Кіріспе
Саликс нигра, қара саз, Солтүстік Американың шығысында, Нью-Брансуик пен оңтүстік Онтариодан батысқа дейін Миннесотаға дейін, оңтүстікке дейін Флорида мен Техастың солтүстігіне дейін өсетін саз түрі.
Salix nigra, the black willow, is a species of willow native to eastern North America, from New Brunswick and southern Ontario west to Minnesota, and south to northern Florida and Texas.
Сипаттама
Саликс нигра - орташа көлемді жапырақты ағаш, Солтүстік Америкадағы ең үлкен сабан түрі, биіктігі, ерекше жағдайда , дің диаметрімен. Қабығы қара қоңырдан қараға дейін, ескі ағаштарда жарылып, көбінесе түбінің жанында екіге бөлінеді. Өскіндері жұқа және түсі жасылдан қоңырға, сарыға немесе күлгінге дейін өзгеріске ие; олар (кеңейірек бүгілген кезде сабақтас еуропалық Salix fragilis сияқты) түбінде сымбат, бұтақтардың қиылысында біркелкі бұзылады. Жапырақтарының бүршіктері ұзын, бір ғана, тік қызғылт қоңыр бүршік шелегі бар. Жапырақтары кезектесіп, ұзын, жұқа, ұзын және кең, әдетте біршама сопақша, екі жағында қара, жылтыр жасыл немесе ашық жасыл түсті төменгі жағы бар, ұсақ тісті жиектері, қысқа жапырақтары және екі кішкентай шабақтары бар. Бұл екіжапырақты, жас жапырақтар пайда болған кезде, көктемнің басында ұзын жапырақтарында өсетін кішкентай, жасыл сарыдан сарыға дейінгі гүлдері бар. Жемісі піскенде ашылып, көптеген ұсақ, төменге жабылатын тұқымдарды босату үшін бөлінетін капсула болып табылады. Жапырақтары күзде лимондық сары түске айналады. Саликс нигра толық күн сәулесінде және ылғалды немесе ылғалды топырақта жақсы өседі. Сондықтан оны көбінесе өзендер мен батпақтарда кездестіреді.
Таксономия
Қара саз - саз тұқымдасына жататын салицеялардың бір бөлігі. Қара самырсынның жалпыға танымал атауы - Саликс нигра Маршалл. Маршалл, "Америкалық дендрологияның атасы", Кейбір басқа туысқан таксондар мен синонимдер S. nigra var. altissima, S. nigra var. (Альтиссимма, S. nigra var.) brevijulis, S. nigra var. longifolia, S. nigra var. маргината және S. nigra var. Қарау. Қара самырсынға кейде қолданылатын тағы бір атау - "саз самырсын", оны Salix myrtilloides (саз самырсын)мен шатастырмау керек. Басқа кең тараған атауларға "Гуддинг сағасы", "оңтүстік-батыс қара сағасы", "Дадли сағасы" және "сауз" (испанша сөз) жатады.
Көбею және өсу
Саликс нигра екі түлік, яғни оның еркек және әйел ағаштары бөлек. Гүлдеу климатқа байланысты болуы мүмкін. Ол оның оңтүстік бөлігінде ақпан айында, ал солтүстік бөлігінде маусымға дейін гүлдейді. Бұл ағаштар 10 жасқа толғанда тұқым шығарады. Қара самырсынның тұқымы жыл өткен сайын жақсы түседі, бірақ біраз тұқым құрып кетеді. Тұқымның шыққысы үшін ерекше жағдайлар қажет. Олар қатты ылғал немесе су басқан топырақты артық көреді. Олар өскеннен кейін күн сәулесінің көп болуы мен ылғалдылықтың мол болуы арқылы жақсы өседі. Қара сабан су тасқынына төзімділікпен байланысты ерекше ерекшеліктерді дамыта алады, бұл оларға су басуы мүмкін мекендерде өмір сүруге көмектеседі. Су басу жағдайында қара сабан гипертрофияланған линцецельдер мен су тамырларын дамытады. Қара самырсын да құрғақшылыққа бейім. Құрғақшылық жағдайында өсетін қара самырсынның бұтақтары мен тамырларының өсуі тежеледі. Саликс тұқымдасының кейбір түрлерінің ерте маусымдық жапырақтарында, әдетте, маусымның кейінгі кезеңдерінде шығарылатын жапырақтарға қарағанда тығыз индумент болады. Индумент қызыл немесе қоңыр түсті түкті білдіреді. Саликстің алғашқы жапырақтары бар, олар түйнектен өсетін жапырақтар, сондай-ақ оларды "алдын-ала қалыптасқан" жапырақтар деп те атауға болады. Бұтақ өсіп келе жатқанда пайда болатын жапырақтар жаңа жапырақтар деп аталады.
