Кіріспе
Хауса халқы бастаған мемлекеттердің жиынтығы Хауса патшалығы, Хауса патшалығы немесе Хауса елі деп те аталады. Хауса халқы бастаған мемлекеттердің жиынтығы Нигер өзені мен Чад көлі (қазіргі Нигерияның солтүстігі) арасында орналасқан. Хаусаланд ежелгі Гана, Мали және Сонгайдың Батыс Судан патшалықтары мен Канем Борнудың Шығыс Судан патшалықтарының арасында орналасқан. Хауса жері біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығы кезінде хауса халқының батысқа қарай кеңейуінің нәтижесінде саяси және мәдени аймақ ретінде қалыптасты. Олар Хаусаландқа орманнан саваннаға айналған кезде келді. Олар астық өсіре бастады, бұл ауылшаруашылықты тығыздырады. Олардың ортақ тілі, заңдары мен әдет-ғұрыптары болды. Хаусалар балық аулау, аң аулау, ауыл шаруашылығы, тұз өндіру және темір жасаумен танымал болды. 14 ғасырда Кано ең күшті қала-мемлекетке айналды. Кано Сахара арқылы тұз, мата, былғары және астық саудасының орталығы болды. Хаусаның ауызша тарихы Баяджидда аңызында көрініс табады, онда Багдад батыр Баяджидданың оқиғалары баяндалады, оның ұлылығы Даура құдырындағы жыланды өлтірумен және жергілікті патшайым Магаджия Даурамамен некеде болумен аяқталады. Аңыз бойынша, батырдың королева Баводан және королеваның қызметші қыз Карбагариден бір баласы бар. Хаусаның 7 мемлекеті бір ұрпақтан, тілден және мәдениеттен тараса да, олардың әрқайсысы басқаларға билік етуге ұмтылып, бір-бірімен қатал бәсекелестікке ұшырайды. Олар бір-бірімен үнемі соғысып, бауырлас мемлекеттердің зияны үшін басқыншылармен жұмыс істеді, бұл олардың ұжымдық күшін бәсеңдетті.
Hausa Kingdoms, also known as Hausa Kingdom or Hausaland, was a collection of states started by the Hausa people, situated between the Niger River and Lake Chad (modern day northern Nigeria). Hausaland lay between the Western Sudanic kingdoms of Ancient Ghana, Mali and Songhai and the Eastern Sudanic kingdoms of Kanem Bornu. Hausaland took shape as a political and cultural region during the first millennium CE as a result of the westward expansion of Hausa peoples. They arrived to Hausaland when the terrain was converting from woodlands to savannah. They started cultivating grains, which led to a denser peasant population. They had a common language, laws and customs. The Hausa were known for fishing, hunting, agriculture, salt mining, and blacksmithing. By the 14th century, Kano had become the most powerful city state. Kano was the base for the trans Saharan trade in salt, cloth, leather, and grain. The Hausa oral history is reflected in the Bayajidda legend, which describes the adventures of the Baghdadi hero, Bayajidda culminating in the killing of the snake in the well of Daura and the marriage with the local queen Magajiya Daurama. According to the legend, the hero had a child with the queen, Bawo, and another child with the queen's maid servant, Karbagari. Though the 7 Hausa states shared the same lineage, language and culture, the states were characterized by fierce rivalries with each other with each state seeking supremacy over the others. They constantly waged war on each other and would often work with invaders to the detriment of their sister states, hindering their collective strength.
Мифология
Баяджидда аңызына сәйкес, Хауса мемлекеттерін Баяджидданың ұлдары мен немерелері құрды. Баяджидданың шығу тегі дәстүр бойынша әртүрлі, бірақ ресми канон оны Даураның соңғы Кабарасы Даурамаға үйленген адам ретінде жазды. Бұл оқиғаның ең танымал нұсқасы бойынша Хауса мемлекеттерінің тарихы Бағдадтан келген "Абу Язид" деген ханзададан басталған. Даураға жеткенде ол бір қарт әйелдің үйіне барып, су сұраған. Бірақ ол оған жердің қиын жағдайы туралы айтып берді. Даурадағы Кусугу деп аталатын жалғыз құдықта Сари деп аталатын жылан тұрғанын айтты. "Сарки" хауса тілінде "патша" дегенді білдіретін сөз болғандықтан, бұл күшті тұлғаны бейнелейтін метафора болуы мүмкін. Баяжида Саркиді өлтіріп, оның ерлігі үшін патшайым оған үйленді. Патшашамен некелескеннен кейін халық оны Баяжидда деп атай бастады, бұл "бұрын ол (тілді) түсінбейтін" дегенді білдіреді.
