Кіріспе

Клеопатра - 1963 жылы түсірілген американдық эпикалық тарихи драмалық фильм, режиссері Джозеф Л. Манкевич, сценарийін Манкевич, Рональд Макдугалл және Сидни Бухман, Карло Мария Францероның 1957 жылғы "Клеопатраның өмірі мен дәуірі" кітабынан және Плутарх, Суэтоний және Аппианның тарихтарынан алған. Фильмде Элизабет Тейлор есімді рөлде. Ричард Бертон, Рекс Харрисон, Родди Макдаулл және Мартин Ландау да басты рөлдерде. Бұл кітапта Мысырдың жас патшайымы Клеопатраның Рим империясының өркениеттілігіне қарсы тұру үшін жасаған күресі баяндалады. Уолтер Уэнгер Клеопатра туралы биографиялық фильм түсіруді ұзақ уақыт бойы ойлап жүрген. 1958 жылы оның продюсерлік компаниясы фильмді шығару үшін Twentieth Century Fox компаниясымен серіктестік құрды. Үлкен кастинг іздеуден кейін, Элизабет Тейлор рекордтық жалақысы 1 миллион доллар болатын басты рөлді ойнауға қол қойды. Рубен Мамулиан режиссер болып жұмысқа алынды, ал сценарий Найджел Балчин, Дейл Вассерман, Лоуренс Дюррелл және Наннали Джонсоннан көптеген түзетулерге ұшырады. Басты суретке түсіру 1960 жылы 28 қыркүйекте Пайнвуд студиясында басталды, бірақ Тейлордың денсаулық жағдайы фильмді түсіруді кейінге қалдырды. Қараша айында фильмнің түсірілімі тоқтатылды, себебі он минут қана уақыт қалды. Мамулиан режиссерлік қызметінен кетіп, оның орнына Тайлорды "Кереметтен өткен жазда" (1959) режиссерлік еткен Манкевич келді. Өндіріс Cinecittà-ға көшірілді, онда түсірілім 1961 жылдың 25 қыркүйегінде аяқталмаған түсірілім сценарийісіз қайта басталды. Фильм түсірілім кезінде бүкіл әлемде жеке жанжал жарияланды, ол кезде актерлер Тейлор мен Ричард Бертонның неке адалдығын бұзғаны туралы хабар тарады. 1962 жылдың 28 шілдесінде түсірілім аяқталды, ал 1963 жылдың ақпан-наурызы аралығында қайта түсірілді. Өндірістік шығындары 31 миллион долларды құраған (Британияда түсірілімді тоқтатуға жұмсалған 5 миллион долларды есептемегенде) фильм осы уақытқа дейін жасалған ең қымбат фильмге айналды және студияны банкротқа ұшыратты. Дистрибуция, баспа және жарнама шығындары Фокс шығындарына тағы 13 миллион долларды қосты. Клеопатраның премьерасы 1963 жылы 12 маусымда Нью-Йорктегі Риволи театрында өтті. Ол америкалық кино сыншыларынан жалпы жағымды жауап алды, бірақ Еуропада жағымсыз жауап алды. Ол 1963 жылы ең көп табыс әкелген фильмге айналды, АҚШ пен Канадада $57,7 миллион кассалық кассадан табыс тапты және бүкіл әлем бойынша онжылдықтың ең көп табыс әкелген фильмдерінің бірі болды. Алайда фильмнің өндірісі мен маркетингтік шығыны 44 миллион долларға жеткендіктен, фильм бастапқыда шығынға ұшырады. 36-шы "Оскар" сыйлығының үздік фильм номинациясын қоса алғанда, тоғыз номинация алды және төрт рет жеңіп алды: үздік көркемдік режиссерлік (түсті), үздік кинематография (түсті), үздік көрнекі эффекттер және үздік костюм дизайны (түсті).