Үлкен мысал
Үлкен ағаштардың ұлттық тізіліміне сәйкес, АҚШ-тағы ең үлкен қара сабан ағашы Миннесота штатының Хеннепин қаласында орналасқан. Оның биіктігі - 19 м, айналасы - 10 м, ал ені - 22 м. Нью-Джерси штатының Марлборо қалашығында орналасқан Марлборо ағашы штаттағы ең үлкен ағашы ретінде Нью-Джерси штатымен расталған. Оның биіктігі - 23 метр, ал шеңберінің ұзындығы - 6 метр. Ағашты толық айналдыру үшін бес ересек адам қол ұстасып жүруі керек.
Қолданылуы
Қара сабанның тамыры өте ащы, және бұрын хининнің орнына қолданылған. Қара сабанның этноботаникалық қолданысына түрлі америкалық тайпалар арасында сабан жасау, қызба, бас ауруы мен жөтелді емдеу жатады. Бұл кезде Саликс ниграның қабығы мен жапырақтарын ревматизмді емдеуде пайдалы деп танылды. Қара самырсын - Америка Құрама Штаттарының жергілікті самырсын түрлерінің бірі, ол әр түрлі заттар үшін ағаш ретінде қолданылады. Қара самырсыннан жасалған ағаштан жиһаздар мен контейнерлер жасалады. Қара самырсынның ең ірі өндірісі Луизианада болды, ол 1970 жылдары ең жоғары деңгейге жетті. Саликс ниграның ағаш құрамы өте жеңіл. Бұрын ағаштан қол-аяқ сияқты жасанды мүшелер жасалатын. Сонымен қатар, ол өзінің пішінін сақтай алады, оңай сынбайды және шоққа төзімділігі орташа жоғары, бұл оған үздіксіз орташа соққыларға төтеп беруге мүмкіндік береді. Саликс нигра фотодеградация құралы ретінде сәттілік көрсетті. Фотодеградация мақсатты химиялық затты, мысалы, бентазонды тамырлар мен сабақтардан жапырақтарға тартып, күн сәулесімен қамтамасыз етілген жоғары энергиялық сәулелену арқылы ыдырайды. Қара қатерлі ісік ауруын Glomerella miyabeana саңырауқұлағы тудырады. Бұл ауру қара самырсынның жапырақтарында пайда болады, содан кейін ол жапырақшасына, ақырында жапырақты ұстап тұрған бұтаққа немесе бұтаққа таралады. Содан кейін ағаш сабағында қара дақтар пайда болады, олар кеңейе алады. Қоректік заттар тапшы жерлерде немесе уақытша климаттық жағдайлары нашар (мысалы, жауын-шашынның уақытша болмауы немесе қысқа, құрғақшылық сияқты жағдайлар) болатын қара сабандар стресске ұшырады және осы кәнкерлердің таралуына өте бейім. Бұл аурулардың әсерінен қара самырсынның тіндері ағаштың қалған бөлігімен бірге өспейді, ал жарықтар пайда бола бастайды.