Кіріспе

1849 жылы Жакомо Мейербердің операсы Le prophète (Пайғамбар) - Жакомо Мейербердің 1849 жылы 16 сәуірде Парижде премьерасы өткен бес актідегі грандиоз операсы. Француз тіліндегі либреттоны Эвгений Скриб пен Эмиль Дешамп жазды. Сюжет Лейденнің Иоанн өмірінде негізделген, анабаптист көшбасшысы және 16 ғасырда өзін-өзі "Мюнстер патшасы" деп жариялады.

Өнер тарихы

Өздерінің "Гугеноттар" (1836) операсының жарқын табысынан кейін Мейербер және оның либреттографы Скрип тарихи діни қақтығысқа негізделген шығармада қайтадан бірлесіп жұмыс істеуді шешті. Мейербердің үлкен жеке байлығы және Пруссия королі Фредерик Вильгельм IV-нің ресми сарай композиторы ретінде оның міндеттері операны аяқтау үшін асықпауды білдірді, ал композиция мен жоспарлау он жылдан астам уақытқа созылды. "Пайғамбар" операсы алғаш рет 1849 жылы 16 сәуірде "Ле Пелетиер" залында Париж опера театрында орындалды. Жұмыстың премьерасында Шопен, Верди, Теофил Готье, Делакруа, Чарльз Диккенс, Иван Тургенев және Берлиоз болды. 1850 жылы ол бүкіл Германияда, сондай-ақ Венада, Лиссабонда, Антверпенде, Нью-Орлеанда, Будапеште, Брюсселде, Прагада және Базельде өткізілді. Оның зор табысы XIX ғасыр бойы және XX ғасырдың басында жалғасты. 1998 жылы Вена мемлекеттік операсында опера Ханс Нойенфельс қойылымында Пласидо Доминго мен Агнес Балтсаның басты рөлдерінде қойылды. 2015 жылдан бастап Еуропалық опера театрларында "Пайғамбар" операсының жаңа қойылымдары қайтадан қойылады.

1-ші акті

Голландиядағы Дордрехт маңындағы ауыл. Төменде Муа өзені ағады. Оң жақта - Оберталдың көпір және мұнарасы бар қамалы; сол жақта - қамалмен байланысты фермалар мен диірмендер. Таң атқан. Шаруалар мен диірменшілер жұмысқа шығады, диірмендердің қанаттары айнала бастайды (Прелюдия және пасторальдық хор: La brise est muette). Берта, жас ауыл қызы, өзі жақсы көретін жігітке үйленуіне өте қуанышты (Ария: Mon cœur s'élance et palpite). Ол болашақ қайын енесін Қош келдіңіз деп қарсы алады, ол оны баталайды және оның саусағына баулу балдағын қояды. Берта Фидеске графтың Жанға үйлену үшін рұқсатын қажет екенін түсіндіреді, оны Жан оны Муадан құтқарып алғаннан бері жақсы көреді. Фидес ұлымен бірге қонақүй жүргізетін Лейденге кетер алдында Берта Оберталдан елден кетуге және үйленуге рұқсат алуы керек. Екі әйел графтың қасабасына қарай жүреді, бірақ қара киім киген үш адамды көргенде тоқтайды. Бұл үш анабаптист, Джонас, Маттисен және Захари, өздерінің хорын әндейді, Ad nos ad salutarem (Мейербердің күйіне). Анабаптистер жергілікті шаруалардың әлеуметтік революция идеяларына қызығушылығын оятады және оларды өздерінің иелеріне қарсы көтерілуге шақырады. Шаруалар тақталар мен таяқтармен қаруланып, қамалға қарай жүреді, бірақ барлығы Обертал графы мен оның сарбаздарын көргенде тоқтайды. Бертаны көріп, Обертал қыздан оның келген себебі туралы сұрайды. Берта Фидестің ұлы Жанды суға батудан құтқарып алғаннан бері жақсы көретінін түсіндіреді және үйленуге рұқсат сұрайды. Алайда Обертал анабаптистердің бірі - Джонасты бұрынғы үй басқарушысы ретінде таниды және үш адамды ұрып-соғуды әскерлерге бұйырады. Бертаның сұлулығына таңғалған ол оның өтінішіне қарсы шығып, екі әйелді тұтқындайды. Халық ашуланып, қайта оралған анабаптистермен бірге қаланы қорқытады.

