Кіріспе

14651847 Орта Азиядағы түркі мемлекеті 2019 жылғы фильм Қазақ хандығы (, Qazaq Handyğy), шығыс дереккөздерінде қазақтардың улусы, Жочидің улусы, Урустың юрты деп аталады, Орталық Азиядағы қазақ мемлекеті, 15-шы ғасырдан 19-шы ғасырға дейін өмір сүрген Алтын Орданың мұрагері, Дешт и Кипчактың шығыс бөліктеріне бағытталған. Хандықты 1465 жылы Жәнібек хан мен Керей хан құрды. Екі хан да өздерінің шығу тегі Жохидтар әулеті арқылы Шыңғыс ханға дейін жеткен Торе түркі-монғол кланынан шыққан. Торе кланы хандықты Ресей империясының қол астына түскенге дейін билеген. 16-17 ғасырларда Қазақ хандығы өз аумақтарын шығыс Куманияға (қазіргі Батыс Қазақстан), Өзбекстанның көп бөлігіне, Қарақалпақстанға және Сырдарья өзеніне дейін кеңейтті. Кейіннен хандық 17-18 ғасырларда ойраттар мен джунгарлардың шабуылдарынан әлсіреп қалды. Бұл үш юздың құлдырауына және одан әрі ыдырауына әкелді, олар біртіндеп егемендігін жоғалтып, 19 ғасырда кеңейіп жатқан Ресей империясына қосылды. Қазақ хандығының құрылуы қазақ мемлекеттілігінің бастамасы болды, оның 550 жылдығы 2015 жылы атап өтілді.

Тарих

1227 жылы даладағы Алтын Орда құрамында ақ Орда, қазақтың алғашқы мемлекеті құрылды. 1361 жылы Алтын Ордадан бөлініп шыққаннан кейін, ақ Орда белгілі бір уақытқа тәуелсіз мемлекет болды, кейде Алтын Орданы қайта құру үшін көк Ордамен бірікті. Алайда 1428 жылы Алтын Орда ханы Барақ хан қайтыс болғаннан кейін Алтын Орда бөлініп, Ақ Орда өз бетімен Өзбек хандығы мен Ноғай Ордасына (монғол тайпаларының ұрпақтары) бөлінді. Қалған жер оңтүстіктегі Мұстафа хан мен солтүстіктегі Мұхаммед ханға бөлінді. Қазіргі Қазақстанның басым бөлігін билеп отырған Өзбек хандығын Барақ ханды өлтіруге сөз байласқан Әбул Хайр хан басқарды. Әбул Хайр ханның басшылығымен Өзбек хандығы жемқор, тұрақсыз және әлсіз мемлекетке айналды, ол көбінесе ішкі проблемалармен айналысты. Бұған қоса, хандықтың өзінде көшпелілер қоныстары мен ірі қалаларды тонаған, бүлдірген және бейбіт тұрғындарды өлтірген ораттар шабуылға түсті. 1457 жылы өзбектер мен ораттар арасында бейбітшілік орнады, онда Әбул Хайр хан ауыр жеңіске ұшырап, өзбектер арасында беделін жоғалтты.

Қақтығыстар мен азаматтық соғыс

Қасым хан қайтыс болғаннан кейін ноғайлар өздерінің бұрынғы мәртебесін қайта қалпына келтіріп, Түргей өзенінің батысындағы аумақты басып алды. Қазақ хандығы Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан аумағына басымдық берді. Қазақстанның орталық аумағы Сары Арқа сол кезде номиналды түрде Қазақ хандығының құрамына кірді. Сібір хандығы Сары Арқаның солтүстік аймақтарын басып алды. Тахир хан қазақ тағына отырған кезде ораттар 1520 жылдары Сары Арқаның шығыс бөліктеріне басып кірді. 1530-жылдардың басында Қазақ хандығында Жәнібек ханның немерелері арасында азаматтық соғыс басталды. Хақназар хан жеңіске жетіп, хандықты қайтадан өзінің бақылауына алды.

