Кіріспе
Колумбияға дейінгі өркениет Инка қоғамы - Перудегі Инка өркениетінің қоғамы. 1438 жылдан 1533 жылға дейін созылған Инка империясы осы өркениеттің шыңы болды. Инка мемлекетін 1438 жылға дейін Куско патшалығы деп атаған. Империяның барысында билеушілер Анды таулары аралығында орналасқан Оңтүстік Американың батыс бөлігінің үлкен бөлігін иемдену үшін жаулап алулар мен бейбіт ассимиляцияны қолданды. Алайда империяның ұзақтығы салыстырмалы түрде қысқа болды: 1533 жылы Инка империясының соңғы сапа инкасы (император) Атауальпа конкистадор Франсиско Писарроның бұйрығымен өлтірілді, бұл испан билігінің басталуын білдірді. Инкалардың соңғы бекінісі Вилкабамбадағы Нео-Инка мемлекеті 1572 жылы испандықтармен жаулап алынды.
The Inca society was the society of the Inca civilization in Peru. The Inca Empire, which lasted from 1438 to 1533 A. D., represented the height of this civilization. The Inca state was known as the Kingdom of Cusco before 1438. Over the course of the empire, the rulers used conquest and peaceful assimilation to incorporate a large portion of western South America, centered on the Andes mountain ranges. The empire proved relatively short lived however: by 1533, Atahualpa, the last Sapa Inca (emperor) of the Inca Empire, was killed on the orders of the conquistador Francisco Pizarro, marking the beginning of Spanish rule. The last Inca stronghold, the Neo Inca State in Vilcabamba, was conquered by the Spanish in 1572.
Халық саны
Тавантинсуй қоғамының халық саны шамамен 4,1 миллионнан 36 миллионға дейін. Көптеген бағалаулар 6-14 миллион адамды құрайды. Бұл әртүрлі бағалаулардың себебі инкалар өздерінің кипусін қолдана отырып, өте жақсы санақ жазбаларын сақтағанмен, оларды қалай оқу керектігі туралы білім жоғалып кетті. Олардың барлығы дерлік испандықтар басып алу мен билік ету барысында жойылған.
Неке
Әйелдер мен еркектердің қатардағы рөлдері болды, бірақ инка қоғамында бөлек болды. Олар әртүрлі рөлге ие болғанына қарамастан, қоғамдағы рөлдері үшін бірдей бағаланды. Некеде де солай болды. Инка әйелдері әдетте он алты жасында, ал ерлер жиырма жасында үйленді. Алайда, адамның өмірінің қандай кезеңінде екенін, мысалы, жұмыс істей ала ма, үйленуге бола ма, жоқ па, оны бақылау маңызды емес еді. Адамның некелік жағдайына да дәрежесі әсер етті. Төменгі дәрежелі еркектерде бір ғана әйел болуы мүмкін еді; Куракадан жоғары дәрежелі адамдарға көбірек рұқсат етілді. Егер ер адам бірнеше әйел алса, біреуі басты әйел, ал қалғандары екінші әйел ретінде қаралатын. Көп әйел алу ер адамның көбірек еңбегі бар екенін көрсетеді, яғни отбасы бай екенін көрсетеді. Кейде басты әйелдің өліміне күйеуінің қатысы бар деген күдікпен қаралатын. Ол бұрынғы әйелі қайтыс болғаннан кейін, күйеуі жаңа басты әйелді табуы керек еді. Мұндай күдікке жол бермеу үшін және некеде табысты болу ықтималдығын арттыру үшін, ерлі-зайыптылар некеде қаншалықты жақсы болатынын сынап көретін жағдайлар болды. Инка мәдениетінде сынақ некелері кең тараған. Бұл некеде еркек пен әйел бір-бірімен бірнеше жыл бірге өмір сүруді сынап көруге келіседі. Осы уақыттан кейін әйел қаласа, ата-анасына қайтып бара алатын, ал егер күйеуі некелері бұзылатынын ойласа, оны үйіне жібере алатын. Алайда некеге тұрғаннан кейін әйел балалы болмаса, олар ажыраса алатын. Некеге тұруға провинцияның әкімі келісім беруі керек еді. Инка қоғамында үйлену салтанаты қарапайым оқиға емес еді. Әйелдер әрқашан өздерімен бірдей әлеуметтік таптағы ер адамдарға үйленеді. Алайда, олардың әлеуметтік дәрежесі жоғары еркекпен некелесуі өте сирек болғанмен, кейбір жас әйелдер үшін бұл әлі де мүмкін болды. Жас