Зенит
Хауса патшалықтарын алғаш рет Якуби IX ғасырда атаған. XV ғасырда олар Канем Борну мен Мали империясымен бәсекелескен сауда орталықтары болды. Негізгі экспорттық тауарлар құлдар, былғары, алтын, мата, тұз, кола жаңғағы, жануар терісі және хена болды. Тарихта әртүрлі сәттерде хауса өз мемлекеттерін орталықтандырып басқаруға қол жеткізді, бірақ мұндай бірлік әрқашан қысқа болды. 11 ғасырда Каноның Гиджимасу бастаған жаулап алулар қысқа өмір сүргенімен, алғашқы біріккен Хауса ұлтының пайда болуына әкелді. Яджи I (1349-85) патшалық құрған кезде Канода алғаш рет ислам діні пайда болды. Көптеген мұсылман саудагерлері мен дін қызметкерлері Малиден, Вольта аймағынан, кейін Сонгхайдан келген. Патша Яджи мемлекеттік басқару құрамына қади мен имамды тағайындады. Мұхаммед Румфа (1463-99) мешіттер мен медреселер салдырды. Сондай-ақ, ол Мұхаммед әл-Магилиге мұсылмандық басқару туралы трактат жазуды тапсырды. Көптеген ғалымдар Мысырдан, Тунистен және Мароккодан әкелінді. Бұл Каноны мұсылмандық ғылымның орталығы етті. Исламдастыру сауда-саттықтың кеңейуіне ықпал етіп, кеңейтілген маркетингтік желіге негіз болды. Оламалар заңгерлік көмек, кепілдіктер, қауіпсіз жүріс-тұрыстар, таныстыру және басқа да көптеген қызметтерді көрсетті. Он бесінші ғасырдың аяғында дін қызметкері Мұхаммед әл-Корау Кацинаны басып алып, өзін патша деп жариялады. Кейіннен Уламалар Солтүстік Африка мен Мысырдан Кацинаға көшіп келді. Патшаның қамқорлығымен оламалар түлектері пайда болды. Хауса билеушілері Рамазан айында ораза ұстады, мешіттер салды, бес уақыт намаз оқыды және кедейлерге садақа берді. Ибрагим Маджэ (1549-66) - ислам реформаторы, Кацинада исламдық неке заңын енгізді. Жалпы алғанда, Хаусаленд мұсылмандық космополиттік қалалық элита мен жергілікті анимистік ауылдық қауымдастықтар арасында бөлінген. Осы уақыт аралығында Лео Африкан өзінің "Descrittione dell'Africa" кітабында Хаусаландтың саяси және экономикалық жағдайы туралы қысқаша сипаттама береді, бірақ ол сол кезде оны шынымен аралаған-бармағаны белгісіз; Хаусаланд көбінесе Сонгхайдың салықтық мәртебесіне ие болған сияқты, өйткені Замфараны сипаттағанда ол "олардың патшасын Аския өлтіріп, өздерін салықшы етті" деп түсіндіреді.
Күз
15 ғасырдан 18 ғасырға дейін салыстырмалы түрде тұрақты өсуге қарамастан, мемлекеттер ішкі және сыртқы тұрақты соғысқа ұшырайтын болды. 18 ғасырда олар экономикалық және саяси жағынан шаршады. Бұл кезеңде ашаршылықтар жиі болып, солтандар соғыстарын қаржыландыру үшін көп салықтар алды. Тұрғындардың басым көпшілігі мұсылман болғанмен, 19-ғасырда оларды фулани жауынгерлері мен хауса шаруалары араласқан, синкретизм мен әлеуметтік әділетсіздікке сілтеме жасаған. 1808 жылы Хауса мемлекеттерін ақыры Усуман да Фоджо жаулап алды және Хауса Фулани Сокото халифатына қосылды.