Кіріспе
Психологияға негізделген деп есептелетін адамның психикалық өмірі мен мінез-құлқы туралы түсініктер мен теориялар.
Халықтық психология (кейде поп-психология немесе поп-психо деп қысқартылады) – психологияға негізделген деп саналатын және кең жұртшылық тарапынан сенімді және қабылданған адамның психикалық өмірі мен мінез-құлқы туралы түсініктер мен теорияларды білдіреді. Бұл ұғым 1950-1960 жылдардағы адамның мүмкіндіктерін дамыту қозғалысына жақын. "Поп-психолог" термині академиялық дәрежесіне емес, өз жұмысының нәтижесінде психолог ретінде қабылданып, сол бейнені жасаған авторларды, кеңесшілерді, лекторыларды және ойын-сауық шеберлерін сипаттау үшін қолданылады. "Халықтық психология" термині адамның мінез-құлқы туралы күнделікті ақпарат көздерінің кең таралған желісі – халықтық психология индустриясына сілтеме жасағанда да қолданылуы мүмкін. Бұл термин көбінесе тым қарапайым, ескірген, дәлелденбеген, дұрыс түсінілмеген немесе қате түсіндірілген психологиялық ұғымдарды сипаттау үшін теріс мағынада қолданылады; алайда, бұл термин көптеген сарапшылар жарамды және тиімді деп санайтын, жалпы жұртшылыққа арналған кәсіби психологиялық білімді сипаттау үшін де қолданылуы мүмкін.
Психологиялық әуендер
Техникалық психологиялық терминдерді дұрыс емес пайдалану мен шамадан тыс қолдану психобаббл деп аталады. Кейде психологиялық жаргон сату мақсатында, өзін-өзі жетілдіру бағдарламалары мен «Жаңа Эра» идеяларын көркейту үшін қолданылады, осы әрекеттерге құрметті ғылыми көрініс беруге тырысады. Басқа жағдайларда, адамдар психологиялық терминологияны күнделікті, қалыпты жағдайларды сипаттау үшін қолданады, бұл қалыпты мінез-құлықты патологияға айналдырады, мысалы, жоғалтудан кейін қасіреттік сезімді, жағымсыз эмоцияларды үлкен депрессиялық ауру сияқты психопатологияның бір түрі деп ұсына отырып, дұрыс емес көреді. Адамдар психобабблды қолдануына себеп, олар күрделі, сипаттамалық немесе ерекше эзотерикалық терминдер әлеуметтік және жеке жағдайларды түсінуде одан да анық немесе әсерлі болады деп ойлауы мүмкін, немесе бұл оларды білімдірек етіп көрсетеді деп санайды. Психологиялық терминологиядан шыққан және көбінесе дұрыс қолданылмайтын кейбір терминдерге: өзара тәуелділік, дисфункционалдық, мағыналы қарым-қатынас, нарциссистік, антиәлеуметтік, травматикалық байланыс, синергия және манипуляция (газлайтинг) кіреді.
Тарих
Америка психологиясының бастапқы кезеңдері американдық қоғамның осы салаға қаншалықты мән беретінін түсіндіруге көмектеседі.
АҚШ-та психологияның өрлеуі
XIX ғасырдың соңынан бастап, неміс ғалымы Вильгельм Вундттың ықпалымен американдықтар, оның ішінде Джеймс Маккин Кэттелл, Г. Стэнли Холл, Уильям Джеймс және тағы басқалар АҚШ-та психологияны академиялық пән ретінде қалыптастыруға көмектесті. Психологияның танымалдылығы халықтың бұл салаға қызығушылығы артуымен бірге өсті. 1890 жылы Джеймс "Психология негіздері" атты еңбегін жариялады, ол көпшіліктің қызығушылығын қозғады. 1892 жылы Джеймс психологиялық әдебиетті оқу және түсіну үшін "Психология: ғылымның қысқаша курсы" атты кітап жазды. 1895 жылы тағы бір американдық психолог Э. В. Скриптчер "Ойлау, сезіну, іс-қимыл" атты кітап шығарды, ол қарапайым оқырманға бейімделген болатын.