Сюжет

48 жылы Фарсалус шайқасынан кейін Юлий Цезарь Мысырға жас перғауын Птолемей XIII мен оның үлкен әпкесі және басқарушысы Клеопатраның өсиеттерін орындаушы ретінде тағайындалу сылтауымен барады. Птолемей мен Клеопатра өздерінің азаматтық соғысының ортасында, ал ол Александрия қаласынан қуылды. Птолемей өзінің үш "қорғаншысының" - бас евнух Потинийдің, оның тәрбиешісі Теодоттың және генерал Ахилластың қамқорлығымен жалғыз билік етеді. Клеопатра Цезарьді Птолемейден өз тағын қайтарып алуға көндіреді. Патшалықты тиімді басқаруға ие болған Цезарь Клеопатраны өлтіруге тырысқаны үшін Потиноны өлім жазасына кесіп, Птолемейді шығыс шөл далаға айдады, онда ол және оның саны жағынан басым әскері Митридатқа қарсы өлімге ұшырайды. Клеопатра Мысыр патшайымы болып тажына отырды және әлемді Цезарьмен бірге басқаруды армандады, ол өз кезегінде Римнің патшасы болғысы келеді. Олар үйленеді, ал олардың ұлы Цезарь дүниеге келгенде, Цезарь оны ашық қабылдайды, бұл Рим мен Сенаттың әңгімесіне айналады. Өмір бойы диктатор болған соң, Цезарь Клеопатраны шақырады. Ол Римге сән-салтанатпен келіп, римдіктердің мақтауына бөленеді. Сенат, Цезарь патша болғысы келетіндігі туралы аңыздар арасында наразылық артады. 44 жылы наурыздың Идінде бір топ заговоршылар Цезарьды өлтіріп, көтеріліс басталып, қаладан қашады. Октавиан (Кезардың асырап алған ұлы), Марк Антоний (Кезардың оң қолы және генералы) және Марк Эмилий Лепид арасындағы одақ бүлікті басады және республиканы бөліп алады. Клеопатра Цезарь өсиетінде Цезарь орнына Октавианды өзінің ресми мұрагері ретінде мойындағаннан кейін ашуланады және Мысырға қайтады. Антоний шығыстағы Парфияға қарсы жорықты жоспарлап жатқанда, оған тек Мысыр жеткілікті түрде қамтамасыз ете алатын ақша мен керек-жарақтар қажет екенін түсінеді. Клеопатра Мысырдан кетуден бірнеше рет бас тартқаннан кейін, оған келіседі және оны Тарс қаласындағы патшалық баржасында кездестіреді. Екеуі бір-біріне ғашық болады. Октавианның Лепидті алып тастауы Антонийді Римге оралуға мәжбүр етеді, онда ол саяси қақтығыстың алдын алу үшін Октавианның қарындасы Октавияға үйленеді. Бұл Клеопатраны ашуландырады. Антоний мен Клеопатра татуласып, үйленеді, Антоний Октавиядан ажырасады. Октавиан ашуланып, Рим сенатына Антонийдің өсиетін оқып береді, Антонийдің Мысырда жерленгісі келетінін айтады. Рим Антонийге қарсы шығады, ал Октавианның Мысырға қарсы соғыс шақыруы қуана жауап алады. 31 жылы 2 қыркүйекте Актиумдағы теңіз шайқасында шешіледі, онда Октавианның флоты Агриппаның қолбасшылығымен Антонийдің египет флотының жетекші кемелерін жеңеді. Антонийдің өлгенін болжай отырып, Клеопатра мысырлық әскерлерге үйлеріне оралуға бұйрық береді. Антоний оның соңынан еріп, өз флотын басшысыз қалдырады және көп ұзамай жеңіледі. Бірнеше айдан кейін Клеопатра Александриядан Кейсарионды жасырын түрде жібереді. Ол сондай-ақ Антонийді әскерлеріне қайтадан қолбасшылық етуге және Октавианның алға қарай келе жатқан әскерлерімен күресуге сендіреді. Алайда Антонийдің сарбаздары түнде оны тастап кетеді. Руфио, Антонийге адал қалған соңғы адам, өзін-өзі өлтіреді. Антоний Октавианды жалғыз күреске итермелеуге тырысады, бірақ ақырында қалаға қашуға мәжбүр болады. Антоний сарайға оралғанда, Клеопатраны өзі жақсы көретін Аполодор оған өзінің айтқандай қабірінде екенін айтады және Антонийге ол өліп қалды деп сендіреді. Антоний өз семсеріне құлап түседі. Аполлодор Антонийге өтірік айтқанын мойындайды және оған Клеопатра мен екі қызметші бас сауғалаған қабірге көмектеседі. Антоний Клеопатраның қолында қаза табады. Октавиан мен оның әскері Александрияға Кесарионның өлі денесін арбаға салып кіріп кетеді. Ол өзін уландырған Аполодордың өлі денесін табады. Ол Антонийдің өліп, Клеопатраның қабірге қойылғанын біледі. Ол оған: "Егер сіз менімен бірге Римге барсаңыз, мен сізге Мысырдың римдік провинциясы ретінде билік етуге рұқсат беремін", - дейді. Клеопатра ұлының өлгенін білгеннен кейін Октавианның шарттарына келіседі, оның ішінде ұлының өміріне өзі зиян келтірмеуге уәде береді. Октавиан кеткеннен кейін, ол қызметшілеріне өзін-өзі өлтіруге көмектесуді бұйырады. Ол өзін-өзі өлтіремін деп ойлағандықтан, Октавиан мен оның күзетшілері Клеопатраның бөлмесіне кіріп, оны алтынға толы, қызметшілері мен оны өлтірген аспанқұйрығымен бірге өлі күйінде тапты.

Өндіріс

Уолтер Уангер Клеопатра туралы биографиялық фильм түсіруді көптен бері армандаған болатын. Дартмут колледжінде бакалавр кезінде ол алдымен Теофил Готьедің "Клеопатраның бір түні және басқа да тамаша романстары" атты фантастикалық романын, содан кейін Томас Норттың 1579 жылы ағылшын тіліндегі Плутархтың "Түбі" және Уильям Шекспирдің "Антоний мен Клеопатра" атты аудармасын оқыды. Вангер Клеопатраны "жас әйелдіктің, әйелдіктің және күштің квинтэссенциясы" деп ойлаған, бірақ ол Элизабет Тейлорды "Күннің астында орын" (1951) фильмінде көргенше, ол рөлге өзінің идеалды үміткерін тапты. Осы уақытта Уэнгер жеке детектив арқылы әйелі Джоан Беннетттің талантты агенті Дженнингс Лэнгпен қарым-қатынаста болғанын анықтады. 1951 жылы 13 желтоқсанның түстен кейін Уэнгер Лэнгті Беннетпен бірге MCA маңындағы көлік тұрағында көргеннен кейін екі рет атып өлтірді. Лэнг аман қалды, ал Вангер ақылсыздыққа мойынсұнып, Лос-Анджелестің солтүстігіндегі Кастаик Ар-Онер фермасында төрт ай түрмеде отырды. Босатылғаннан кейін Уэнгер карьерасына қайта оралды, ол "Invasion of the Body Snatchers" (1956) және "I Want to Live!" фильмдерін шығарды. (1958), Сьюзан Хейвард ең үздік әйел актер сыйлығын жеңіп алды. Көп ұзамай ол өзінің арман жобасына - Клеопатраның өмірбаяны туралы фильмге оралады.

