Кіріспе

Назареттік Исаның Лұқа жазған ізгі хабары бойынша айтылған астарлы әңгіме.

Иса Лұқа жазған қасиетті Ізгі хабарда Жақсы самариялық туралы астарлы әңгімені айтады. Бұл – (яһуди екені аңғарылады) киімі шешіліп, ұрып-соғылып, жол бойында жартылай өлті қалған саяхатшы туралы. Бірінші, яһуди діни қызметкері, содан кейін леуілік өтеді, бірақ екеуі де оған көмектеспейді. Соңында, самариялық саяхатшыны кездестіреді. Самариялықтар мен яһудилер әдетте бір-біріне қарсы болғанмен, самариялық жараланған адамға көмектеседі. Иса осы астарлы әңгімені заңгердің "Ал кім менің жақын туысым?" деген сұрағына жауап ретінде, Ұлы ғибраттың аясында айтқан. Астарлы әңгіменің мәні – жақын туыс дегеніміз, өзгеге мейірімділік көрсетіп, оған көмектесетін адам. Кейбір христиандар, мысалы, Августин, осы астарлы әңгімені аллегориялық тұрғыдан түсіндіріп, самариялықты күнәлі жандарды құтқаратын Иса Мәсіхтің символы деп қарастырады. Дегенмен, басқалары бұл аллегорияның астарлы әңгіменің бастапқы мағынасымен байланысы жоқ екенін айтып, оны Исаның ізгіліктерінің мысалы деп санайды. Осы астарлы әңгіме сурет салу, мүсін жасау, сатира, поэзия, фотосурет, кино және тағы да көптеген өнер салаларына шабыт сыйлады. "Жақсы самариялық" деген тіркес, яғни бейтаныс адамға көмектесетін адам, осы астарлы әңгімеден шыққан. Сондай-ақ, көптеген ауруханалар мен қайырымдылық ұйымдары осы астарлы әңгіменің есімімен аталады. "Самариялық" сөзі этно-діни мағынасынан өзге, мейірімді, қайырымды адам деген мағынаны да иеленді.

Иерусалимнен Иерихонға баратын жол

Иса заманында Иерусалимнен Иерихонға баратын жол қауіпті әрі қиын болғандықтан, "қантасыған жол" деп аталды, себебі "ол жерде қарақшылар адамдарды тонап, жиі қан төккен". Мартин Лютер Кинг өзінің қаза болған күнінен бұрын жолды былайша сипаттады:

"Кинг ханыммен бірінші рет Иерусалимге келгенімді есіме түсіремін. Біз көлік жалдап, Иерусалимнен Иерихонға дейін жүрдік. Сол жолға шыққанда әйелімнен: "Иса осы жерді өсиет айту үшін неге таңдағанын енді түсіндім", - дедім. Бұл қияң, шарлап жатқан жол. Шабуыл жасауға өте ыңғайлы. Иерусалимде бастайсыз, ол теңіз деңгейінен шамамен 1200 фут жоғарыда. Ал 15-20 минуттан кейін Иерихонға жеткенде, теңіз деңгейінен 2200 фут төменге түсесіз. Бұл қауіпті жол." ("Мен тау басына жеттім", 1968 жылдың 3 сәуірі)