әйелдің әлеуметтік дәрежесін өзгертудің жалғыз жолы - жоғары тұрған ер адамның оған көңіл бөлгені. Әйел тұрмысқа шыққан соң, тамақ жинап, тамақ пісіріп, мал мен бала-шағаға қарап, үкіметке маталар жеткізуді міндет тұтады. Жоғары дәрежелі әйелдер де төменгі дәрежелі әйелдер сияқты тоқыған, бірақ олардың жұмысы жоғары дәрежелі әйелдер үшін арнайы киімде қолданылған. Ер адамның рөлі кейде әйелдікіне ұқсайды, бірақ бір-бірімен бірлесіп әрекет етеді. Әйелдің үйдегі міндеттері жүкті болғаннан кейін де өзгермейді. Ол жүкті екенін білгенде, инка құдайы Канопаға құрбандық шалып, дұға етті. Инкалар арасында одақ стратегиясы ретінде некеге қол қою да кең тараған. Испаниялықтар келгенге дейін инкалар өздерінің билігін орнату үшін некеге отыратын. Испандықтар келгеннен кейін инкалар мен испандықтар арасындағы некеге азаматтық соғыс кезінде билік алуға мүмкіндік берді. Инкалар - жаулап алушы қоғам, олардың басқа мәдениеттерді кеңінен сіңіруі олардың көркемдік стиліне айқын көрінеді. Инканың көркемдік стилі көптеген өңірлер мен мәдениеттердің сөздіктерін пайдаланды, бірақ бұл тақырыптарды империяның барлық аймақтарында оңай қайталанып, таралатын стандартталған императорлық стильге енгізді. Қарапайым абстрактілі геометриялық нысандар мен өте стильді жануарларды бейнелеу керамика, ағаш ою, тоқыма және металл бұйымдары инка мәдениетінің бір бөлігі болды. Мотивтер бұрынғы империялар сияқты қайта жаңғырушы емес еді. Хуари мен Тиуанаку өнерінен басқа қоғамдардың ешбір мотивтері тікелей қолданылмаған.
Кеме жасау
Инкалар балық аулау, сауда, құрылыс, көлік және әскери мақсаттар үшін тотора қамысты біріктіріп, бальса деп аталатын теңіз кемесін жасады. Бұл кемелердің ең үлкендері ұзындығы 20 - 30 метрді құрайды, бұл оларды ұзындығы жағынан испандық каравельмен салыстыруға болады. Кемелерді тоқылған қамыспен жасаудың бұл әдісі инкалардан бұрын қалыптасқан ежелгі перуандық дәстүр. 100 жылы Моче қыш құмырасында осындай ыдыстардың суреттері бар.
Киім-кешек
Инканың лауазымды адамдары өздерінің мәртебесін көрсететін стильді киімді киген. Онда белгілі бір лауазымды адамдардың киіміне қолданылған мотивтер біріктірілген. Мысалы, қара және ақ түсті шахматтық үлгіде қызғылт үшбұрышты бейнеленген, оны әскер сарбаздары киген деп есептеледі. Кейбір мотивтер ертеректегі мәдениеттерге, мысалы, Хуаридің сатылы алмаздарына және Мочедің үш сатылы баспалдақ мотивтеріне сілтеме жасайды. Киіз мата үш топқа бөлінді. Алясканы үйде қолдануға арналған және әдетте лама жүнінен жасалған. Қипу деп аталатын нәзік мата екі топқа бөлінді: біріншісін альпака жүнінен еншілес еншілес qunpikamayuq (нәзік матаның сақшылары) тоқып, бүкіл елден алым ретінде жиналып, сауда үшін пайдаланылды. Қипудың екінші түрі ең жоғары орын алды. Ол Аклавасиде (аклаваси) "көрілгендер" (күн құдайы ғибадатханасының қыз-келіншектері) викунья жүнінен тоқылған және тек патшалық және діни мақсаттар үшін пайдаланылған. Бұлардың әр дюймге 300 немесе одан да көп жіп санына ие болды, бұл әлемде 19-ғасырдағы өнеркәсіптік революцияға дейін еш жерде теңдесі жоқ. Ал кейіпкерлер, әсіресе, қалың киім киген. Өзінің маңыздылығын дәлелдеу үшін инка Атауальпа вампир жарғанақтың шашынан тоқылған лалутуды тапсырды. Әр айлудың, яғни үлкен отбасының, басшысының өз шапанының болуы керек еді. Жаулап алынған аймақтарда дәстүрлі киімдер киюді жалғастырды, бірақ Чан Чан сияқты ең жақсы тоқымашылар Кускоға көшірілді және онда киптер тоқу үшін қалдырылды (Чиму бұған дейін осы тоқымашыларды Сиканнан Чан Чанға көшірген болатын). Фермерлер Инка империясының ең маңызды адамдары болды, бірақ олар әлеуметтік таптың төменгі бөлігінде болды.