Даму

Вангер бұл идеяны Monogram және RKO Pictures сияқты түрлі киностудияларға ұсынды. Ол сонымен қатар Тейлор мен оның күйеуі Майкл Тоддқа жобаны United Artists компаниясымен шығару туралы ұсыныс жасады. Тейлор жобаға қызығушылық білдірді, бірақ шешімді Тодтқа тапсырды. Осы арада Twentieth Century Fox 1958 жылы жарық көрген "Барбарий мен гейша", "Бір күлкі" және "Жаратушының тамыры" фильмдерінің кассалық табысынан қатты айырылғаннан кейін қаржылық қиындықтарға тап болды. Студияның тағдырын өзгерту үшін студия президенті Спайрос Скоурас студияның жетекшісі Дэвид Брауннан "үлкен сурет" болатын тиімді жоба табуын сұрады. Браун Теда Бараның қатысуымен өткен Клеопатраның (1917) қайта түсірілімін ұсынды. 1958 жылдың күзінде Вангердің продюсерлік компаниясы Twentieth Century Fox компаниясымен бірлесіп өндіріс туралы келісімге келді. Уэнгер төрт нысанды ұсынды: "Клеопатра", "Жустин", "Дад Авокадо" және "Тұңғақ" - басшыларға қарастыру үшін. Олар алғашқы үшін таңдады, ал Клеопатра өндіріске бірінші болып кіреді. 30 қыркүйекте Скоурас Вангермен алғашқы кездесуін өткізді және хатшысынан Клеопатраның 1917 жылғы нұсқасының сценариін алуды өтінді. Skouras: "Бұл кішкене қайта жазуды қажет етеді. Осыны маған қайта беріңіз, сонда көп ақша табамыз". Бастапқы сценарий бейсөз фильмге арналған болғандықтан, сценарийде көбінесе камераны орнату нұсқаулары жазылған. 1958 жылдың желтоқсан айында сценарийдің алғашқы нұсқасын жазу үшін жазушы және бұрынғы актриса Люди Клэрді жалдады. Сол айда жобаның көрнекі масштабын көрсету үшін көркемдік директор Джон Де Куир тұжырымдамалық көркем шығармалар жасауға жалданады. 1959 жылдың наурыз айында ағылшын жазушысы Найджел Балчин тағы бір сценарий жобасын жазуға жалданады. Осы арада Уэнгер фильмді режиссерлік ету үшін Альфред Хичкокка жақындады, олар бірге "Шетелдік тілші" (1940) фильмінде жұмыс істеді, бірақ Хичкок бас тартты. Skouras содан кейін режиссер ретінде Рубен Мамулианды таңдады, ол Венгермен Applause (1929) фильмінде жұмыс істеген. Мамулиан режиссер болған кезде Балчиннің сценариі оған да, Тейлорға да ұнамады, ол бірінші акт мәжбүрленген деп ойлады және Клеопатраның сипаты жеткілікті болмады. CBS антологиялық сериясындағы "Мен, Дон Кихот" эпизодының негізінде Айдың Дюпон шоуы, Дейл Вассерман соңғы жобаны аяқтау үшін таңдалды. Уангер оған барлық назарын Клеопатраға басты рөл ретінде аударуды тапсырды. Вассерман Тейлормен ешқашан кездеспегенін, сондықтан оның актерлік стилімен жақсы танысу үшін оның бұрынғы фильмдерін көргенін айтты. 1960 жылдың көктемінде ағылшын романисі Лоренс Дюррелл сценарийді қайта жазуға жалданады.

Кастинг

1958 жылдың қазан айында өткен кездесуде продюсер Бадди Адлер 2 миллион долларлық салыстырмалы арзан өндірісті ұсынды, оның ішінде Джоан Коллинз (бөлім үшін көп сынақтан өткен), Джоан Вудвард немесе модель Сьюзи Паркер сияқты Fox-тың келісімшарт актрисаларының бірі. Вангер Клеопатраның рөлін ойнаған қыз-келіншекті актрисаны көбірек көркем эпостық ролде ойнауға қарсылық білдірді. Вангер Сьюзан Хейвардты ұсынды, ал Одри Хепберн, София Лорен және Джина Лоллобригида да қарастырылды. Мамулиан режиссерлікке қабылданған кезде, ол Беверли-Хиллстегі Романоффтардың мейрамханасында түскі асқа жиналғанда, титулдық рөлді африкалық америкалық Дороти Дэндриджке ұсынды. Дэндридж: "Сенде бұған батылың жетпейді, олар сені бұл істен аулақ етуге көндіреді" деп жауап берді. 1959 жылдың қыркүйегінде Уэнгер Тайлормен "Кереметтен, соңғы жаз" (1959) түсірілімінде қайтадан байланысқан, ал Тайлор жартылай әзіл-оспақпен рекордтық келісімшарт жасауын сұрады. 15 қазанда Адлер кеңсесінде келісімшартқа қол қою рәсімі ұйымдастырылды, онда Тейлор бос қағаздарға қол қойды, өйткені нақты келісімшарт бірнеше ай бойы дайын болмақ емес еді. Вангер Юлий Цезарь рөліне Лоренс Оливье мен Рекс Харрисонды, Марк Антонийге Ричард Бертонды қарастырған. Алайда студиялар Харрисон мен Бертонды қабылдамады. 1960 жылдың тамызында Бойд Марк Антоний, Питер Финч Юлий Цезарь және Кит Бакстер Октавиан рөлдеріне таңдалды. Мамулиан сонымен қатар Клеопатраның қызметші қыздарының бірін бейнелеу үшін Элизабет Уэлчті таңдаған.