Самариялықтар мен Иса

Исаның мақсатты аудиториясы – яһудилер, самариялықтарды соншалықты жек көретіндіктен, Гаризим тауындағы самариялықтардың ғибадатханасын қиратты. Самариялықтар да яһудилерді жек көретін. Бірінші ғасырдың басындағы онжылдықтарда олардың арасындағы шиеленіс өте жоғары болды, себебі самариялықтар яһудилердің ғибадатханасын Құрбан айту мерекесінде адам сүйектерімен ластаған. Осы жеккөрушілікке байланысты, кейбіреулер заңгердің «Оған мейірім көрсеткен адам» (Лұқа 10:37) деген сөзі самариялықты атауға тартынғандықтан айтылған болуы мүмкін деп санайды. Немесе, оңтайлырақ айтқанда, заңгер өзінің екі сұрағына да жауап алынғанын мойындап, енді осылай әрекет ететін кез келген адамның (Леуілік 19:18) «жақын» екенін, мәңгілік өмірге ие болуға лайықты екенін жалпылап тұжырымдайды. Бұл оқиғаның контекстін білмейтіндерге – яғни самариялықтардың қысымға ұшырағанын және Исаның тыңдаушыларының, самариялықтардың бір-біріне деген өшпенділіктерін – бұл астарлы әңгіменің бұл қыры аз танылды. Ақпараттан хабары жоқ адамдар «самариялықты» сол адамды атау үшін ғана қолданылатын сөз деп ойлады, ал шындығында ол «жалған құдайға табынып, дінімізді ластайтын жек көрінетін жатжұрттық» дегенді білдірді. Бүгінде осы контексті қалпына келтіру үшін оқиға көбінесе қазіргі заманғы жағдайға бейімделеді, онда адамдар бір-бірімен қарым-қатынас жасауға қиналатын әлеуметтік топтар бейнеленеді. Осылайша, дұрыс бейнеленгенде, астарлы әңгіме қазіргі тыңдаушыларға өзінің мағынасын жеткізеді: атап айтқанда, олар мақұлдамайтын әлеуметтік топтың өкілі жоғары моральдық қасиеттерді көрсетуі мүмкін. Христиандар оны христиан дінінің нәсілдік, этникалық және діни кемсітушілікке қарсы тұруының мысалы ретінде пайдаланады. Мысалы, құлдыққа қарсы күресші Уильям Джей құлдыққа көз жұмған дін қызметкерлерін «құншы мен леуіліктің үлгісін ұстанғандар» деп сипаттады. 1968 жылғы сәуірдегі «Мен тау басына шықтым» атты сөйлеуінде Мартин Лютер Кинг самариялықты «басқа нәсілдің адамы» деп атады. Санди Такер Фрейзер самариялықты «аралас нәсілді» адамның мысалы ретінде қарастырды. Клайн Снодграсс былай деп жазды: «Осы астарлы әңгіменің негізінде біз өзіміздің нәсілшілдігімізбен күресуіміз керек, сондай-ақ, олардың кім екеніне қарамастан, мұқтаж жандарға әділдік іздеуіміз және көмек көрсетуіміз керек». Самариялықтар туралы Ізгі хабарда және Елшілердің істері кітабында да айтылады. Лұқаның Ізгі хабарында Иса он зулақ ауруын емдейді, және олардың ішіндегі самариялық ғана оған алғыс айтады, бірақ Лұқа 9:51–56-да Исаның Самарияда қонақсыздыққа тап болғаны көрсетілген. Лұқаның самариялықтарға деген мейірімділігі кітаптағы әлсіздер мен шеттенушілерге көрсетілген мейірімділікпен үйлеседі. Жаңа өсиетте Иса бір самариялық әйелмен ұзақ әңгімелеседі, және көптеген самариялықтар оған сеніп, оның жақтастары болады. Алайда, Матай Исаның шәкірттеріне жұртшылыққа және самариялық қалаларға уағыздамауға бұйрық береді. Ізгі хабарларда былай делінген: «Исаның заманында яһудилер самариялықтардың «жартылай тайпалық» адамдарына көңіл бөлмегенмен, Иса оларды ешқашан кемсіртпеген» және «самариялықтарға мейірімділік танытқан». Көптеген адамдар 2 Тарихнама 28:8–15-ті астарлы әңгімедегі самариялықтың көршілікке қатысты мінез-құлқының үлгісі деп санайды. Тарих кітабында Солтүстік Израильдің самариялық ата-бабалары Яһуданың жауларын өздерінің қатарластары ретінде қарастырады. Бұл ескі оқиғаны Израильдің діни заңдарының сарапшысымен салыстырғанда, мынадай қорытындыға келуге болады: «Осы параллельдердің саны мен маңыздылығын ескерсек, бірінші ғасырдың Киелі кітапты зерттеушісі осы астарлы әңгімені естігенде, 2 Тарихнама 28-дегі мейірімді самариялықтар туралы оқиғаны есіне алмауы мүмкін емес».

Діни қызметкерлер мен леуіліктер

Яһуди мәдениетінде, өлікке тиісуді нәпасылық деп санаған. Құдай қызметкерлеріне, әсіресе, тазалықты сақтау қатаң түрде бұйырылған. Сондықтан дін қызметкері мен левилік құлаған саяхатшының қаза тапқан деп ойлап, ритуалдық тазалықтарын сақтау үшін одан қашып кеткен болуы мүмкін. Дегенмен, Иерусалимнен Иерихонға қарай төмен сапар шегу бейнесі олардың ғибадатханадағы міндеттерін орындап бітіргендерін көрсетеді, бұл түсіндірмеге күмән келтіреді, бірақ бұл мәселе даулы. Мишнада қараусыз қалған мәйіттерге қатысты ерекшелік болғандықтан, дін қызметкері мен левилік мәйітке тиісуді немесе оны назарға алмауды заңмен ақтауға мүмкіндік алған. Қалай болғанда да, екінші жаққа өту арқылы "оның өлгеніне немесе тірілігіне" көз жеткізуден жалтарды. Шындығында, "оның тірі болып, күтімге мұқтаж болуынан гөрі, қасиетті нәрселермен айналысатын адамдарға тигенде нәпасылық болып қалуы олар үшін маңыздырақ болды".

Басқа түсіндірмелер

Осы классикалық түсіндірмелерге қоса, көптеген ғалымдар осы оқиғадан қосымша тақырыптарды анықтады. Бірінің пікірінше, діни төзімділік – бұл мысалдың маңызды мәселесі. Иса сөйлеген яһуди аудиториясы самариялықтарды жек көретін еді, сондықтан оқиғаның моральдық кейіпкері ретінде оларды таңдау арқылы, мысал діни ерекшеліктерді жойып, ізгілік пен жақсы амалдарға назар аударуға тырысады десе, енді бірі Исаның құрылымға қарсы хабар жеткізуге ұмтылғанын айтады. Бұл жалпы билікке қарсы шығу емес, діни жеңілтекшілікке қарсы шығу мағынасында. Яһуди дінінің өкілдері – дін қызметкері мен левидің қарапайым және өзімшіл іс-әрекеттерін, жек көрілетін діннің құрметті істерімен салыстыра отырып, мысал діни иерархиядағы мәртебе (немесе кітаптарды білудің маңыздылығын) діни қағидаларды сақтаудың пайдасына төмендетуге тырысады деген пікір бар.