көшбасшылыққа ең лайықты кандидат еді. Алайда ол Англияда түрмеде болғандықтан, 22 қаңтардағы екінші отырыста Катал Бругха уақытша түрде бірінші príomh aire болып сайланды. Де Валера ақпан айында Линкольн түрмесінен қашып шықты, содан кейін 1 сәуірде Дайлдің үшінші отырысында Бругханың орнына сайланды. Көшбасшы ретінде де Валера 1919 жылдың маусымынан 1920 жылдың желтоқсанына дейін АҚШ-қа сапар шекті. Оның мақсаты – Республиканы халық пен мемлекеттік деңгейде мойындату және Дайл Эйрен мен Тәуелсіздік соғысын қаржыландыру үшін қарыз алу болды. Де Валера хат арқылы сол кездегі Ішкі істер министрі Артур Гриффитті өзінің болмаған кезінде Президенттің орынбасары болып тағайындауды сұрады. Де Валера 1921 жылдың 25 қаңтарында Дайлдегі қызметін қайта бастады. Оралғаннан кейін де Валера Республикаға ресми қолдау таба алмаса да, халықтың қолдауын жеңіп алды және 6 миллион долларлық қарыз алды. 1921 жылы Екінші Дайл сайланғаннан кейін де Валера 26 тамызда отставкаға кетіп, дереу қайта сайланды, Республика Президентінің жаңа мәртебесін қабылдады. Ол 1922 жылдың қаңтарына дейін лауазымда қалды, содан кейін Дайл Англо-Ирландия келісімін бекітті. Де Валера келісімге қарсы болды және президенттік лауазымнан кетті. Ол қайта сайлауға өтініш берді, бірақ Дайл оны қабылдамады, содан кейін 10 қаңтарда келісімді қолдаған Артур Гриффитті Дайл Эйреннің президенті етіп сайлады. 16 қаңтарда британ үкіметі келісімді іске асыру үшін Ирландияның Уақытша үкіметі деп аталатын жаңа әкімшілікті тағайындады. Бұл үкімет келісімге қол қойылған күннен бастап бір жыл ішінде Дублин қамалының әкімшілік функцияларын өз мойнына алып, Ирландия еркін мемлекетін мойындауға дайындық жасады. Бұл әкімшілік британ үкіметі мойындамайтын Дайл әкімшілігімен қатар жұмыс істеді. Сондықтан 1922 жылдың қаңтарынан тамызына дейін екі параллель ирландиялық үкімет болды, олардың басшылары әртүрлі болды: Артур Гриффит – Дайл Эйреннің президенті, ал Майкл Коллинз – Уақытша үкімет төрағасы. Коллинз Гриффиттің кабинетінде қаржы министрі болды. Бұл ерекше жағдай 1922 жылдың тамызында Гриффит пен Коллинз екеуінің күрт қайтыс болуына дейін жалғасты. Коллинз келісімге қарсы болғандардың шабуылынан қаза тапты, ал Гриффит табиғи себептерден қайтыс болды. 25 тамызда У.Т. Косгрейв Уақытша үкімет төрағасы болып тағайындалды, ал 9 қыркүйекте Дайл Эйреннің президенті болып сайланды. 6 желтоқсанда Ирландия еркін мемлекеті Ұлыбританиядан тәуелсіз егемен мемлекет ретінде құрылды. Ирландия Республикасы мен Уақытша үкімет институты Ирландия еркін мемлекетінің жаңа Конституциясы күшіне енген кезде тоқтатылды. Ирландия еркін мемлекетінің мемлекет басшысы король болды, Ирландия еркін мемлекетінің генерал-губернаторы корольдің өкілі, ал атқарушы кеңестің президенті үкімет басшысы болды. Ирландия еркін мемлекетінің құрылған күні Дайл У.Т. Косгрейвті атқарушы кеңестің бірінші президенті етіп ұсынды және генерал-губернатор оны тағайындады.

Лауазымды тұлғалардың тізімі

Жоқ. (No) ImageNameTitle usedPartyEntered OfficeLeft OfficeDáil1Cathal BrughaDáil Éireann төрағасы / Príomh AireSinn Féin22 қаңтар 19191 сәуір 1919Бірінші Даил2Éamon de ValeraDáil Éireann төрағасы / Príomh AireSinn Féin1 сәуір 191926 тамыз 1921Éamon de ValeraРеспублика президентіSinn Féin26 тамыз 19219 қаңтар 1922Екінші Даил3Arthur GriffithDáil Éireann төрағасы / Príomh AireSinn Féin (келісім фракциясы)10 қаңтар 192212 тамыз 19224W. T. CosgraveDáil Éireann төрағасы / Príomh AireSinn Féin (келісімді қолдаған фракция) 9 қыркүйек 19226 желтоқсан 1922Үшінші Даил