Хакназар хан (1537-1580)

Хақназар ханның тұсында, Хақ Назар немесе Хақназар хан немесе Ақ Назар хан деп те аталатын қазақ хандығы бірнеше бағыттардан бәсекеге тап болды: батыста Ноғай Ордасы, солтүстікте Сібір хандығы, шығыста Моғұлстан және оңтүстікте Бұхара хандығы. Хакназар хан қазақ жерлерін азат етуді қолға алды. Ол Сары Арқаның солтүстік аймақтарын Қазақ хандығына қайтарып берді. Ноғай Ордасына қарсы жорық бастаған Хакназар Ноғай Ордасынан Сарайышты және оны қоршаған қазақ аумақтарын қайтадан басып алды. Хивандықтарға қарсы күресте қазақтар Мангышлак түбегін басып алып, ораттарды жеңіп шықты. Хакназар Жетісуды Қазақ хандығына қосу мақсатымен Моғолстанға қарсы жорық бастады. Бұл жорық сәтті аяқталып, Моғолстан жеңілді. Алайда солтүстікте Кучум хан басқарған Сібір хандығынан қауіп төнді. 1568 жылы қазақтар Емба өзенінде Ноғай Ордасын жеңіп, Астраханға жетті, бірақ орыс күштерінің соққысына ұшырады.

Шығай хан (1580-1582)

Хақназар хан қайтыс болғаннан кейін 1580-1582 жылдары Жаңбыр ханның немересі, Жадық сұлтанның ұлы Шығай хан болды. Ол кезде ол сексен жаста болса да, қазақтардың арасында ықпалды хан болды. Оның өмірі туралы аз мәлімет бар. Шығай хан Қазақ хандығының сыртқы саясатын жалғастырды, содан кейін Хақназар хан. Ол Шәйбанидің мұрагерлері арасындағы қақтығыстарды қазақ мемлекетін нығайту үшін ұтымды пайдаланды. 1582 жылы Бұқар хандары Абдулла, Қазақ хандары Шығай және оның ұлы Таукел сұлтан бірігіп, Ташкент билеушісі Баба сұлтанға қарсы Ұлытау жорығын ұйымдастырды. Баба Сұлтан жеңіліп, Дешт Қыпшақ даласына қашып кетеді, өзбек және қазақ әскерлері Баба Сұлтанды Сарысу мен Ұлытауға дейін қуып жетеді. Шығай хан сол жорықта қаза тапты. Түркістанға қайтып бара жатқанда Баба Сұлтанды Сұлтан Таукел өлтіріп, Абдуллаға алып келеді. Жаудың жойылуына қанағаттанған Абдулла хан Самарқан аймағындағы Африкент провинциясына Рискті ұсынды.

Таукел хан (15821598)

Таукел хан Қазақ хандығының Ташкент, Фергана, Андижан және Самарқанды билігін кеңейтті. 1598 жылы қазақ әскерлері Бұхараға жақындап, оны 12 күн қоршауға алды, бірақ бұхаралық көшбасшы Пир Мұхаммед пен оның ағасы Баки Мұхаммедтің қолбасшылығындағы күшейтулер қазақтарды кері итеріп жіберді. Сол шайқаста Таукел хан жараланып, Ташкентке кері қайту кезінде қайтыс болды.

Есім хан (1598-1628 жж.)

Таукел хан қайтыс болғаннан кейін Шихан ханның ұлы Есім сұлтан билік құрды. Есім ханды "Енсегей қайнар ер Есім" деп атаған, бұл "өте биік адам Есім" деп аударылуы мүмкін. Оның билігі кезінде Қасым хан мен Қақ Назар ханнан кейін Қазақ хандығының келесі (үшінші) күшейген уақыты болды. Эсим хан хандықтың астанасын Түркістанның Сигнак қаласына көшіріп, қарақалпақтардың көтерілісін басады. Мұнан кейін Қазақ хандығы мен Бұхара хандығы арасында 15 жыл тыныштық орнады. Есім хан Бұхара хандығымен татуласып, Самарқанды оларға қайтарып берді. Алайда, Бұхара әлі де Ташкенттің жоғалуынан қайғырып, қосымша қақтығыстарға әкелді. 1607 жылдан бастап Бұхара хандығы бірнеше шайқасқа қатысып, ақыр соңында Ташкентті қолға түсірді. Есім хан қазақ әскерін біріктіріп, Ташкент ханы Турсун Мұхаммед пен Бұхара ханына қарсы жорық бастады. 1627 жылы ол жауды жеңді. Есім хан Ташкент хандығын жойып, соғыс аяқталды. Есім хан өзінің Есім ханның ескі жолы деп аталатын заңдарын да шығарды.