Рубен Мамулианның өндірісі

Мамулианның басшылығымен Александрияның сыртқы көрінісін салу жұмыстары студияның артқы алаңында жүргізіліп жатыр. Лондон да қойылымның орын алуы үшін қолайлы таңдау ретінде қарастырылды. "Еди Леви" американдық киностудияларға негізгі актерлік құрам мен продюсерлік ұжымының белгілі бір пайызы ағылшын болса ғана қаржылық ынталандыру ұсынды. Бұл жерде өндірісті студияның шетелдік өндіріс басшысы Роберт Голдштейн қадағалайтын. Түркия мен Мысыр сияқты бірқатар басқа елдер сыртқы жерлерде орналасуы мүмкін деп қарастырылды. 1960 жылы Адлер итальяндық продюсер Лионелло Сантимен бірлесіп өндіріс туралы келісімге келді, ол жақында "Клеопатраның" шетелдік тіліндегі нұсқасын аяқтады, оны студия американдық нарықтан аулақ болу үшін сатып алды. Мамулиан Италияға барып, фильм түсіру кезінде болған қиындықтар туралы баяндады. Сонымен қатар, Римде өтетін жазғы Олимпиада ойындары түсірілімді қиындатуы мүмкін еді. 1960 жылы 20 сәуірде Санти "Variety" журналында "Клеопатра" фильмінің алдағы шығарылымын жариялайтын толық бетті жарнама жариялады, бірақ "Twenty Century Fox" компаниясының қатысы туралы ештеңе айтпады. Ашуланған Адлер бүкіл өндірісті Пайнвуд студиясына (Англия) ауыстырды. 11 шілдеде Адлер қатерлі ісіктен қайтыс болды және оның орнын Голдштейн алды. Skouras Wanger-тен Голдштейннің бұрынғы орнын алуды сұрады, бірақ бірнеше айдан кейін оның орнын Сид Рогель алды. Осы арада Уэнгер 15 шілдедегі хабарламасында Англияда түсіру туралы ескертіп, ауа райының Тейлордың денсаулығына қауіп төндіретінін және жұмыс күшінің жеткіліксіз екенін айтты. Алайда, Fox компаниясының басшылығы оның шешімін жоққа шығарды. Тейлор бір апта бойы ауруханада жатты, содан кейін күйеуі Эдди Фишермен бірге Palm Springs, Florida-ға ұшып кетті. Лондонның "Ллойд" сақтандыру компаниясы Тейлордың медициналық шығынын жабу үшін 2 миллион доллар төледі. Фильм түсіру үзілісі кезінде Наннали Джонсонды жаңа сценарий жазуға жалдады. Джонсон фильмнің бірінші жартысына 75 беттік жоба жазды, көбінесе Клеопатра мен Юлий Цезарьды қамтиды, оның тоны Сесил Б. Демилдің Клеопатра (1934) және Цезарь мен Клеопатра (1945) сияқты. 1961 жылы 3 қаңтарда түсірілім қайта басталды, бірақ Мамулиан Джонсонның сценариіне қанағаттанбады. Тейлор да осындай наразылығын білдіріп, Пэдди Чайефскиден жаңа сценарий жазуды өтінді. Чайевский қайта жазу алты айға созылатынын айтып, қарсылық білдірді. Он алты апталық түсірілімнен кейін және 7 миллион доллар шығындалғаннан кейін, экипаж он минут қана пайдалы фильм шығарды. Skouras Мамулианды өндірістің өз бюджетінен асып кетуіне кінәлады. 1961 жылы 18 қаңтарда Мамулиан директорлық қызметінен кетті.

Манкевичтің орны

Мамулианның орнына Тайлор оны "Күннің астында орын" фильмінде режиссерлік еткен Джордж Стивенспен немесе "Кереметтен өткен жазда" (1959) фильмінде режиссерлік еткен Джозеф Л. Манкиевичпен келісетінін мәлімдеді. Сол кезде Манкевич "Жустин" романының кинобағдарламасын жасап жатқан еді, ол да Вангердің түсірілімі еді. Ол бастапқыда ұсыныстан бас тартты, бірақ Скоурас пен оның агенті Чарльз К. Фельдманмен Colony ресторанында кездескеннен кейін ол жобаны жазуға және режиссерлікке келісті. Қосымша ынталандыру ретінде Skouras Mankiewicz-тің тәуелсіз өндіріс компаниясы Figaro, Inc-ті 3 миллион долларға сатып алды. Жазушы және режиссер ретінде жалақысынан басқа, Манкевич сатып алудан 1,5 миллион доллар алды, ал оның серіктесі NBC екінші жартысын алды. "Жулиус Цезарь" (1953) фильмін түсірген Манкевич, түсірілім сценарийіне наразылығын білдіріп, оны "оқылмайтын және түсірілмейтін" деп мәлімдеді. Манкевич Клеопатраның бейнесі туралы "америкалық сериалдағы қыз бен Назимова ойнайтын типтегі истерикалық славян вампирі араласқан таңғажайып, көңілділік тудыратын сурет" деп сипаттады. Осыған байланысты ол сценарийді нөлден қайта жазуды сұрады, ал студия оған екі айға рұқсат берді. 1961 жылдың ақпанына қарай Манкевич "фильмнің заманауи, психиатриялық негізделген тұжырымдамасын" ойлап тапты, ол Марк Антонийдің өзін-өзі жоюын "Жулиус Цезарьмен салыстыруға қабілетсіздігі" үшін елестетті. Бір ай ішінде Лоуренс Дюррелл мен Сидни Бухман жаңа сценарийде Манкевичпен жұмыс істеуге қабылданды. Үш жазушымен әңгіме конференциялары өткізілді, содан кейін Дюррелл мен Бухман бөлек "хикаялық қадам" контурларын жазды. Манкевич олардың контурларын жаңа сценарийге кеңейтеді. Манкевич Плутарх пен Петронийдің тарихи әдебиеттерін қолданып, тиісті дереккөздерге жүгінді. Сәуірдің соңында Манкевич Дюрреллдің жұмысына наразылық білдірді, ал Бухманға фильмнің конспектісін аяқтау тапсырылды. Ол кезде Бьюкманның конспектісі фильмнің бірінші тоқсанын ғана қамтыды. Манкиевич сценарийді аяқтау үшін драматургтар Лилиан Хеллман немесе Пол Осборнға өтініш жасады, бірақ Вангер сценарий жазушы Рэнальд Макдугаллды жалдады. Фильм түсірілімдері 1961 жылдың 4 сәуірінде қайта басталды. Алайда 4 наурызда Тейлор қайтадан өкпе қабынуына байланысты ауруханаға жатқызылды, ал бір жаңалық агенттігі оның қайтыс болғанын қате хабарлаған. Ол тамағына трахеотомия жасалып, кейін қалпына келді. 14 наурызда Twentieth Century Fox Pinewood студиясындағы өндірісті тоқтатты. Бұл құрылғылар 600 000 долларға бөлініп шығарылды. Skouras кейін өндірісті Калифорниядағы студияның арткы бөлмесіне көшіруге шешім қабылдады. Осы арада Манкевич жазушылық қызметін уақытша тастап, Рим мен Мысырдағы фильм түсіру орындарын іздестірді. Маусым айында Манкевич студияға барып, Италияның кейбір жерлерін тауып алды, бірақ Мысырда түсіруге асықпайтын. 30 маусымда Скоурас өз шешімін өзгертіп, Манкиевичке фильмді Римдегі Cinecittà-да түсіруге рұқсат берді, онда дыбыс сахналары студияның телесериалы мен Джордж Стивенстің "Әлемдегі ең ұлы оқиға" (1965) үшін орналасқан.

