Кіріспе
Радуница (украинше: Прóводи, орысша: Ра́доница, белорусша: Ра́даўніца "Қуаныш күні"), Радуница, Радоника немесе Радуница деп те жазылады, орыс православие шіркеуінде Пасханың екінші сейсенбісінде немесе кейбір жерлерде (Орысстанның оңтүстік-батысында) Пасханың екінші дүйсенбісінде атап өтілетін қайтыс болғандарды еске алу рәсімі. Украинада бұл дәстүрді Проводи деп атайды.
Radonitsa (Ukrainian: Прóводи, Russian: Ра́доница, Belarusian: Ра́даўніца "Day of Rejoicing"), also spelled Radunitsa, Radonica, or Radunica, in the Russian Orthodox Church is a commemoration of the departed observed on the second Tuesday of Pascha (Easter) or, in some places (in south west Russia), on the second Monday of Pascha. In the Ukrainian tradition it is called Provody (Проводи).
Тарих және мағынасы
Ежелгі көптеген халықтар сияқты славяндар да көктемде отбасы мүшелерінің қабірлеріне барып, олармен бірге тойлау дәстүрі болған. Мәсіхшілікті қабылдағаннан кейін бұл әдет орыс православие шіркеуіне Радоница мейрамы ретінде көшірілді. Киев Русі жергiлiктi атау "Красная Горка" (Красная горка, "Көркем төбе"), және бірдей мағынасы бар. Сербияда бұл күн "Побусани понедеоник" (Побусани понедеоник) деп аталады, яғни "Тәубелерді сыпыру дүйсенбісі". "Понедеоник" сөзі - бұл ескірген түрі, қазіргі серб тіліндегі дүйсенбідің стандартты түрі - "понедельяк". Бұл "бақсы" деп атау таңғажайып көрінуі мүмкін, бірақ бұл қуаныштың артында Исаның қайта тірілуін еске алу және оның бәріне қуаныш пен үміт сыйлауы жатыр. Қасиетті аптаның соңғы күндерінің маңыздылығы және Қайта тірілу қуанышы үшін Типикон (Устав) басқа мерекелік кезеңдердегідей, Ұлы және Қасиетті бейсенбіден бастап Тома жексенбісіне дейін (он бір күндік кезең) өлгендер үшін арнайы дұғаларды, мысалы, Панихиданы (жүргізуді кейінге қалдыруға болмайтын жерлеу рәсімдерін қоспағанда) тыйым салады. Сондықтан да Құтқарылу мейрамынан кейін өлгендерді еске алудың ең алғашқы мүмкіндігі Құтқарылу мейрамының екінші дүйсенбісі болып табылады. Алайда православиелік елдерде бірнеше монастырларда дүйсенбіде ораза ұсталу салты сақталғандықтан, мейрам көбінесе сейсенбіде өткізіледі, сондықтан бәрі жұмыртқа жей алады.
Ежелгі дәстүр
Өлгендерді қайта тірілумен қарсы алу әдет-ғұрыптары тек қана пұтқа табынушылықтың "суға шомылдыру рәсімінен" ғана емес, ежелгі шіркеуде де болған. С. В. Булгаков былай деп жазды: "Өлгендерді Құтқарылу мейрамынан кейін еске алу өте көне дәуірде де жасалатын. Миландық әулие Амвросий (340 397) уағыздарының бірінде былай дейді: "Бірақ, бауырластар, біз Құтқарылу мейрамын тойлағаннан кейін, қуанышымызды қасиетті шейітпен бөлісуіміз керек және олар арқылы Иеміздің азаптарына ортақтасу ретінде, Иеміздің қайта тірілуінің даңқын жариялауымыз керек". Бұл сөздері Мартирімен байланысты болса да, олар біздің әдет-ғұрыптарымызды білдіруі мүмкін. Пасхадан кейін, дүйсенбіде немесе Томастың аптасындағы сейсенбіде қайтыс болғандарды еске алу, өйткені қайтыс болғандардың сеніміндегі салтанатты еске алудың басталуы Жаңа Келісім шіркеуінде мартирімен бірге ежелгі мартирі мен басқа да қайтыс болғандардың арасында мартирімен бірге. Иоанн Златоуст (349 407) өзінің мерекесінде марқұмдарды құттықтауды мерекелік мереке ретінде атап өтетінін айтады.
Әдебиет
Типиконда қайтыс болғандарға арнап арнайы дұғалар айтылмай тұрса да, бұл мейрамды діни дәстүр ретінде атап өтеді. Жыл бойы әртүрлі жан сенбіліктерінен айырмашылығы, бұл өлгендердің күні екенін көрсету үшін, кешкілік, таңғы немесе құдайлық литургияға ешқандай өзгеріс енгізілмеген. Бұл күні діни қызметкер құдайлық литургиядан кейін шіркеуде панихида өткізеді, содан кейін ол адал адамдар әкелген Пасхалық тағамдарға батасын береді. Діни қызметкерлер түтету және шам-шырақтармен крестпен жүріп, адал адамдармен бірге шіркеулер мен зираттарда өлген мәсіхшілердің қабірлеріне барады. Қабірлерде өлгендерге арналған әдеттегі литаниялармен бірге Пасхалық әндер айтылады, ал "Мәңгілік естелік" (Вчна памть, Вихная pamiat) деп аталады. Осылай өлген адамның достары мен туыстары да тойға келіп, оны қуана-қуана жейді. Мәсіхтің қабірден шыққанын бейнелейтін Пасхалық жұмыртқаны өлгендердің қабірлеріне қойып, оларға: "Мәсіх қайта тірілді!" - деп салтқа сай құттықтау айтылады. Бұл рәсім адалдарды өлгендердің жалпы қайта тірілуін еске түсіру үшін де, өлгендерге Мәсіхтің "қайта тірілуін жариялау" үшін де қолданылады.