Салқам-Жангир хан (1629-1652)

Салқам Жангир ханның тұсында шығыста қазақтардың жаңа және күшті қарсыласы пайда болды, ол Джунгар хандығы деп аталды. Негізгі шайқас 1643 жылдың қысында Ердене батырдың қазақ жеріне шабуыл жасауымен басталды. Дзюнгарлар Жетису аймағының көп бөлігін басып алып, он мыңға жуық адамды тұтқынға алды. Салқам Жангир хан 600 сарбазымен бірге Зунгарларды сүртіп тастау үшін Орбұлақ өзенінің бойында жүріп кетті. Бұл жерде атақты Орбулак шайқасы өтті. Самарқанның билеушісі Жаңғар ханға көмекке 20 мың сарбазымен Жаңғар Бахадур келеді. Жаңғар хан Жалангт Бахадурдың көмегімен жеңіске жетеді. Ердене Батур кері шегінуге мәжбүр болады. Бұл шайқаста жеңімпаз зунгхарлар он мыңға жуық адамын жоғалтты. Сақталған тарихи деректерге сүйенсек, бұл шайқаста Салқам Жангир хан үлкен командалық дарындылық пен әскери шеберлікті көрсете алды. 1652 жылы қазақтар мен джунгарлар арасындағы үшінші ірі шайқаста қазақ әскерлері жеңілді, Салқам Жангир хан қаза тапты.

Тәуке хан (1680-1718)

Жәңгір хан қайтыс болғаннан кейін, Тәуке хан 1672 жылдан бастап Қазақ хандығының билеушісі болды. Тауке жарақат алған қазақ жауынгерлерін жоңғарлардың шабуылына қарсы тұру үшін далаға бастап аттанады. Осылайша әлсіреп қалған қазақтар Сайрамда тағы да жеңіліске ұшырап, көп ұзамай көптеген ірі қалаларын жойған. Тәке хан көп ұзамай оңтүстік-шығыстағы қырғыздармен одақ құрды, олар да Ыстықкөл көлінің аймағында зунгхарлар басқыншылығына тап болды, тіпті Тарим алабындағы ұйғырлар да. 1687 жылы Зуңғарлар Хазрат-е Түркістанды қоршап алып, Субхан Құлы ханның келуімен кері шегінуге мәжбүр болды. 1697 жылы Цзванг Рабтан Дзунгар хандығының басшысы болды, ол бірнеше қолбасшыларын Тауке ханды бағындыруға жіберді. Жунгарлар мен Қазақ хандығы арасындағы көптеген ірі соғыстар келесі жылдары жалғасты: 1709, 17111712, 1714 және 1718 жылдар. Қазақ хандығы шын мәнінде қарсыластықтан әлсіреп, содан кейінгі қақтығыстан халықтың үштен бірі қаза тапты. 1718 жылы Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін Қазақ хандығы үш юзға бөлінді: Ұлы юз, Орта юз және Кіші юз. Осы уақыттан бастап әр Жүздің өз ханы болды. Тәуке хан қазақ заңдарын жетілдіріп, "Жеті Жарғы" (ағылшынша "Jetı Jarğy" "Жеті жарғы") деген атпен қайта шығарғанымен де танымал.

Абылай хан (17711781)