Кастинг және кадрлар өзгерістері

Бұл аралықта Финч пен Бойд басқа міндеттемелерге байланысты өндірістен кетіп, әрқайсысына қалған жалақысы төленді. Лоренс Оливье мен Тревор Ховард Юлий Цезарь рөлінен бас тартты. Кейін рекс Харрисонды таңдады. Кейін Манкивич Марлон Брандоны Марк Антоний рөлін ойнатуды ұсынды, бірақ Ричард Бертонды Тейлор Бродвей мюзикліндегі Камелоттағы король Артур рөлін көргеннен кейін рольге ие болды. 20th Century Fox Бертонға келісімшартты сатып алу үшін 250 000 доллар және 50 000 доллар төледі. Родди Макдаулл, сондай-ақ Камелотқа қатысқан, Октавианның рөлін сомдады. Манкиевич сонымен қатар Макдаулдың жақын досы Джон Вальваны ойнауға, Вальвус деген бірегей кейіпкерді жасауға мәжбүр болды. 1961 жылдың қыркүйек айының ортасына қарай канадалық актер Хьюм Кронин, бірнеше американдық актерлер, соның ішінде Мартин Ландау және Кэрролл О'Коннор, және бірнеше ағылшын актерлері, мысалы Кеннет Хей, Роберт Стивенс және Майкл Хордерн, қосалқы рөлдерге тартылды. Джек Хилдиард Мамулиан режиссерлік қызметтен кетуге келіскен кезде кинематографшы лауазымынан кетті. Оның орнына Леон Шамрой келді. Шамрой "The Robe" (1953) кинофильміне, CinemaScope-та түсірілген алғашқы фильмге, және "South Pacific" (1958) кинофильміне Клеопатрада қолданылған Todd AO кең экранды процесінде түсірген. (Шамрой бұл фильм үшін төртінші Оскар сыйлығын жеңіп алады.) 1962 жылдың қаңтарында Эндрю Мартон екінші бөлім директоры болып Рей Келлогтың орнына келді. Мартон алғашқы түсірілімде жұмыс істеген. Джон ДеКуир әлі де продюсерлік дизайнер болып қалды.

