Кіріспе
1690 және 1737-1739 жылдардағы екі ірі көші-қон Сербтердің Ұлы көші-қоны, Сербтердің Ұлы көштері деп те аталады, Осман империясының басқаруындағы әртүрлі аумақтардан Габсбургтер монархиясындағы Венгрия Корольдігіне сербтердің екі көші-қоны болды. Бірінші Ұлы көші-қон 1683-1699 жылдардағы Габсбургтермен Осман соғысы кезінде Сербия патриархы Арсений III Крноевичтің басшылығымен Габсбургтердің кері қашуы және 1688 және 1690 жылдар аралығында Габсбургтер уақытша ұстаған оңтүстік Сербия аймақтарын Осман империясының қайтадан басып алуы нәтижесінде болды. Екінші Ұлы көші-қон 1737-1739 жылдардағы Габсбургтер Осман соғысы кезінде серб патриархы Арсений IV Йовановичтің басшылығымен, сондай-ақ Габсбургтердің серб аймақтарынан кетілуімен қатар өтті; 1718 және 1739 жылдар аралығында бұл аймақтар Сербия Корольдігі деп аталды. Осман империясынан оралмандардың бұрынырақ көшіп келгендері этникалық жағынан сербтер, ал Бірінші Ұлы көшіп-қонудан кейін ұлттық жағынан сербтер болып саналады. Бірінші Ұлы көші-қон сербтіктің түпкілікті көрсеткіші, православиелік христиандық пен оның басшысы патриархты әкелді.
The Great Migrations of the Serbs , also known as the Great Exoduses of the Serbs, were two migrations of Serbs from various territories under the rule of the Ottoman Empire to the Kingdom of Hungary under the Habsburg monarchy. The First Great Migration occurred during the Habsburg Ottoman War of 1683–1699 under Serbian Patriarch Arsenije III Crnojević as a result of the Habsburg retreat and the Ottoman reoccupation of southern Serbian regions, which were temporarily held by the Habsburgs between 1688 and 1690. The Second Great Migration took place during the Habsburg Ottoman War of 1737–1739, under the Serbian Patriarch Arsenije IV Jovanović, also parallel with the Habsburg withdrawal from Serbian regions; between 1718 and 1739, these regions were known as the Kingdom of Serbia. The masses of earlier migrations from the Ottoman Empire are considered ethnically Serb, and those of the First Great Migration nationally Serb. The First Great Migration brought about the definitive indicator of Serbianness, Orthodox Christianity and its leader, the patriarch.
Өмірбаян
1683 жылы Осман империясы Венаны қоршауға алды, бірақ Габсбургтер басқарған Киелі Рим империясын қамтитын одақтас армиясы оны сүртіп жіберді. Императорлық әскерлер, олардың арасында принц Евгений Савойский тез танымал болды, 1687 жылы Мохач маңында және 1697 жылы Зентада басқаларымен жеңіске жетті, ал 1699 жылы қаңтарда сұлтан Карловиц келісімін жасады, ол Габсбургтер үйінің бүкіл Венгрияға (соның ішінде Воеводинадағы сербтерге) егемендік құқығын мойындады. Габсбургтер әскерлері кері шегінгенде, олар Сербияның Печ патриархаты Арсений III Чарноевичтің басшылығымен 37000 серб отбасын алып кетті. 1690 және 1691 жылдары император Леопольд I бірқатар жарлықтар (мүліктер) арқылы сербтердің өз империясындағы автономиясын ойлап тапты, ол 1912 жылы жойылғанға дейін екі ғасырдан астам уақыт бойы жалғасты және дамыды. Соғыс аяқталғанға дейін Леопольд бұл елде өз билігін нығайту үшін шаралар қабылдады. 1687 жылы Пресбургте (қазіргі Братислава) өткен венгрлік диета конституцияны өзгертті, Габсбургтердің сайлаусыз таққа отыру құқығы мойындалды және императордың үлкен ұлы Иосиф I Венгрияның мұрагерлік патшасы болды. Сербияның кейбір тарихшылары император Леопольд І-нің 1690 жылы шығарған құжатына сілтеме жасап, халықты Венгрияға "жұмбаттады" деп мәлімдейді. Латын тіліндегі түпнұсқа мәтіннен сербтерге Осман империясына қарсы көтерілуге және ата-бабаларының жерлерін "жексұрынға қалдырмауға" кеңес берілгенін көруге болады.