Зергерлік бұйымдар
Перуде зергерлік бұйымдарды кию біркелкі болған жоқ. Мысалы, химу қолөнершілері империяға қосылғаннан кейін де құлақ сырғаларын киіп жүрді, бірақ басқа көптеген аймақтарда, әдетте, оларды тек жергілікті басшылар ғана киетін. Инка халқы арасында зергерлік бұйымдар кең таралған болуы мүмкін, алайда олар үшін көп құндылық жоқ, өйткені еңбек адамдар бір-біріне ақы төлеудің негізгі тәсілі болды.
Керамика және металл бұйымдары
Керамиканың көбісі пайдалы сипатқа ие болды, бірақ сонымен қатар инка маталары мен металл бұйымдарында кең тараған империалистік стильді де қамтыды. Сонымен қатар, инкалар барабан және флейта, пан трубалар мен қабыршақ пен керамикадан жасалған кернейлер сияқты ағаштан жасалған үрмелі аспаптарда ойнаған. Инкалар алтыннан, күміс, мыс, қоладан және тумбагадан әдемі бұйымдар жасады. Бірақ бағалы металдар бұрынғы перуандық мәдениеттерге қарағанда аз болды. Инка металл өңдеу стилі өзінің көп бөлігін Чиму өнерінен алады және шын мәнінде Чан Чанның ең жақсы металл жұмысшылары Империяға кірген кезде Кускоға көшірілді. Химулардан айырмашылығы - инкалар металдарды жақсы матамен тең бағаламаған. Дегенмен, инкалардың металл өңдеу өнеркәсібі Америкадағы ең озық өнеркәсібі болған. Испандықтар инкамен алғаш кездескенде оларға кипс матасын сыйға тартты. Инка керамикасы әдетте өте айқын және оңай танылады. Ыдыстардың пішіні өте стандартталған. Инканың ең әдеттегі қыш құмырасының денесі шар тәрізді, ал негізі конус тәрізді болады. Бұл шар тәрізді денеде әдетте екі тік жақтағы тұтқалар болады, олардың мойыны биік және жиегі жарқырайды. Инкалар көбінесе ыдыстың жоғарғы жағына жануарлардың басын қоятын. Инка керамикасының тағы бірнеше танымал стилі болды, олар бір құс басы мен тұтқасы бар терең емес ыдыс, тұғырлы тостаған және бір немесе екі тұтқалы бөтелке. Инкалықтар керамикасын әр түрлі суреттермен және түстермен безендірді. Олар қыш құмыраларын әдетте қызыл, сары, сары түсті, қара және ақ түсті жарқын түстермен безендіреді. Инка өнерінің барлық түрлеріне ұқсас, қыш құмырасы жиі геометриялық пішіндермен безендірілетін. Инкалар барлық керамикалық жұмыстарына алмаз, квадрат, шашка, үшбұрыштар, шеңберлер мен нүктелерді қоятын. Басқа да ортақ тақырыптар - лама, құс, ягуар, альпака, ара және көбелек сияқты жануарлар мен жәндіктер, сондай-ақ адамдар сияқты блок. Жалпы халыққа салық салу міндетінің бір бөлігі ретінде барлық провинцияларда тау-кен өндірісі талап етілді. Инка империясында бағалы металдар көп болғанымен, инкалар металдарды жақсы матамен тең бағаламады. Инкалар металл өңдеудің көптеген ерекшеліктерін Чиму металл өңдеуінен қабылдады. Металл өңдеуде жақсы білгендіктен, Чиму құлағаннан кейін көптеген металл өңдеушілерді императорға металл өңдеу жұмыстарын жалғастыру үшін астанасы Кускоға алып кетті. Мыс, қалайы, алтын мен күміс кен орындарынан алынады немесе өзеннің қиыршықтарынан жуылады. Содан кейін металлдарды