Кіріспе

Армения патшасы (374 378) Вараздат (; IV ғасырда өркендеген) - Арсакид Армениясының 374/375 ж. Оны Рим императоры Валент өзінің туысы Пап патшаны өлтіргеннен кейін таққа отырғызды.

Атауы

Вараздат атауы орта парсы тіліндегі warāz dat сөзінен шыққан, яғни "жарағай шошқа берген", шошқа Зороастризмнің жеңіс құдайы Веретрагнаның символдарының бірі.

Отбасы және ерте өмірі

Вараздаттың туысы белгісіз. Арменияның классикалық тарихшылары Византиялық Фауст және Мовсес Хоренаци оны Арсасид үйінің "бір белгілі" мүшесі деп қарайды; Фауст сондай-ақ Вараздаттың шынайы Арсасид емес, балабақша екенін білдіреді. Осы мәліметтерге сүйене отырып, Роберт Бедросян мен Степан Малхасянц Вараздат Паптың заңсыз баласы болған деп болжайды. Фауст Вараздаттың Пап патшаны өзінің әкесінің ағасы деп жариялағанын айтады, бірақ Паптың ағасы Фауст пен Хоренацидің тарихтарында ешқашан тікелей аталмаған. Арменияның бір атын атамаған еңбекте Паптың Трдат есімді інісі болған, сондықтан ол Вараздаттың әкесі болған деп айтылады. Фауст патша болғанға дейінгі Вараздаттың өмірі туралы ештеңе айтпайды, бірақ Хоренаци Рим империясында болған кездегі Олимпиада ойындарында жеңіске жеткені туралы қиялға толы әңгіме береді. Хоренацидің айтуынша, Вараздат талантты садақшы, фехтовальщик, күрескер, бокста және жабайы аңдармен күрескен. Хоренаци сонымен қатар Вараздаттың Ломбардтар мен сириялық қарақшыларға қарсы әскери ерліктерін сипаттайды. Хоренаци мен Фауст екеуі де Вараздатты батыл және күшті жігіт ретінде сипаттайды, бірақ Фауст оны "балалық ақыл-ойымен, балалық ақыл-ойымен" кемсітеді. Бастапқы дереккөздерде Вараздаттың балалары болғаны туралы ақпарат жоқ, бірақ Кирилл Туманов оны кейінгі арсасид патшалары Хосров IV және Врамшапухтың әкесі деп санайды.

Билік

Римдіктер Папты өлтіргеннен кейін Валенс Вараздатты Арменияның патшасы етіп тағайындады. Бұл кезде Арменияда үлкен Рим әскері болды, сондықтан әрмендік ақсүйектердің Вараздатты патша ретінде қабылдаудан басқа амалы жоқ еді. Вараздат өзінің билігін Армениядағы Римдік партияның басшысы және спарпет (генерал-шеф) Мушег Мамиконянның регентшілігімен бастады. Алайда жас патша көп ұзамай Мушегпен қақтығысты. Тарихшы Хакоб Манандианның пікірінше, Вараздат римдіктер мен олардың одақтастары - мамикондықтармен қосалқы рөлге ие болған Арсасид монархиясын нығайтуға тырысты; осы себепті ол Мушегпен қақтығысқа түсті. Фаусттың тарихында Вараздаттың ұстазы (даяк) Бат Сахаруни Вараздат алдында Мушегті жамандап, оны шпарапетті өлтіруге итермелейді. Мұшеге тағылған айыптардың бірі - ол Вараздаттың алдыңғы әміршісі Папты өлтіруге қатысқан және Арменияны Рим провинциясына айналдырып, Арсакидтерді тақтан түсіру үшін римдіктермен сөз байласты. Манандиан мен Йозеф Маркварттың айтуынша, бұл айыптаулар негізсіз болған жоқ, және Мушегтің саясаты, шын мәнінде, монархияның күшін азайтып, Арменияның Римге толық қосылуына әкеліп соқты. 377 жылдың басында Армениядағы римдік әскерлер кері қайтарылып, готтармен соғысуға батысқа жіберілді. Осыдан кейін Вараздат Мушегті банкет кезінде өлтірген болуы мүмкін. Содан кейін Вараздат өзінің ұстазы Бат Сахаруниді спарпет етіп тағайындап, мамикониялықтарды мұрагерлік қызметтен айырды. Осыдан кейін Мушегтің туысы Мануэль Мамиконян Персиядағы тұтқындалудан қашып, туысына кек алу және спарпет лауазымын қайтарып алу үшін Вараздатқа қарсы аттанды. Фаусттың айтуынша, Вараздат пен Мануэльдің әскерлері Карин алаңында кездесіп, екеуі жеке шайқасқа түсті, Мануэль жеңіске жетті, бірақ жас патшаның өмірін сақтап қалды. Содан соң Вараздат Рим империясына қашып кетеді. Мануэл Паптың екі ұлы Аршак пен Вагаршакты олардың анасы Зармандухттың ресми регентшілігімен Арменияның тең билеушілері етті. Мовс Хоренаци Вараздаттың билік етуінің басқа, аз ықтимал нұсқасын береді, онда Вараздат парсылармен сөз байласып, ол Рим императорының алдына шақырылады (Хоронаци оны Теодосий деп қате атайды) және Туле аралына айдалады.