Абылай хан - Орта жүздің немесе Орданың ханы, ол басқа екі жүзге өз билігін кеңейтіп, барлық қазақтарды қамтуға қол жеткізді. Хан болғанға дейін Абылай қазақ жоңғар соғыстарына қатысып, өзін талантты ұйымдастырушы және қолбасшы ретінде танытады. Ол Көканд хандығына және қырғыздарға қарсы көптеген жорық жүргізді. Соңғы жорықта оның әскерлері Оңтүстік Қазақстанның көптеген қалаларын азат етіп, тіпті Ташкентті басып алды. Абылай хан өзінің билігі кезінде Қазақстанды Ресей империясы мен Қытайдың Цинь әулетінен мүмкіндігінше тәуелсіз ұстау үшін бар күшін салды. Ол тайпаларды қытай және джунгар шабуылшыларынан қорғау үшін көп бағытты сыртқы саясатты қолданды. Ол сондай-ақ Джунгар Оират тайшаларын Амурсана мен Давачиді Джунгар хан Лама Дорджидің шабуылынан қорғады, өйткені Джунгар хандығы 1745 жылы Галдан Цереннің өлімінен кейін бөлініп кетті. Алайда, Амурсана мен Дауачи одақтас болғаннан кейін, Абылай хан бұл мүмкіндікті пайдаланып, джунгарлардан мал мен аумақтарды басып алды.

Кенесары хан (1841-1847)

Кенесары хан - қазақтарды соңғы рет біріктіру үшін Шерғазы Мұхаммед ханды (Кіші жүз хан) және Ғұбайдулла ханды (Елкен жүз хан) жеңген соңғы қазақ ханы. Билік құрғаннан кейін ол Ресей империясының қазақ жерлерін басып алуына және сегрегациялық саясатына қарсылық көрсеткен ұлттық азаттық қозғалысының жетекшісі болды. Ол Абылай ханның немересі болды және Қазақ хандығының соңғы билеушісі деп саналады. XIX ғасырдың ортасында қазақтар Ресей империясының толық бақылауына түсіп, өз басшыларын сайлауға тыйым салынды, тіпті империяның заң шығарушы құрылымдарында өкілдік алуына да тыйым салынды. Сонымен қатар, барлық салықтық/салық жинақтары жергілікті қазақ өкілдерінен алынып, ресейлік әкімшілерге берілді. Кенесары хан 1847 жылы қайтыс болғанға дейін Ресей империясының әскерлеріне қарсы соғысты. 1841 жылы қазақ Курултайында Кенесары хан болып сайланды. Тақ кию рәсімі қазақтың барлық дәстүрлерін сақтап өтті. Кенесары бостандық күресімен айналысқан және Ресей империясының үдемелі агрессивті және күшті саясатына қарсы жетекші дауыс ретінде танымал болған. Алайда 1846 жылы оның қарсылық қозғалысы қарқын жоғалтты, өйткені оның кейбір бай серіктестері Ресей империясына көшті, оларға пара берілді және үлкен байлық уәде етілді. Санадан өткен Кенесары хан Қарсылық қозғалысының қалған мүшелеріне күдікпен қарай бастады, мүмкін оларды одан әрі алшақтатты. 1847 жылы қазақ хандары солтүстік қырғыз тайпаларына шабуыл жасаған кезде қырғыз жерінде қаза тапты. Оны қырғыз ханы Ормон хан өлтірді, ал кейіннен оны орыстар үлкен мүлікпен және ресми әкімшілік рөлмен марапаттады. Кенесары ханның басын кесіп, орыстарға жіберді. Соңғы онжылдықта Кенесары хан қазақ әдебиеті мен БАҚ-та қаһарман ретінде танылып келеді. Қазақстан астанасы Астана қаласында Есіл өзенінің жағасында Кенесары ханның ескерткіші тұр.