Бірінші көші-қон
1683-1699 жылдардағы Аустрия-Түрік соғысы кезінде Осман империясының Еуропалық провинцияларындағы мұсылмандар мен христиандар арасындағы қарым-қатынас өте радикалды болды. 1690 жылы Качаник шайқасында Осман империясының жеңісінен кейін жергілікті православие мәсіхшілері татарлар мен босниялық мұсылмандардың төтенше жазасына ұшырады. Осман әскерлері ауылдарды өртеп, адамдарды жасы, тап немесе жынысына қарамастан кездейсоқ өлтірді немесе құлдыққа салды. Көтеріліс пен оны басудың нәтижесінде серб мәсіхшілері мен олардың шіркеу басшылары 1689 жылы серб патриархы Арсений III бастаған австриялықтар жағына шықты. Олар негізінен Венгрия патшалығының оңтүстік бөлігінде қоныстанды. Олардың қоныстанған ең маңызды қалалары мен жерлері - Сент-Эндре, Буда, Мохач, Печ, Сегед, Бая, Токай, Орадея, Дебрецен, Кецскемет, Сзатмар. Малкольмның айтуынша, босқындардың ең көп бөлігі Ниш аймағынан, Морава аңғарынан және Белград аймағынан келген. Албандық католиктер мен мұсылмандар да көштің бір бөлігі болды. 1690 жылы император Леопольд I Белградтағы Сава мен Дунай жағалауында жиналған босқындарға өзендерді кесіп өтіп, Габсбург монархиясына қоныстануға рұқсат берді. Ол патриарх Арсений III Чарноевичті олардың рухани басшысы деп таныды. Император патриархты воеводаның орынбасары (мигранттардың азаматтық басшысы) деп таныған, бұл уақыт өте келе солтүстік серб провинциясы Воеводинаның этимологиясына айналды (Воеводина атауының шығу тегі патриарх Арсений III және Габсбург монархиясындағы сербтердің кейінгі діни басшылары Габсбург монархиясындағы барлық сербтерге, оның ішінде Воеводина сербтеріне билік жүргізгендігімен байланысты және Воеводина сербтері бұл аймақта бөлек серб воеводты идеясын қабылдады, оны олар 1848 жылы құруға қол жеткізді). 1694 жылы Леопольд I, Киелі Рим императоры Арсений III Чарноевичті монархияда жаңадан құрылған Православ шіркеуінің басшысы етіп тағайындады. Малкольм сондай-ақ кардинал Леопольд Карл фон Коллоничтің 1703 жылғы патриархтың басшылығымен Белградтан Венгрия корольдігіне 60 000-нан астам адам туралы мәлімдемесін келтіреді. Малкольм Коллоничтің бұл көрсеткішті асырауға бейім болуы мүмкін деп мәлімдейді. 1765 жылы басылған Павле Юлинактың кітабы бойынша 37000 отбасы. Жован Ражичтің 1794 жылы жарық көрген 1795 жылы жарияланған мәліметтеріне сәйкес, патриарх басқаратын 37 000 отбасы. Иоганн Энгельдің 1801 жылы жарық көрген "Жершік" еңбегінде Патриарх басқарған 37000 отбасы туралы айтылған. Микаэль Антолович Иларион Руварактың мақалаларын зерттеді, ол көші-қон кезінде 70 000 мен 80 000 босқын Косоводан кетіп қалды деп мәлімдеген, ал серб жұртшылығы бұл жарты миллионнан астам деп мәлімдеген және көпшілігі "Османдықтар кек алудан қорқып" қашып кеткен. Эмиль Пико бұл 35-40 мың отбасы, 400-500 мың адам деген қорытындыға келді. "Бұл халықтың отбасылармен емес, басшылармен саналуы тұрақты дәстүр" деп, бұл үлкен отбасылар екенін де талап етеді (Zadruga қараңыз). Сербияның өнер және ғылым академиясы 37000 отбасы туралы мәлімет береді. Татьяна Попович тек Бірінші серб көші-қоны үшін 60 000 серб көшіп-қонушы отбасыларын келтіреді. Стивен К. Павловичтің айтуынша, кем дегенде 30 000 адам. "Еуропа театрлары" бойынша 20 000 - 30 000 адам. Сима Цирковичтің айтуынша, 40 мың адам деген сан тым көп. Оның айтуынша, патриархтың өзінен басқа сенімді дәлел жоқ. Басқа тарихшылар бұл кезеңде тек бірнеше мың босқын ғана қашып кеткенін айтады.