2-ші акті

Голландияның Лейден қаласының маңындағы Жан мен Фиде мейманханасының ішкі көрінісі. Артында ауылға қарап тұрған айқышпен бекітілген есіктер. Сахнаның оң және сол жағындағы есіктер Анабаптистер қуанышты шаруалармен бірге кіріп, Жанды өзінің болашақ басшы екеніне сендіруге тырысады, ол Мюнстер соборындағы Дәуіт патшаның суретіне қатты ұқсайды деп мәлімдейді. Жақия оларға арманын айтып береді. Жан үш анабаптистке Бертаға деген сүйіспеншілігі үшін ғана өмір сүретінін айтады және оларға қосылудан бас тартады (Ария: Pour ma Berthe, moi je soupire); олар кетеді. Берта Оберталдан қашып кеткеннен кейін, шашылып кіреді; Граф кейін келіп, Берта өзіне қайтарылмаса, Жанның анасы Фидесті өлтіремін деп қорқытады. Жан үмітсіздігінен Бертаны Оберталға тапсырады. Фидес ұлына батасын беріп , оны жұбатуға тырысады (Ария: А ! " Менің ұлым , сен жарылқанғансың " . Анабаптистер қайтып келгенде, Жан Оберталға кек алу үшін оларға қосылуға дайын; ол Фидеске хабар бермей, барады (Квартет: Oui, c'est Dieu qui t'appelle).

1-ші көрініс

Вестфалия орманындағы анабаптистердің лагері. Мұздаған көл көл көлденең көкжиекке дейін созылып, сол және оң жақта орманмен шектеледі. Жағажайдың жағасында анабаптистердің шатырлары тұр. Жан пайғамбар деп жарияланды. Анабаптистер тұтқындар тобын әкеліп, олармен балтамен қорқытады. Бірақ Матизен араласып, басқа анабаптистерге төлем талап етілгеннен кейін ғана оларды өлтірудің жақсы екенін ескертті. Аң-таң болған фермерлер тоңған көлден дөңгелекті сырғанақпен өтіп, тұтқындардан ұрланған ақшаға сатып алынған азық-түлік әкеліп береді. Фермерлерді анабаптист сарбаздары олармен бірге тойлауға шақырады (балет және хор).

1-ші көрініс

Мюнстердің бірнеше көшелері аяқталатын қала әкімдігі. Оң жақта, қала әкімшілігінің есігіне алып баратын бірнеше қадам Жан өзін император етіп жариялағысы келеді, қаланы басып алды, оның азаматтары оның билігінен үмітсіз. Фидес бағанаға отырып, қайыр сұрайды, ол өліп қалды деп ойлаған ұлының қалған бөлігі үшін мессаға төлейді. Берта зыяратшы киімін киіп, алаңға келеді. Ол Фидесті таниды және екі әйел бір-біріне құшақтанады. Берта Оберталь графынан қашып құтылғаннан кейін Жан мен анасын Лейдендегі қонақүйінде іздегенін айтады. Көршілері оған Мюнстерге барғанын айтады. Берта оларды іздеуге кірісті. Фидес қызға ұлының өлгенін айтады: ол тек қанды киімдерін тапты, ал белгісіз адам анабаптистердің пайғамбары өлімге кескенін көрді деп мәлімдеді. Берта пайғамбарды өлтіруге шешім қабылдаса, Фидес Құдайдан ұлына мәңгілік тыныштық сыйлауын сұрайды. Қыз пайғамбардың сарайына жүгіреді, ал Фидес онымен жетуге тырысады (Duet: Pour garder à ton fils le serment).