Хандықтың ыдырауы және орыс жаулауы

Қазақ жерлерінің біртіндеп құлдырауы, ыдырауы және Ресей империясына қосылуы XVIII ғасырдың ортасында басталып, XIX ғасырдың екінші жартысында аяқталды. 18 ғасырдың ортасына қарай, джунгарлар мен ораттармен ұзаққа созылған қарулы қақтығыстардың нәтижесінде Қазақ хандығы құлдырай бастады және бұдан әрі үш жузға бөлініп кетті, олар бұрын конфедеративтік түрде Қазақ хандығын құраған. 1731 жылы 10 қазанда кіші Жүстің ханы Әбу'л Хайр өзінің бәсекелес Сұлтан Қайыпқа қарсы Ресейдің көмегін алу және экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін Ресейдің Аннасына адалдық ант берді. Көп ұзамай Орта Жүстің ханы Семеке де сол шарттармен билік етуге келісті. Екеуі де орыстарға өте адал болып қалмады, бірақ осы кезден бастап орыс билеушілері кіші және орта юздар хандарын тағайындау құқығын және оларға үлкен ықпал етуді талап ете бастады. Қазақтар өз кезегінде хандыққа күдікпен қарауға кірісті, өйткені хандар хандықтағы қарсыластарына қарсы ресейлік көмекке көбірек жүгінді. 1781 жылы Әбу Мансур ханның өліміне байланысты Орта жүзді оның ұлы Вали биледі, бірақ Вали бүкіл жүзді ешқашан бақылауға алмады. 1798 жылы Ресей қазақтар арасындағы дауларды шешу үшін Петропавл қаласында сот құрды, бірақ қазақтар оны елемеді. 1817 жылы Валидің өлімі мен 1818 жылы оның қарсыласы Букейдің өліміне байланысты Ресей Орта жүз хандығын жойды. 1822 жылы Ресей сол кезге дейін Орта жүздің қоныстанып отырған жерін Сібір қырғыздарының аумағы деп атай бастады және әкімшілік реформалар кешенін енгізді, олардың кейбіреулері қазақтарды фермер болуға шақыруға бағытталған, бірақ қазақтар көшпелі болып қалды. 1827-28 жылдары қазақтар алғашқы рет ресейліктерге қарсылық көрсетті, Қайып Әли Букей Ордасының жауынгерлерін Орыс гарнизонына қарсы алып, оларды қажетті жайылым жерлерін табу үшін Орал өзенін кесіп өтуден бөледі. Кейінгі жылдары Қайып Әли Исатай Тайманұлыға өз халқын Букей Ордасының ханынан және орыстардан азат ету үшін қарсылық қозғалысын құруға көмектесті. 1838 жылдың шілдесінде бұл қозғалысты жойды. 1837 жылы Кенесары Қасымов бастаған Орта жүздің кейбір тайпалары орыс басқыншыларымен соғысқа кіріседі. Орыстардың оларға қажетті қосымша жайылым жерлерін беруден бас тартуы, салықтар және оларды орыс саудагерлері пайдаланып жатыр деген сезімдер қарсылық білдіруді қолдады. Қасымов бүкіл Орта жүзді соңғы рет ресейліктерге қарсы халықтық қарсылықпен біріктіруге қол жеткізді. Ресейдегі қарсылық күштерінің саны жеткілікті болғанда, Кенесары 1846 жылы берілді. Келесі жылы Қырғызстанда Коканд әскерімен шайқасып қаза тапты. Ресейдің отарлау саясаты мен стратегиясы қазақ жеріне әскери бекіністер, көптеген елді мекендер мен сыртқы ережелерді әкелді. Ресей империясы жергілікті жергілікті билікті хандық билік түрінде жою, сегрегациялық қоныстану саясатын енгізу және т.б. бірқатар заңдарды енгізді, нәтижесінде отаршылдық билікке қарсы көптеген көтерілістер болды. Махамбет Өтемісұлы (1836-1838) және Есет Көтібарұлы (1847-1858) сияқты көшбасшылар елеулі қарсылық қозғалыстарын басқарды. Осы арада Аға Жүз оңтүстіктен Бұхара әмірлігі мен Көканд хандығына қолдау көрсетіп, Ресей империясының кеңейтуіне қарсылық білдіре бастады. Қазақ жеріне толықтай Ресей билігі XIX ғасырдың екінші жартысында, оңтүстік Ақ Мешіт, Шымкент, Әулие Ата және басқа қалалар Ресей Императорлық Армиясы қол астына алынды.

Экономика

Жібек жолының ортасында орналасқан оның негізгі табыс көзі жылқы, мал, қыш құмырасы, тері және т.б. сауда болды. 18 ғасырдың ортасына қарай Ресей империясы Сібірге дейін кеңейді, ал Ресей қоныстары Волга мен Яик өзендерінің бойында пайда бола бастады. Қазақ-орыс қарым-қатынасы шекаралық аймақтарда шиеленісіп, жиі орыс казактарының қазақ жерлеріне, ал қазақтардың орыс қоныстарына өзара шабуылдарына әкеліп соқты.

