Кіріспе

19 ғасырдағы Әзербайжан ақыны Мирза Шафи Вазех (; میرزا شفیع واضح; 16 қараша 1852 жылы қайтыс болды) - Әзербайжан ақыны және мұғалімі. "Айқын, көркем" дегенді білдіретін "Вазех" деген псевдониммен ол азербайжан және парсы тілдерінде жазды, екі тілде де поэзияның дәстүрін дамытты. Ол орыс мұғалімі Иван Григорьевпен бірге Тифлис гимназиясы үшін тұңғыш рет Әзірбайжан поэзиясы антологиясын және татар-орыс сөздігін құрастырды. Ол бірнеше ғазал, мухаммас, матнави және рубайлар жазды. Оның өлеңдері көбінесе жан-жақты, лирикалық және сатирикалық. Вазех шығармаларының басты тақырыбы - романтикалық махаббат пен өмірдің қуанышын дәріптеу, бірақ кейбір өлеңдерінде ол феодалдық қоғамның арамдылықтарын айыптайды және құлдық пен діни фанатизмге қарсы тұрады. Возехтен шығыс тілдерін үйренген неміс ақыны Фридрих фон Боденштедт 1850 жылы Возехтің өлеңдерін "Шығыстағы мың бір күн" деген кітабында аудармаларын жариялады. Боденштедттің "Мирза Шафи әндері" атты кітабы 1851 жылы жарық көрді.

Туған күні

Мирза Шафи Садықұлы 18-19 ғасырлар аралығында Гянджада дүниеге келген. Оның нақты туған күні туралы пікірлер бар. Ұлы Кеңес Энциклопедиясы, Қысқа әдеби энциклопедия және Философиялық энциклопедия сияқты кеңес дәуіріндегі энциклопедиялар Мирза Шафи 1796 жылы туғанын айтады, бірақ бірқатар авторлар оның 1794 жылы туғанын жазады. Виллем Флор мен Хасан Джавадидің "Жаратылыс тарихы" атты еңбегінде жазылған мәліметтерге сәйкес, Вазе 1792 жылы дүниеге келген. Шығыс зерттеушісі Адольф Берге 1851 жылы Тифлис көшелерінде "60 жастағы қарапайым татар" деп сипаттаған Мирза Шафи Вазехті көргенін айтады. Бұл ақынның 1800 жылға дейін туғанын көрсетеді. Мұрағат құжаттарында мүлдем басқа ақпарат бар. "1845 жылғы қызмет туралы ресми тізімде" (Формулярном списке о службе за 1845 год) Мырза Шафидің жасы 40 деп жазылған. Бұл дегеніміз, Вазе 1805 жылы дүниеге келген. Сонымен қатар, "1852 жылғы қызмет туралы ресми тізімде" (Формулярном списке о службе за 1852 год) оның 45 жаста екені жазылып, 1807 жылы туғанын көрсетеді. Шығыстанушы Иван Ениколоповтың айтуынша, ең сенімді дереккөз - "1845 жылғы Қызметтер тізімі" Мырза Шафидің бас қолбасшысы А. К. Монастырскиймен бекітілген.

Ерте өмір

Мирза Шафидің әкесі Садық Кербалай, көбінесе Уста Садық деп аталатын, Гәнжа хандығының соңғы ханы Жавад ханның сәулетшісі болған. Ақынның ағасы Абдул Али әкесі сияқты сәулетші болды. Мирза Шафи Кавказды Ресей басып алған жылдары дүниеге келген. 1804 жылы орыс әскерлері Мырза Шафидің туған қаласы Гянджаны қоршап алып, басып алды. Оның құлдырауынан кейін генерал Павел Цицианов Гянджаны Елизаветаполь деп атады (Ресей императоршасы Елизавета Алексеевнаның құрметіне) және хандық аумағын Ресей империясының Грузия губернаторлығының бөлігі ретінде біріктірді. Мирза Шафидің отбасы осы оқиғалардан қатты зардап шекті, өйткені оның әкесі табысынан айырылды. Шығыстанушы Адольф Берге азербайжандық сыншы Мирза Фатали Ахундовтың сөздеріне сүйене отырып, Гянджа хандығының құлдырауынан кейін Мирза Шафидің әкесі банкротқа ұшырап, кейіннен ауырып, қайтыс болғанын атап өтті. Әдеби сыншы Әлиаджар Сейдзадэ 1805 жылдың басында қайтыс болғанын дәлелдесе де, оның әкесі қайтыс болған күні белгісіз. Мырза Шафидің әкесі банкротқа ұшырағаны Шакир есімді ақынның Гасим бей Закирге жіберген хатында расталады. Онда Ганжадан Садық (Мырза Шафидің әкесі) белгілі бір Хажи Курбанмен бірге бай адамдар ретінде аталып, олар мүлдем кедейленді. Тарихшы Михаил Семевскийдің айтуынша, Мирза Шафи "татар тегімен, парсы тәрбиесімен шыққан қарапайым, мейірімді адам" болған.