Көпшілік арасында қалыптасқан қате түсініктер және олардың жоюға бағытталған күш-жігер
Әртүрлі жариялымдарға қарамастан, жалпы халық психологтардың немен айналысатынын және психологияның мәнін толыққанды түсінбеді. Көптеген адамдар психологияны "ой оқу және спиритизм" деп есептеді және оның күнделікті өмірде ешқандай қолданысы жоқ деп ойлады. Ал шындығында, психология – адамның қалыпты мінез-құлқы мен өмірлік тәжірибесін зерттеуден тұрады, бұл тәжірибелер күнделікті өмірде өте пайдалы болуы мүмкін. Осылайша, психологияға халықтың қызығушылығы зор болғанымен, қарапайым адам үшін психология туралы нақты ақпарат көбінесе табылмайтын. Көптеген психологтар өз мамандықтарының халыққа тиісті деңгейде жеткізілмей жатқанына алаңдады. 1893 жылы Джозеф Джастроу және Хьюго Мюнстерберг Чикагода өткен Колумбияның дүниежүзілік көрмесінде психологияны насихаттау, халыққа ақпарат беру және жалған түсініктерді түзету мақсатымен психологияға арналған қоғамдық көрме ұйымдастырды. Көрмеде психологиялық құрал-жабдықтар, зерттеу тақырыптары және психологияның мақсаттары туралы каталогтар ұсынылды. Халыққа ақпарат беру үшін ұқсас талпыныспен 1904 жылы Сент-Луисте өткен Луизиана сатып алу көрмесінде де Г. Стэнли Холл, Эдвард Б. Титченер, Мэри Уайтон Калкинс, Джон Б. Уотсон және Адольф Мейер сияқты ғалымдардың баяндамалары орын алды. Көрмеге сонымен қатар халыққа арналған тестілеулер мен тәжірибелер де енгізілді. Бұл әрекеттер мақтауға лайық болғанымен, халықтың қолдауын алуға жеткіліксіз болды және психологтар өздерінің қоғамдағы беделіне көбірек мән берді. 1900 жылы Джастроу "Психологиядағы шындық және миф" атты кітап жазды, оның мақсаты – психология туралы тараған жалған түсініктерді шындықтан ажырату арқылы жою болды. Кітабының алғы сөзінде Джастроу былай деді: "Нағыз психологияның әдістері, психологияның даму шарттары, оның проблемаларының көлемі мен мәні дұрыс түсінілуі өте маңызды мәселе" (vii).
Халықтық психологияның қазіргі жағдайы
1969 жылы APA-ға арналған президенттік сөзінде Джордж Армитаж Миллер психологияның болашағына үміт білдіріп, «психологияның нақты әсері жалпы қоғамға тигізетін әсері арқылы, адам үшін мүмкін және қажетті нәрсе туралы жаңа, ерекше қоғамдық түсінік арқылы сезілетін болады» деді. Қазіргі оқиғалар психология салаларының танымалдығына әсер етеді. 2020 және 2021 жылдары психология бойынша ең көп таралған мақалалардың көп бөлігі COVID-19 және тіпті Zoom шаршауы туралы болды. APA-ның ең көп жүктелген журналдарындағы мақалалар көбінесе әлеуметтік желілерге қатысты зерттеулерді қамтиды. Әлеуметтік желілерде денсаулық туралы бұрмаланған ақпарат жиі таралады, бұл психикалық денсаулық туралы қате ақпаратқа да қатысты болуы мүмкін. Осындай бұрмаланған ақпаратты тарату үшін әлеуметтік желілерде «психобаббл» пайдаланылуы мүмкін. Дегенмен, әлеуметтік желілер халықтық психологияны психикалық денсаулық туралы хабар тарату үшін пайдалануға болады.
Шектері мен сын-пікірлері
Vox Media-ның 2023 жылғы маусымдағы мақаласында поп-психология терминдерінің ("терапиялық тіл") шектері зерттелді, онда "адамдар белгілі бір оқиғалар мен адамдарды қамтитын терминдерге, түрлі деңгейде, өз пікірлерін нығайту немесе өмірлік тәжірибені ақтау үшін бейім болады. Қиын жағдайды сипаттау үшін ортақ тілдің болуы адамдарға өз алаңдаушылықтарын тиімдірек жеткізуге және қолдау табуға көмектеседі, бірақ осы терминдерді қару ретінде де пайдалануға болады".