Қазақ хандығының орыс қонысына құл саудасы

XVIII ғасырда Орынбордың Ресей аумағына қазақтардың шабуылдары жиі болды; қазақтар көптеген ресейліктерді тұтқынға алып, оларды Орталық Азия нарығында құл ретінде сатты. Волга немістері де қазақтардың шабуылының құрбаны болды; олар Ресейдің оңтүстік-шығысындағы Сарыатов маңындағы Волга өзенінің бойында тұратын этникалық немістер еді. 1717 жылы Хивада қазақтар мен қырғыздар 3 мың орыс құлын сатып жіберді. 1722 жылы олар ірі қараны ұрлап, орыс ауылдарынан ұрлап, тұтқынға алған адамдарды Орталық Азияның құл базарларына сатып жіберді (1722 жылы Бұхарада 5000-нан астам орыс тұтқыны болды). 17 ғасырдың ортасында жыл сайын 500 ресейлікті Хиваға сатты 1730 жылы қазақтардың ресей жерлеріне жиі шабуылдаулары тұрақты ренжітуші болды және қазақ даласында сатылған патшаның көптеген азаматтарын құлдыққа түсірді. 1736 жылы Кириловтың шақыруымен Кіші және Орта Орда қазақтары башқұрт жерлеріне шабуыл жасап, Сібір және Ноғай аудандарындағы көптеген башқұрттарды өлтірді немесе тұтқынға алды. 1743 жылы қазақтардың орыс қонысына шабуыл жасауына қарсы қорғаныс жасалмағаны үшін сенаттың бұйрығы шығарылды, нәтижесінде 14 орыс қаза тауып, 24 адам жараланды. Сонымен қатар, 96 казак қазақтардың тұтқынына түседі. 1755 жылы Неплюев қазақтардың қолдауына ие болуға тырысты. Ол басқыншылықты тоқтатып, қазақтардың арасында тұратын башқұрт әйелдері мен балаларын ұстап тұруға уәде берді (Неплюев пен Кенже Жүздің хан Нуралы арасындағы ұзақ уақытқа созылған дау-дамай). Көтеріліс барысында мыңдаған башқұрттар қазақтардың қолына түсіп, не патша мемлекетіне адалдықтарын көрсету үшін, не жай ғана оппортунистік маневр ретінде қаза тапты. 1764 - 1803 жылдар аралығында Орынбор комиссиясы жинаған мәліметтерге сәйкес, жиырма орыс кервандарына шабуыл жасалып, тоналған. Қазақ шабуылшылары көптеген күзетшілермен бірге жүретін үлкен кербендерге де шабуыл жасады. 1774 жылдың көктемінде орыстар ханнан қазақтардың жақында жасаған шабуылынан тұтқындалған 256 орысты қайтаруды талап етті. 1774 жылы жазда, Қазан өңіріндегі орыс әскерлері казак басшысы Пугачев бастаған көтерілісті басуда, қазақтар 240-тан астам шабуыл жасап, Орынбор шекарасында көптеген орыстарды және малдарды тұтқынға алды.

Қазақтардың қоныстануы туралы Ресей империясының құл саудасы

1737 жылы Ресей патшайымы Анна Иоанновна Сібірдегі құл саудасын заңдастыратын жарлық шығарды. Орыс казактарының қазақ отбасыларын тұтқындап, Петропавл мен Омскке алып барып, ондағы бай орыс жер иелеріне құлдыққа салғандары туралы деректер бар. 1808 жылы 23 мамырда губернатор Петр Капцевич 25 жасқа толған барлық құл немесе крепостной қазақтарды босату туралы бұйрыққа қол қойды. ХІV-ХІХ ғасырларда Хиуа хандығында тұтқынға алынған орыс және парсы құлдары үшін атақты құл нарығы болған. XIX ғасырдың бірінші жартысында ғана шамамен бір миллион парсы, сондай-ақ белгісіз сандағы ресейліктер құл болып, Орталық Азиядағы хандықтарға әкелінді. 1873 жылы Хиваны Ресей әскерлері басып алған кезде, түркімендер қолға түсірген 29 300 парсы құлы болған. Йозеф Вольфтың (Репортаж 1843-1845) айтуынша, Бұхара хандығының халқы 1200 000 адам, оның 200 000 -ы парсы құлдары.