Римде түсірілім қайта басталды

1961 жылы 25 қыркүйекте "Клеопатраның" жаңа нұсқасының негізгі түсірілімі басталды. Манкевич екі бөлімді эпосты түсіру ниеті туралы былай деп айтқан: "Мен Елизавета Тейлордың екі бөлек, бірақ тығыз байланысты фильмдерін - "Цезарь мен Клеопатраны" және "Антоний мен Клеопатраны" - әрқайсысы үш сағатқа созылған, екі сегмент те бір мезгілде шығарылады деп ойладым. Оның үстіне, мен екі жартысын да жазуға мәжбүр болдым, бұл менің осы уақытқа дейін шығарылған материалға толық қанағаттанбауымның көрсеткіші болды ". Ол кезде ол 132 бетті түсірілім сценариін аяқтады, тағы 195 бетті жазу керек болды, сондықтан Манкевич фильмді ретімен түсірді, бірнеше актерлер өз сахналары түсірілуге дайын болғанша белгісіз уақыт күтті. Алғашқы бірнеше ай бойы ол күндіз түсіріп, түнде сценарий жазды, амфетамин инъекцияларын алды және екі қолы дерматитке шалдыққандықтан қорғаныш қолғап киді. 1962 жылдың ақпан айында Манкевич Макдугаллға бірнеше шайқас сахналарын (әсіресе, Мунгейт пен Акциум) және екінші жартысының қалған 50 бетін жазуға қайтадан жұмысқа алды. 1962 жылы 22 қаңтарда Тейлор мен Бертон алғашқы сахналарын бірге түсірді. Уангер өзінің күнделігінде: "Фильм түсіру кезінде кейде актерлер өздерінің кейіпкерлері бола бастайды. Бұл тыныш болды, Лиз мен Бёртонның арасындағы электр тоғын сезінуге болады". Ақпан айына қарай олардың махаббатқа түскені туралы хабар бүкіл әлем бойынша жаңалықтар қатарына еніп, екеуі де басқаларға үйленгендіктен, бұл жаңалық қиындыққа тап болған фильмге жағымсыз әсер етті. Осы арада оператор Леон Шамрой шаршаудан құлап қалды, ал продюсер Форрест "Джонни" Джонстон ауыр науқастанып, өндірістен шықты. Ол келесі мамыр айында Лос-Анджелесте қайтыс болды. Мамыр айының соңында сарайдағы сахналардың көпшілігі аяқталды, бірақ қалған реті, соның ішінде Фарсало мен Акциум шайқасы, Клеопатраның Тарс қаласына келуі және Антонийдің Октавианның легиондарымен бетпе-бет болуы әлі түсірілмеген. Кейбір кадрлар Мысырда түсірілетін болды. Калифорнияда қайта оралғанда, Fox 1961 қаржы жылында жыл сайынғы шығынды жариялады, Клеопатраның өндіріс шығындарына кінәлі. Нәтижесінде, Скоурас акционерлерге шығындарды қысқарту үшін "қатаң шаралар" қабылдауға дайындалып жатқанын айтты, содан кейін Мэрилин Монроның "Бірдеңе беруге тиіс" фильмін тоқтату болды. 1-5 маусым аралығында "Фокс" компаниясының басшылары Питер Леватес, Отто Кёгель және Джозеф Московиц, оларды Вангер әзілмен "Үш дана" деп атады, Фарсалус шайқасының жоспарланған түсірілімін тоқтату үшін түсірілімге келді. Комитет Бейресми түрде Уэнгерді жұмыстан босатып, оның жалақысы мен шығыстарын тоқтатты, Тейлордың жалақысын 9 маусымда тоқтатуды және барлық түсірілімдерді 30 маусымға дейін тоқтатуды талап етті. Манкевич жаңа шарттарға бағынбаудан бас тартты және сол кездегі студия төрағасы Сэмюэл Розенманға Тейлордың жұмыс уақытын ұзартуды сұрай отырып, хабарлама жіберді. Розенман Тейлорға 23 маусымға дейін жұмыс істеуге рұқсат берді. 12 маусымда Вангердің "ауыруы" туралы алғаш рет журналист Эрл Уилсон хабарлаған. Манкиевич Уилсонның колонкасын оқыды және студияның продюсері Льюис "Док" Мерманнан Венгердің орнын алып, сонда кесілген бірнеше эпизодты қайтадан түсіруді сұрады. Уэйнджердің жұмыстан шығарылуына ашуланған Тейлор мен Бертон, егер Уэйнджер қайта тағайындалмаса, наразылық білдіруді жоспарлаған. Лос-Анджелеске оралғанда Мерман Леватеспен кеңескен, онда екеуі де Венгердің продюсер ретінде қалуы туралы келісті. Ақырында, фильм түсіруші топ Италияның Актиум шайқасы түсірілген жағалауындағы Ишияға көшірілді. Клеопатраның Тарс қаласына баржамен келген көрінісі 23 маусымда аяқталды, бұл Тейлордың түсірілімдегі соңғы күні болды. 1962 жылы 26 маусымда Скоурас студия президенті лауазымынан 30 қыркүйекте кететінін мәлімдеді. 25 шілдеде Даррил Ф. Занук Fox-тың жаңа президенті болып сайланды, ал Скоурас басқарманың жаңа төрағасы болды. Содан кейін Занук Леватесті жұмыстан босатып, оның орнына ұлы Ричард Д. Занукты тағайындады. 28 шілдеде фильмнің негізгі түсірілімі аяқталды.

Өндірістен кейінгі

Клеопатраның пост-өндірістік жұмысы фильмнің редакциялық командасын 120 миль (193 км) ашық кадрлармен қалдырды. Лос-Анджелесте Манкевич және оның редакторы Дороти Спенсер 5 сағат 20 минутқа созылған алғашқы нұсқаны дайындады. 1962 жылдың 31 тамызында Занук Манкевичке хат жазып, алғашқы кесуді және оның жетістіктерін қазанның бірінші аптасына дейін көргісі келетінін айтты. 13 қазанда Манкевич Парижде Занук үшін фильмнің төрт жарым сағаттық бастапқы нұсқасын жеке көрсетілімге ұйымдастырды. Зануктың айтуынша, ол алғашқы кесуді көргеннен кейін шоққа ұшырап, "кесілген реттіліктерді көруді және олардың кейбіреулерін қалпына келтіру керек деп шешті, бірақ мен кейбір жойылған эпизодтар үшін цикл жасалмағанын таңғалдыра білдім". Басқа бір деректе Зануктың айтуынша, оның ойы бойынша, фильмнің алғашқы нұсқасы "жақсы жазылған, тамаша режиссерлік және тамаша сахналанған", бірақ ол ұрыс серияларына қанағаттанбаған. Олар 14 қазанның жексенбі күні таңертең фильмді көрсетіп болған. Прожекция аяқталғаннан кейін Занук Манкевичтің "Клеопатраны" екі бөлек бөлімде тарату туралы өтінішін қабылдамады, өйткені Тейлор-Бёртон ісіне қызығушылық танытқан көрермендер бірінші бөлімге қатыспайды деп сенді. Ол Клеопатраның Марк Антонийге деген үстемдігіне риза болмады, ол: "Егер кез келген әйел маған Клеопатра Антонийге қалай қараса, мен оның жұмыртқаларын кесіп тастаймын" деп атап өтті. "Мен бірінші кесуді жасадым, бірақ одан кейін ол студияның меншігі. Олар қаласа, банжоның ұшын да ала алады. "Bірақ, ол "басқаша бақылау" талап етпегенін және студияның соңғы сөзді айту құқығын таласпағанын айтып, 30 қазанда Манкевич өзінің Шығыс жағындағы үйіне оралды. Оның орнына ол "фильмді Фокс пен / немесе Занукке мен көргендей ұсынуды және онымен фильмге арналған идеяларымды талқылауға рұқсат беруді қалайтынмын" деп мәлімдеді. 7 желтоқсанда The New York Times газеті Манкиевичтің Занукпен "өте сындарлы" кездесуден кейін қайтадан өндіріске қосылатынын хабарлады. Екі фильмде де Харрисон мен Бертонның жаңа сахналары керек екендігіне келісті. Занук өзінің "президент ретінде [мұқтаждықтарымды] міндетті түрде қажет етпесе, қолданбау үшін, көркемдік жағынан артқа қарай иіліп, иіліп отыратынын" түсіндірді. Джо бұны қабыл алып, мен әдепсіз және өрескел түрде алып тастаған сахналарды алып, олармен жұмыс істеді және оларды жазды". Манкевич кейін Лондонға сегіз күн қатарынан Пайнвуд студиясында Бертонмен жаңа көріністерді қайта түсіру үшін оралды. Қайта түсірулер негізінен Антонийдің төртінші әйелі Октавия мен оның серігі Руфиомен бірге болған көріністерге қатысты. 1963 жылдың 5 наурызында түсірілім аяқталды.