1-ші көрініс

Мюнстердегі Жан сарайының қоршауы: сол жақта, қоршауға түсетін баспалдақ. Оң жақта қаладан шығатын туннельге шығатын темір қақпа Анабаптистердің үштігі Жанды қалаға шабуыл жасауға дайындалып жатқан неміс императорлық әскерлеріне тапсырып, өздерін қорғауға шешім қабылдады. Солдаттар Фидесті тұтқынға алған күмбезге алып келеді. Ол қарама-қайшы сезімдермен бөлініп жатыр: ол әлі де ұлын жақсы көреді, бірақ ол Құдайдың ұлы болып көрінген және көптеген қылмыстарға жауапты әскерлерді басқаратын жалған пайғамбарға айналғанды жек көреді. Ақырында, Фидес ұлының қателіктерін кешіруге дайын сияқты, бірақ өлім оны барлық ауруларынан азат етуді қалайды (Ария: Ô prêtres de Baal). Бір сарбаз Фидеске пайғамбардың келгенін айтады. Содан кейін ол сәл үмітпен ұлының күнәсін кешіріп, дұрыс жолға түсуін сұрайды. Жан ақыры келіп, анасынан кешірім сұрайды. Фидес ұлын мінез-құлқы үшін айыптайды. Жан өзінің кінәсін дәлелдеуге тырысады, ол Оберталь графының қысымшылығы үшін кек алуды қалайтынын еске түсіреді. Жанның анасынан кешірім алудың жалғыз жолы - билік пен байлығынан бас тарту және пайғамбар екендігін айтудан бас тарту. Бастапқыда өзіне сенім артқандардың барлығын тастап кетуден тартынған Жан бірте-бірте сенімді болады. Ол өзінің барлық қателіктерін кешіретін анасының жолына түсуге келіседі . менде жоқ! Отбасының бір мүшесі құпия өткелдердің бар екендігі туралы хабарлаған Berthe сарай мен оның барлық тұрғындарын жарылтуға бару үшін оқ-дәрі қоймасына кіреді. Жанды көрісімен ол өзін оның қолына тастап, онымен және Фидеспен бірге қашып кетуге дайын, ол өзінің кек алу миссиясынан бас тартады. Жан, Берта және Фидес ақыры бірігіп, болашақ өмірлерін армандайды, бейбіт және бақытқа толы. (Трио: "Қаладан алыс") Алайда бір сарбаз келіп, Жанға үш анабаптисттің көмегімен император әскерінің қалаға басып кіріп, сарайға кіргенін айтады. Берта кенеттен Жан мен пайғамбардың бір адам екенін түсінеді. Ол күйеу жігітіне қарғыс айтып, өзін-өзі пышақтап өлтіреді. Жақынынан мәңгі айырылған Жан да өліп, барлық жауларын өлімге сүйретуді шешеді.

2-ші көрініс

Мюнстер сарайының үлкен залы. Сахнаның ортасында платформаға қойылған үстел көтеріледі Анабаптист сарбаздары өзінің патшалық таққа отырғызуын атап өту үшін тойда өздерінің пайғамбары даңқын әндейді. Жас қыздар оларға би билейді, ал басқалары оларға шарап пен тамақ әкеледі (Бакханале (Хоральдық би: Gloire, gloire au prophète) Үш анабаптист Жанды оңай ұстауға болатын шамада мас болады деп үміттенеді. Жан өз кезегінде сарбаздарына бұйрық алғаннан кейін сарайдың барлық есіктерін жабуға дайын болу керектігін ескертеді. Жан барлық адамды мас болуға шақырады және үш анабаптистке адалдықтары үшін сыйлық ретінде қасында тұруды сұрайды (Шарап ән: Versez, que tout respire l'ivresse). Кенеттен сарайда патша әскерінің басшысы Обертал пайда болады. Ол жалған пайғамбардың дереу өлтірілуін талап етеді. Айналадағылар сарайдың есігі жабық екенін білмейді. Содан кейін үлкен жарылыс болып, жалын барлық жағынан өседі. Қабырға құлап, Фидес ұлына қосыла алады. Жан мен анасы бір-біріне қоштасу үшін бір-біріне құшақтанады, ал бәрі бірінен кейін бірі таралып жатқан өрттен құтылуға тырысады. Сарай түтін мен отқа құлап, ішіндегілердің бәрін өлтіреді (Хормен соңғы дуэт: Ах! "Кел, құдай жалыны").