Салдары
Сербтер бұл көші-қоннан Венгрияның оңтүстік бөліктеріне (алда солтүстіктегі Сентендре қаласына дейін, онда олар 18-ғасырда халықтың көпшілігін құраған, бірақ аз мөлшерде Комаром қаласында) және Хорватияға қоныстанды. Сербтердің Балқаннан Паннония жазығына үлкен көшіп-қонуы 14 ғасырда басталып, 18 ғасырдың соңына дейін жалғасты. 1690 және 1737-1739 жылдардағы үлкен көші-қон ең үлкені болды және Габсбург монархиясы ішіндегі сербтердің мәртебесін реттейтін артықшылықтарды берудің маңызды себебі болды. Бұл көші-қон кезінде Воеводина, Славония және Әскери шекараға жататын бөліктерге қоныстанған сербтер бұл аймақтардағы қазіргі серб халқының санын (ішінара) арттырды және сербтерді уақыт өте Габсбургтер монархиясының маңызды саяси факторына айналдырды. Осман империясынан оралмандардың бұрынырақ көшіп келгендері этникалық жағынан сербтер, ал Бірінші Ұлы көшіп-қонудан кейін ұлттық жағынан сербтер болып саналады. Бірінші Ұлы көші-қон сербтіктің түпкілікті көрсеткіші, православиелік христиандық пен оның басшысы патриархты әкелді.
Қазіргі заманғы талдау
Көші-қон туралы әңгіме сербтің жеке басын сипаттаудың бір бөлігі болып табылады. Бұл - ерлік тақырыбы бар ұлттық діни аңыз. Анскомбтің айтуынша, Ұлы көші-қон романтикалық ұлттық тарихын қазіргі заманның соңғы кезеңіндегі шындықпен үйлестіреді, Косово албандарын Осман империясы демеушілік еткен трансплантаттардың ұрпақтары ретінде бейнелейді. Олар серб халқының қуылғанынан кейін қоныстанды және аумақты өз бақылауына алды деп болжанады, осылайша "Косовоның екінші шайқасы" мен бостандық үшін үздіксіз күрес. Фредерик Анскомб бұған дәлел жоқ деп қорытындылады және Косовоның батыс және орталық бөліктері 1690 жылы Габсбургтердің басып кіруінен бұрын Осман Албаниясы ретінде қарастырылды. Малкольм мен Элсидің айтуынша, Хабсбургтердің жаңа шекарасында мыңдаған босқындар баспана тапқан кезде, Киелі Лига соғысы (1683 1699) салдарынан әртүрлі көші-қон орын алды. Малкольм серб босқынының көпшілігі Косоводан келген жоқ және Арсений ешқашан Косоводан шығуды басқарған жоқ, өйткені оның кетуі өте асығыс болды деп болжайды. Ол Австрияның кері қайтқан кезінде Батыс Косоводан түріктерден едәуір қашып шыққан Тома Распасанидің кейін өзі "Ешкімнің де сыртқа шыға алмағанын" жазғанын атап өтті. Малкольм Арсение Черногорияда болған, содан кейін әлі де Австрияның бақылауында болған Белградқа қашып кеткенін және ол барлық серб елдерінен келген көптеген серб босқындары үшін табиғи орынға айналғандығын айтады. Онда жиналғандардың ішінде Османдықтардың шабуылынан құтылып қалған Косовоның кейбір бөліктерінен (негізінен Шығыс Косово) келген адамдар болды, бірақ босқындардың көпшілігі басқа аймақтардан келген болуы мүмкін. Австрияның билік еткен аумақтарына көшіп келген босқындар арасында албандар, православиелік және католиктер де бар еді. Марош Мелихаректің айтуынша, көші-қон серб ұлттық символикасымен суреттелген. 