теміршілерге тапсырады. Инканың саяси және діни ұйымдарға баса назар аударған жүйесі болғандықтан, металл жасаушылар сияқты көптеген мамандандырылған қолөнершілер болды. Сондай-ақ, арнайы тоқымашылар, мата жасаушылар, қыш құмыра жасаушылар және тағы басқалар болды. Мыс пен қоладан негізгі ауыл шаруашылығы құралдары мен қару-жарақтар жасалатын. Инка империясынан табылған қола мен мыс бұйымдардың арасында қазуға арналған өткір таяқтар, шүберектер, иілген пышақтары бар пышақтар, балталар, балталар, инелер мен шыналар бар. Осы бұйымдардың бәрін темірші жасайтын, содан кейін оларды бүкіл империяға тарататын. Инкалар қымбат металдарды әшекейлер мен әшекейлерге арнаған. Алтын мен күміс инка императорларының сарайларында кең тараған. Қабырғалар мен тақтар алтынмен қапталған, император алтын мен күміспен тамақтанатын. Бұл алтынмен қапталған қызметтер көбінесе лама, көбелектер немесе басқа да тіршілік иелерімен орнатылады. Император сарайының алтын мен әшекейінен басқа, империядағы барлық ғибадатханаларды безендірген әшекейлер де бар. Инкалардың ғибадатханалары қасиетті және өте құнды заттармен қапталған. Басына киетін киімдер, тәждер, салтанатты пышақтар, тостағандар және көптеген салтанатты киімдер алтынмен немесе күміспен қапталған. Көптеген тарихшылар алтынның таңдалуы "қасиетті" немесе " қасиетті" бұйымдарды басқалардан ажырату үшін болды деп санайды. Алтынның жалпылығы Инканың Күнді қоршап тұрған дінімен байланысты. Алтынның әдемі шағылысуы арқылы ол күнді ұстап тұрғандай көрінді, бұл қымбат металл күнді қызықтыратын қоғамда одан да қымбатқа түседі. Алтын инка қоғамының ең жоғарғы сыныбына арналған, ол діни қызметкерлер, иелер және, әрине, сапа инкалардан тұратын.
Саясат
Инка үкіметі, әдетте, мемлекетте қызмет етуге шақырылған жергілікті элитадан тұратын бюрократияға билік жүргізген барлық күшті император ретінде қарастырылады. Бұл стильді басқару Кусконың табысына байланысты. Императорлық билік инка билеушілері мен әскери әскерлері кездейсоқ негізде, сондай-ақ провинциялық элиталық жастардың инка өмір салтын оқыту арқылы сақталды. Инка дінін провинциялық халықтарға жеткізу үшін, басып алынған провинцияларда ғибадатханалар мен киелі орындар да салынды.
Басқа тәжірибелер
Инкалар бас сүйегін деформациялаған. Олар жаңа туған нәрестелердің басын қатты матамен ораған соң, оның әлі де жұмсақ бас сүйегінің пішінін өзгертеді. Бұл деформациялар мидың зақымдануына әкелмеді. Филд-музейдің зерттеушілері бұл рәсім Инка империясының әр түрлі этностарын белгілеу үшін қолданылған деп есептейді. Инкалар мәйіттерді мумификациялау арқылы сақтады. Мәйіттер ұрық күйінде матамен немесе былғарымен оралған. Инкалардың қалай жерленгенін дәреже анықтады. Қарапайым халықты ашық үңгірге немесе чуллпаға орналастырды. Императорлардың мүшелері алынып, денелерінен бөлек ыдыстарға салынады. Дайындалғаннан кейін, оларды өмірде ең көп жұмыс істейтін орындарға орналастырды.