Музыка

Клеопатраның музыкасын Алекс Норт жазған. Ол бірнеше рет, алдымен түпнұсқа альбом ретінде, кейіннен кеңейтілген нұсқалар ретінде шығарылды. Олардың ішіндегі ең танымал - Deluxe Edition немесе 2001 Varèse Sarabande альбомы.

Шығару

Клеопатраның премьерасы 1963 жылы 12 маусымда Нью-Йорктегі Риволи театрында өтті. Премьерада болғандардың арасында Рекс Харрисон, Уолтер Уэнгер, Джозеф Л. Манкиевич, Даррил Ф. Занук, Джейкоб Джавиц, Ричард Роджерс, Джоан Фонтейн, Луис Низер және Беатрис Миллер болды. Бертон мен Тейлор қатыспады; Тейлор Лондонда болды, ал Бертон Бекет (1964) фильмін түсіріп жатты. Риволидегі ең жоғары билет бағасы рекордтық $5.50 болды. 2001 жылы үш дискті DVD нұсқасы шығарылды. Бұл фильмге көптеген қосымша фильмдер, соның ішінде екі сағаттық "Клеопатра: Голливудты өзгерткен фильм" деректі фильм кірді. Шоун Белстон, Fox кітапханасы мен техникалық қызметтері бойынша аға вице-президенті, 2013 жылы төрт сағат сегіз минут нұсқасын қалпына келтірген екі жылдық процесті басқарды. 65 мм-лік камераның түпнұсқалық негативін тауып, дерек көзі ретінде пайдаланды. Негативтің өшірілуі мен зақымдануы цифрлық түрде түзетілді, бірақ егжей-тегжейлілік пен шынайылықты сақтау үшін. Белстонның командасы сондай-ақ магниттік баспаның түпнұсқалық мастерлеріне ие болды, олардан олар шертулер мен шыбырауларды алып тастады және 5.1 үнді дыбыс жолын жасады. Кейіннен ол DVD және Blu-ray нұсқасында қол жетімді 50 жылдығы нұсқасы ретінде шығарылды. Фокс бұрыннан киноның монтаждау кезінде кескен көріністердің негативтерін және бөліктерін жойғандықтан, дәстүрлі ауттаймдарды қосу мүмкін болмады. Үйдегі медиа-пакеттерге түсініктеме жолдары мен екі қысқа фильм кірді: Клеопатраның құжаттары және 1963 жылы күрделі жиынтықтар туралы фильм, Клеопатраның төртінші жұлдызы. Винсент Канби Variety журналына жазған пікірінде Клеопатра "көзге ұялатын үлкен фильм ғана емес (бюджетінде бұрын-соңды болмаған көркемдік көрінеді), сонымен қатар тарихи дәуірдің таңғажайып сауатты кинолық рекреациясы" деп жазды. Лос-Анджелес Таймс үшін Филип К. Шойер Клеопатраны "көрнекті әдемі фильм және драма деп санайды, ол сауатты, ақылды бетін жасыруға қажеті жоқ, өйткені оны Шекспир немесе Шоу емес, Джозеф Л. Манкивич деген үш адам жазған, ол сонымен қатар оны режиссерлік етті, Рональд Макдугалл және Сидни Бухман. Бұл, ең болмағанда, экран кредиттерінде көрсетілген есімдер, және олар өз жұмысын адалдықпен орындады". "Тайм" журналы: "Клеопатраның драмалық және кинолық рөлі кемшіліктерге толы. Бұл суретте де, іс-әрекетте де стиль жоқ. Ол ешқашан да эпикалық эланның қанатында айналып жүрмейді; әдетте ол экспозицияның төрт бұрышты дөңгелектерінде сахнадан сахнаға дейін ұшып жүреді ". The Hollywood Reporter журналының Джеймс Пауэрс "Клеопатра тамаша фильм емес. Бірақ бұл, ең алдымен, кеңінен таралған, кеңінен таралған көңіл көтеру түрі, ол кеңінен таралу үшін үлкендіктен аулақ жүреді. Бұл сын емес, жетістіктің белгісі". Клаудия Кэссиди Чикаго Трибьюнның Клеопатраны "өте үлкен және өкінішті фильм" деп қорытты. Орындаушылар құрамы туралы ол "Рекс Харрисонның керемет қимыл-қозғалысы, Джозеф Манкивичтің сценарийіндегі ең жақсы жазылған рөл, Ричард Бертонның қайғылы Марк Антонийдің арбауы, жазушының ортақшылығынан актердің жеңісі. Ал, бос уақытты пайдасыздықпен жұмсап, бәрі Елизавета Тейлорға, балықшы әйел Клеопатраның тереңдігіне үмітсіз қарайды". Пенелопа Хьюстон Sight & Sound журналына берген рецензиясында Манкиевичтің "бұл фильмді адамдар мен олардың эмоциялары туралы емес, бір қатар көріністер туралы жасауға тырысқанын" мойындады. Бірақ бұл мақсат-мүддесін жүзеге асыру үшін, фильмнің тамаша кадрларына қарағанда, оған көрнекі стиль қажет болды, ол жай ғана бейнелеуден гөрі, диалогты айтуға тұрарлық, ал актерлер мүлдем сендіретін болуы керек еді. Сценарийлер барған сайын ұлғайып бара жатқандай, актерлер де біртіндеп азайып барады". Джудит Крис, Нью-Йорк Herald Tribune газетінде жазған пікірінде: "Сценарийлер өте үлкен және керемет, кейіпкерлер кішкентай, ал оның экраны өте кең, сондықтан кейіпкерлерге назар аударғаннан кейін, таңқаларлық статикалық эпопея пайда болады, онда шамадан тыс үлкендер ең жақсы жағдайда сайыс немесе бимен, көбінесе шықпалар, кірулер, жүрістер немесе шайқастармен үзіледі ". Тіпті Элизабет Тейлор да бұл көріністі кем деп тапты, ол былай деді: "Олар жүректі, мәнді, мотивацияны, өзекті бөліп алып, барлық шайқас көріністеріне қосып қойды. Ол үш үлкен адам туралы болуы керек еді, бірақ оған шындық пен құштарлық жетіспеді. Мен оны қарапайым деп таптым". Фильм жарық көрген кезде, "Нью-Йорк таймс" газетінде АҚШ-тағы фильмдерді қарастырушылардың 80 пайызы оң пікір білдірген, ал Еуропадағылардың тек 20 пайыз...