Білім

Шафидің кітаптар мен ғылымға деген қызығушылығы ерте кезден-ақ байқалды. Осыған байланысты әкесі оны Гянджадағы Шах Аббас мешітіндегі медресеге жіберді. Әкесі оның мулла болуын қалады. Шафидің қызығушылығы мен қабілеті медреседе өсті, онда ол парсы және араб тілдерін үйренді және каллиграфиядан сабақ алды. Адольф Берге Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft журналында жарияланған мақалада былай деп жазды: text=Араб тілін үйренуде оның жетістігі үлкен болмады, екінші тілді (яғни парсы тілін) ол араб тілін түбегейлі білместен, мүмкіндігінше меңгерді. Шафи мулла болғысы келмеді, оның орнына әдебиет пен әр түрлі тілдерді үйренгісі келді. Әкесі тірі болғандықтан, Шафи оның қалауына қарсы шыққысы келмеді. Әкесінің өліміне дейін медреседе білім алуды жалғастырды. Адольф Бергеге сәйкес, Хажи Абдулла Гянджада дүниеге келген және Тебризге саудаға кеткен. Персияда ол қасиетті жерлерге барып, Меккеге қажылық жасады. Кейін ол Бағдадта біраз уақыт өмір сүрді, онда ол Сеид Саттар есімді дервишпен кездесті, ол оған суфизмді үйретті. Гянджаға оралғаннан кейін, Хажи Абдулла Шах Аббас мешітінің жергілікті муллалары мен ахундарымен (мұсылман дінбасылары) үнемі айтысып, діни бейбітшілік пен ырым-жырымдардың тұрақсыздығын және ақымақтығын дәлелдеуге тырысты. Осыған байланысты ол жергілікті дін қызметкерлерінің көпшілігін жау қылып алды. Муллалармен айтыстарда Шафи Хажи Абдулланы қолдады, ол Алиаджар Сейзадеге сәйкес оны қабылдады. Ол 1846 жылы Елизаветаполға оралып, 1850 жылға дейін мұғалім болып жұмыс істеді және Тифлиске оралғанға дейін өлең жазуды жалғастырды. Тифлис гимназиясында жұмыс істеп, парсы және азербайжан тілдерін оқыта бастады.

Вазех пен Боденштедт

1844 жылы Кавказдың тұрмыс-тіршілігіне үлкен қызығушылық танытып, шығыс тілдерін үйренгісі келген неміс жазушысы және шығыстанушысы Фридрих фон Боденштедт Тифлиске келді. Сол жерде ол Шафимен танысып, азербайжан және парсы тілдерін үйретеді. Ол "Мирза Шафи жырлары" атты тағы бір кітап жинады, ол Шафи өлеңдерінің аудармаларынан тұрады. Шафидің өлімінен жиырма жыл өткен соң Боденштедт "Мирза Шафи мұрасынан" атты кітап шығарды, онда Шафидің әндері аударма емес, оның шығармалары деп мәлімдеді. Алайда, парсы және азербайжан тілдеріндегі түпнұсқалар бүгінгі күнге дейін сақталып қалды, бұл Мырза Шафидің авторлығын дәлелдейді.