1896 жылы патриарх Георгий Бранкович тапсырған Пая Йовановичтің әйгілі суреті Эммануэль Лютце Вашингтонның Делавэр өзенін кесіп өту суретімен салыстырылды. Ұлы серб көшіп-қонуының бейнесі мен символикасы әлі күнге дейін өте күшті және қазіргі уақытта. Мелихарек Ұлы көші-қонды басқа да салыстырулар жасалғанын атап өтті, мысалы Ұлы кері қашу және Серб Республикасынан қашып бара жатқан сербтердің фотосуреті. Малкольм тарихи деректердің сербтердің 1690 жылы Косоводан кенеттен массалық көшіп кетуін қолдамайтынын айтады. Егер серб халқы 1690 жылы азайса, онда оны басқа аймақтардан келген сербтер алмастырған сияқты. Мұндай ағымдар көп жерлерде орын алды. Малсиден албандардың көшіп кетуі де болды, бірақ бұл халықтың қапыда бос орынға көшуін білдірмейтін, баяу, ұзақ мерзімді процестер болды. Албандар 1690 жылға дейін халықтың елеулі бөлігі болған және албан көпшілігі 19 ғасырдың ортасына дейін қол жеткізілмегенін ескерсек, 1690 жылы Косоводан сербтердің жаппай кетуі мүмкін емес. 1689 жылы Косовода албандық мұсылмандар мен сербтер Осман империясына қарсы көтерілді, олардың басшылары албандық архиепископ Пьетр Богдани мен Тома Распасани болды. 1690 жылғы көші-қоннан кейін Осман империясы алғаш рет албандардың Косовоға көшіп келуін көтермеледі. Косовоның үлкен, шығыс бөлігі басым көпшілігі серб православтары болып қалды, католик албандары, кейіннен мұсылман албандары, 16 ғасырда батыстан өсіп келеді. Қалалық экономика кен орындарынан шығарылған өніммен бірге төмендей бастады, бірақ албандық жоғарғы жерлердегі малшылар көшіп-қонуды жалғастырды, сондықтан Косово 18 ғасырдың аяғына қарай албандық көпшілікке ие болды. Ұлы көші-қон тақырыбы кейбір серб және албан тарихшылары арасындағы даулардың көзі болып табылады, әр тараптың өз көзқарасы бар, соның ішінде сербтердің бұрын албандықтардың жоқтығы туралы күмәнді мәлімдемелері және албандардың бұрын үлкен қатысуы туралы күмәнді мәлімдемелері бар. Ал, албандар ежелгі Дарданияда өмір сүрген иллириялықтардың ұрпағы деп есептейді. Осман империясының тұсында Косоводағы албандар көпшілік болмаса да, маңызды азшылық болған. Малкольмның айтуынша, албандықтардың демографиялық өсуінің негізгі бөлігі Косовоның өзінде албандықтардың жергілікті халқының кеңейуі болды. Османдық ресми құжаттар мен 17-ғасырдағы Евлия Челебидің есептері 1689-1690 жылдардағы Габсбургтердің басып кіруінен және Сербтердің Ұлы көшіп-қонуынан бұрын, кем дегенде, батыс және орталық Косово Осман Албаниясының бөлігі ретінде қарастырылғанын және үлкен албан халқының болғанын көрсетеді. Осылай...