Кассалық жинақ

Театрларда көрсетілуіне үш апта қалғанда, "Клеопатра" АҚШ-та кассада бірінші орынға ие болды, 17 негізгі қалада 725 000 доллар жинады. Ол келесі он екі апта бойы ең жоғарғы орынды иеленіп, кейін оны Элизабет Тейлор мен Ричард Бертонды да ойнаған V.I.P.s. Ол үш аптадан кейін бірінші орынды иеленді және 1963 жылдың ең көп кассалық түсірілген фильмі болды. 1964 жылдың қаңтарына қарай фильм АҚШ пен Канададағы 55 кинотеатрдан 15,7 миллион доллар жинады. Ол АҚШ пен Канадада 26 миллион долларлық жалға алумен кассалық жұмысын аяқтады. Фильм Италияда да үлкен хит болды, онда 10,9 миллион билет сатылды. Ол Франция мен Германияда 5,4 миллион билет сатты. 1966 жылдың наурызына қарай Клеопатра әлем бойынша 38,04 миллион доллар табыс тапты, бұл оның 3 миллион долларын теңгерімге жеткізбей қалдырды. Ақыры Фокс сол жылы ABC телеарнасына теледидар хабарларын тарату құқығын 5 миллион долларға сатылған кездегі инвестициясын қайтарып алды, бұл сол кездегі бір фильм үшін төленген рекордтық сома болды. Фильм дүниежүзі бойынша 40,3 миллион доллар жинады. Ол сондай-ақ Элизабет Тейлорға бір фильмде ең көп костюм ауыстыру бойынша Гиннес рекордтарын берді (65). Бұл рекордты 1968 жылы Джули Эндрюс "Жұлдыз!" фильмінде 125 костюм ауыстырумен басып өтті. 20th Century Fox Родди Макдауалды қателікпен Кино академиясына үздік актер ретінде емес, үздік қосалқы актер ретінде қарастыру үшін ұсынды. Академия оның рөлін басты актерлік санатқа лайық емес деп тапты және студияға оны дұрыс санатқа жіберу тым кеш екенін айтты, өйткені номинация бюллетеньдері баспаға жіберілді. 20th Century Fox кейіннен Макдаулдан ашық кешірім сұрады, ол былай деді: "Біз сіздің Клеопатрадағы Октавиан рөліндегі электрлік қойылымыңызды, сыншылар бір ауыздан осы жылы актердің ең жақсы қосалқы қойылымдарының бірі деп атаған, 20th Century Fox тарапынан өкінішті қателікке байланысты бұл санатта номинацияға лайық емес екенін түсіну маңызды деп санаймыз". 1964 жылы Ұлттық сын комитеті сыйлығы Ең үздік актер Рекс Харрисон 1964 жылы Эдди сыйлығы Ең үздік монтаждалған көркем фильм Дороти Спенсер 1964 жылы Алтын глобус Ең үздік кино Драма Клеопатра Ең үздік кино актер Драма Рекс Харрисон Ең үздік қосалқы актер Кино Родди Макдауолл Ең үздік режиссер Кино Джозеф Л. Манкиевич 1964 жылы Лорел сыйлығы Жоғарғы роудшоу Клеопатра Ең үздік еркек драмалық орындау Рекс Харрисон 1964 жылы Академия сыйлығы Ең үздік фильм Уолтер Уэнгер Ең үздік актерлік рөл Рекс Харрисон Ең үздік көркемдік режиссерлік Түстерді декорация, көркемдік режиссерлік: Джон ДеКуир, Джек Мартин Смит, Хиллиард М. Браун, Герман А. Блуман, Эльвен Морис Веббб, Пеллинг, Борис және Джурага; Түстерді декорация: Уолтер М. Скотт, Пол С.