Ауыл шаруашылығы
Инкалар елудей өсімдік түрін өсірген деп есептейді. Негізгі егістер: картоп, тәтті картоп, жүгері, chili перісі, мақта, помидор, жержаңғақ, тамаққа жарамды тамыр деп аталатын oca және псевдограйндер квиноа және амарант. Инкалар мен олардың алдындағы мәдениеттер дамытқан егіндер Оңтүстік Американы егін алуан түрлілігінің тарихи орталықтарының біріне айналдырады (Орта Шығыс, Үндістан, Мезоамерика, Эфиопия және Қиыр Шығыспен бірге). Бұл дақылдардың көбісін испандықтар кеңінен таратты, ал қазір олар бүкіл әлемде маңызды дақыл болып табылады. Сальса инка халқының дәстүрі бойынша помидор, chili және басқа да дәмдеуіштерді пайдаланған. Виткос қаласындағы инка қонысында жүгері мен киноадан алынған тозаң инка дәуірінен басталған бірнеше топырақ үлгілерінде табылған. Инкалар Тынық мұхитының құрғақ жағалауында, Анд тауларының биік беткейлерінде және Амазонканың төменгі жауын-шашын ормандарында азық-түлік өсірді. Таулық Анд ортасында олар терассалы егістіктерді кеңінен пайдаланды, бұл оларға басқа халықтар бос қалдырған минералға бай тау топырағын пайдалануға ғана емес, сонымен қатар жыл бойы өсірілетін түрлі дақылдарға қолайлы микроклиматтан пайдаланды. Инкалардың халықты және ауыл шаруашылығын жылдам кеңейту қабілетіне ықпал еткен фактор - климаттың аз өзгеруі, бұл температураның сәл жоғарылауына және жылдық жауын-шашынның аздап өсуіне мүмкіндік берді. Бұл инкалардың биіктіктегі суармалы және террасалы егістіктерді пайдалану қабілетіне ықпал етті, бұл инканың ауыл шаруашылығы үшін Анд тауларының үлкен бөлігін ашты. Бұл астық қоймаларында жүгері, киноа, қызанақ, картоп, чича (макузий пісірімі), жеміс, тұз, балық, түбір мен дәндер сақталады. Негізінде, инка үкіметі жаппай аштықтан қорғау ретінде қызмет етті. Еуропалықтардан айырмашылығы, алтын мен күміс ақша түрінде қолданылмаған. Оның орнына, киім мен азық-түлікті басқарушылар жұмыс үшін алмасты. Инкалар жаулап алған елден алым-салық талап еткен. Тарихи деректерде инкалар жаулап алғаннан кейін ауыл шаруашылығы өнімдері мен мата өндірісі өскені көрінеді.
Инфрақұрылым
"Qhapaq Ñan" (Инка жолы) Инка империясы бойынша кеңінен қолданылған және салынған. Пайдалану тек ақсүйектердің ақпарат таратып, империяны кеңейту үшін ғана емес, сонымен қатар сарбаздар үшін, тауарларды тасымалдау және жеке пайдалану үшін қолданылды. Инка жолдары кең ғана емес, сонымен қатар жақсы жоспарланған және жақсы күтіп-бапталған. Инкалар жолдарды стандартты түрде жасап, бүкіл империяға таратып жіберді. Жолдардың бұзылуы мен су тасқынынан сақтану үшін жолдар оңай сусыздалатын етіп салынды. Жолдарды жөндеу жұмыстарына тағайындалған қызметкерлер жиі тазартқан. Жол бойында саяхаттаушы ақсүйектерге арналған қонақ үйлер де салынған. Жолға жақын жерде тамақ ішуге арналған тамболар салынған. Жолдың жанында әскери қоймалар да салынған, олар әскерлер сапарға шыққан кезде азық-түлік сақтаған. Өте терең өзендер арқылы көпірлер салынды, ал жолдың әртүрлі бөліктерін ажырату үшін жолдың екі жағына үлкен жалпақ тастар қойылды. Инкалар суға қатты сеніп, оған құлшылық еткен. Суға және су беретін құдайларға табыну үшін Инкамисана деп аталатын ғибадатхана салынды. Ғибадатхана, сондай-ақ инкалар салған көптеген басқа ғимараттар эстетиканы, жер асты су құбырларын және гидравликалық жүйелерді қамтиды. Инкалар судың ауыл шаруашылығы өндірісіне (террасаларда пайдаланылатын) және тұрмыстық мақсаттар үшін қажет екенін түсінді. Инкалар үшін сол кездегі инженер-құрылысшыларға арнаулы жерге арналар мен арналар салу, су көзінің қажетті ағындылық деңгейін және су көзінің гравитациямен тиімді жұмыс істеу үшін қандай биіктіктен су алу керектігін анықтау міндеті жүктелген.