Кіріспе
Мексиканың жергілікті тілі Хуйчол тілі - Мексиканың жергілікті тілі, ол Уто ацтек тілдері отбасына жатады. Оны көбінесе Халиско, Сан-Луис-Потоси, Наярит, Закатекас және Дуранго штаттарының Мексикадағы бөліктеріне таулы аумағы таралған Хуичол (өзін-өзі Wixaritari деп атайды) деп аталатын этностық топ айтады. АҚШ: Ла-Хабра, Калифорния; Хьюстон, Техас. 2003 жылғы "Тәуелсіздіктің тілдік құқықтары туралы" заңына сәйкес, Мексиканың жергілікті тілдері испан тілімен бірге "ұлттық тілдер" ретінде танылған. Тіл типологиясына қатысты, тілдің ауыстырмалы сілтемесі бар, ол өте полисинтетикалық және етістіктер 20 түрлі морфемадан құралуы мүмкін. Соңғы жылдары Мексикада үйренуге арналған, кем дегенде, екі хиучол грамматикасы шығарылды. Сонымен қатар, Гуалахара университетінің жергілікті тілдер кафедрасының зерттеушілер тобы 1980 жылдан бері хуичол тілінің анықтамалық грамматикасы мен сөздігін шығару жобасын жүргізіп келеді. Алғашқы том 2006 жылы жарық көрді.
The Huichol language is an indigenous language of Mexico which belongs to the Uto Aztecan language family. It is spoken by the ethnic group widely known as the Huichol (self designation Wixaritari), whose mountainous territory extends over portions of the Mexican states of Jalisco, San Luis Potosí, Nayarit, Zacatecas, and Durango, mostly in Jalisco. United States: La Habra, California; Houston, Texas. Under the 2003 Law on Indigenous Language Rights, the indigenous languages of Mexico along with Spanish are recognized as "national languages". In regard to language typology, the language has switch reference, is highly polysynthetic and verbs may consist of as many as 20 different morphemes. In recent years, at least two teaching grammars for Huichol have been produced in Mexico for nonnative speakers. In addition, a project to produce a reference grammar and dictionary of Huichol has been underway since the 1980s, conducted by a team of investigators in the Department of Indigenous Languages at the University of Guadalajara, and the first volume of the reference grammar was published in 2006.
Диалектілері
Хуйчолдың көптеген диалектілері бар, соның ішінде Coyultita, Huichol del norte, Huichol del sur, San Andrés Cohamiata (Huichol del oeste, Western Huichol), San Sebastián Santa Catarina (Шығыс Хуйчол, Huichol del este).
Спикерлердің саны
Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымының (ЮНЕСКО) мәліметінше, 2005 жылы хуэйчол тілінде 35 724 адам сөйлейді. ЮНЕСКО-ның мәліметінше, хуэйчол тілі "қауіпті" тіл болып саналады. X үшін rr деген альтернативті орфографиялық жазу, тіпті соңғы тілдік зерттеулер мен әдебиеттерде де кездеседі. Глотальді тоқтамның IPA символы, ʔ, қолданылып жатқан жазу құрылғысында болмаған жағдайда, апостроф алмастырылады.
Әуелі дауыстылар
Бес дауысты фонема бар: ; "e" деп жазылады. "Rose" дыбысшасы - ағылшын тіліндегі "roses" сөзіндегі "e" дыбысына ұқсас, ортаңғы жоғары дөңгеленбеген дауысты.
Ауысты фонемалардың артикуляциясы туралы мәліметтер
француз тіліндегі жартылай ашық алдыңғы дауыстыға қарағанда ашық, бірақ ағылшын тіліндегі "cat" дыбысындағы [æ] дыбысынан аз ашық. [а] - төменгі орталық.
Қосындылар
Он үш дауыссыз дыбыс бар. /t͡s/ екі аллофонды, африкат, [ts] және фрикатив, [s] басқа ырғақтың алдында. /h/, Grimes (1955) /w y/ морфофофонемиялық себептермен топтастырған, фонетикалық жағынан глотталық дауыссыз фрикатив, [h]. Жапсырмаларда қалың әріппен берілген таңбалар - бұл лингвистердің таңбаларынан ерекшеленетін хуйчол орфографиясында қолданылатын таңбалар. "апикоальвеолярлық африкат, фрикатив және флап /t͡s r ɾ/ (соңғы екеуі ретрофлекс сапасы бар) ". "Қозғалтқыштың кері жағы" деген сипаттама анықталмаған. Бұл сөздің мағынасы, тілдің ұшы (апекс) тік немесе жоғары және алға емес, жапсырманы жалғау кезінде жоғары және артқа қарай қозғалады.
Әнділік
Граймс (1959) интонацияның эмоционалды қолданылуын зерттеді.
Медиа
Хуичол тіліндегі бағдарламаларды ХДИ-нің XEJMN AM радиостанциясы ұсынады, ол Наярит штатының Jesús María қаласынан хабар таратады. Мексиканың танымал музыкалық тобы Huichol Musical Санта-Катарина, Мезкитик, Халискодан шыққан төрт хиучол жігітінен тұрады. Олар хиучол тілі мен музыка стилін испан мәтіндерімен және қазіргі заманғы музыка үрдістерімен біріктіретін әндер жазады. Олардың ең үлкен хиті "Cuisinela" бүкіл әлемде назар аударды және олардың сол есімдегі альбомы 2008 жылы "Үздік өңірлік мексикалық альбом" санатында Грамми сыйлығына ұсынылды.
Сөздіктер мен сөздіктер
Vocabulario huichol (1954) Макинтош және Граймс. 121 б.
Грамматика
Итурриос Лезза, Хосе Луис, Хулио Рамирес де ла Круз және т.б. 1999 жыл. Грамматика дидактикасы: том. I. Фонеологиялық құрылым және жазу жүйесі (PDF түрінде). Гвадалахара: Гвадалахара университеті, Түпкiлiк тiлдердi зерттеу департаменті; Мемлекеттік білім беру хатшылығы. Бұл "Фунсьон" журналының XIV томы. Итурриос, Хосе Луис, баспа. 2004 жыл. Жалисконың жергілікті тілдері мен әдебиеті. Гвадалахара: Secretaría de Cultura, Gobierno del Estado de Jalisco. Кітаптың басым бөлігі хуйчол тілінің грамматикасына арналған. Итурриос, Хосе Луис және Гомес Лопес, Паула. 2006 жыл. Gramática Wixárika I. LINCOM Europa. (Қазақ тіліндегі мәтін) Американың түпкiлiктi халықтарының тiлiн зерттеу; 3. 268 б. (Сығанақ грамматикасы) Итурриос, Хосе Луис және Гомез Лопес, Паула. 2009 жыл. Gramática Wixárika II/III. Бұл - қазақ тілінің негізгі тілдері. Мюнхен/Мюнхен: LINCOM Europa. 280 б. (Сығанақ грамматикасы)
Iturrioz, José Luis & Gómez López, Paula. 2009. Gramática Wixárika II/III. München/Munich: LINCOM Europa. 280 pp. (Reference grammar)