Пессимистік дүниетанымы

Либреттоның байлығы мен күрделілігі әсіресе шығарманың құрылуы кезінде замандастарын таң қалдырды. Белгілі жазушы және әдеби сыншы Теофил Готье премьераны "La Presse" газетінде қарап шығып, "либреттоның таңдалуы Мейербер үшін аса маңызды" және "Мейербер - Операда естілген ең драмалық композитор: ол театрлық түсініктің ең жоғары деңгейіне ие, және бұл біздің ойымызша оның гениалдығының ерекше қасиеті" деп атап өтті. Сол кездегі сыншылардың көбі "Пайғамбар" либреттосының 1848-1849 жылдардағы революциядан кейінгі кезеңдегі Францияда сәйкес келуіне таңғалады. Т. Готье "анабаптистер мен шаруалар арасында коммунистік газеттерден алынған пікір алмасулар бар" деп атап өтті. Операда айтылған дүниеге деген көзқарас әсіресе пессимистік: үш анабаптист тек өз мүдделері үшін революцияны жақтады; олар өздерін тікелей ашуға қорқады, олар желдің бұрылуын сезінген кезде сатқындыққа бармайтын харизматикалық көшбасшыны іздейді. Бірақ анабаптистердің қарсылық білдірген ескі жүйесі жағымды түрде ұсынылмайды: тіпті Оберталь графының тұлғасында оның қасақаналығы, әділетсіздіктері және билікті теріс пайдалануы үшін айқын айыпталады. Халыққа келетін болсақ, олар бірінен соң бірі қорқыныштылығымен (бірінші актіде) және қанды қатыгездікпен (үшінші актідің басында) сипатталады. Вокалдық музыканың ішінде 3-ші актінің екінші сахнасындағы трио, әсіресе, Мейербердің комедиялық триоға күрделі жағдайды орнатуының бірегей жолымен ерекшеленеді. Граф Обертал анабаптистердің лагеріне түнекте келіп, олардың тобына кіріп, жоспарларын бұзады деп үміттеніп отыр. Анабаптистер Захария мен Джонас бастапқыда оны танымайды, ал үшеуінде Обертал мүмкіндігінше көп аристократты өлтіруді қалайтынын қарқынды күйінде ант етеді, ал анабаптистер қуана-қуана "тра ла лас" деп қосылады. Бірақ, Оберталдың бетін шаммен жауып, Джонас жауды таниды және екі анабаптист оны өлтіруге ант бергенде, сол бір қуанышты музыка қайталанады, ал Обертал оларға деген жеккөрушілігін білдіреді.

Ықпал

Операның музыкалық және театралды әсерлері, басқалармен қатар, Листтің монументалды Фантазиясы мен Фугасы орган үшін "Ad nos, ad salutarem undam" хорлы әнінде, анабаптистердің хорлы әнінен, Джузеппе Вердидің "Il trovatore" операсында ана мен жоғалған баланың дуэті және Рихард Вагнердің "Götterdämmerung" операсының апатты финалында сезіледі. "Пайғамбар" пьесасының Париж премьерасындағы зор табысы Вагнердің "Дас Юдентум ин дер Музик" атты Мейерберге яһудилерге қарсы шабуыл жасауына себеп болды.

Балет

"Le prophète" 3-ші актісінің бірінші сахнасында "Les Patineurs" балеті бар, онда бишілер мұз үстінде сырғанаушыларды еліктейді. 1849 жылы осы операның премьерасында бишілер алдыңғы ғасырда Еуропада ойлап табылған примитивті сызықты дөңгелекті коньки киіп, олар мұз үстінде коньки тебуге ұқсайды (квадро-роллерлік конькилер әлі ойлап табылмаған). 1937 жылы Констан Ламберт осы операның балет музыкасын және L'étoile du nord балет музыкасының үзінділерін сэр Фредерик Эштонның хореографиясы бойынша Les Patineurs балетіне баптап қойды, онда бишілер мұз үстінде сырғанаушыларды еліктейді.

Жазбалар

Джеймс Маккракен (Жан де Лейд), Мэрилин Хорн (Фидес), Рената Скотт (Берте), Жан Дюпуи (Джонас), Кристиан Дю Плесси (Матисен), Жером Хайнс (Закари), Жюль Бастин (Обертал); Амброзиан опера хоры, Корольдік филармониялық оркестр, Генри Льюис, дирижер. 1976 жылы жазылған. Sony CD Cat: 88875194782 . Жаңа сын басылымның алғашқы жазбасы: Джон Осборн (Жан), Марианна Корнетти (Фидес), Линетт Тапия (Берте), Альбрехт Клудзювейт (Джонас), Пьер Дойен (Матисен), Тийл Фавейтс (Захари), Карел Мартин Людвик (Оберталь). Эссенер филармониясы, Джулиано Карелла, дирижер. 2017 жылы жазылған. Oehms CD Cat: OC971 тізбегі.