Кіріспе

Жеке адам мен қоғам арасындағы байланыс болмауы әлеуметтік оқшаулану Зорлық-зомбылықты жеңілдету Әлеуметтік оқшаулану - жеке адам мен қоғам арасындағы байланыс толық немесе толықтай болмауы. Бұл жалғыздықтан өзгеше, ол уақытша және еріксіз әлемдегі басқа адамдармен байланыссыздықты көрсетеді. Әлеуметтік оқшаулану кез келген жастағы адамдар үшін мәселе болуы мүмкін, бірақ симптомдар жас тобына байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Әлеуметтік оқшауланудың уақытша жағдайларында да, өмір бойы оқшаулану циклы бар адамдарда да ұқсас сипаттамалары бар. Әлеуметтік оқшауланудың барлық түрлері ұзақ уақыт бойы үйде болуды, отбасы, таныстар немесе достарымен қарым-қатынас жасамауды және/немесе осындай мүмкіндіктер туындаған кезде басқа адамдармен кез-келген қарым-қатынастан қасақана аулақ болуды қамтиды.

Әсерлер

Адамның өмірінің барлық салаларына әсер ететін созылмалы жағдайға айналуы мүмкін. Адамның өзін-өзі алшақтатуы жалғыздыққа, өзгелерден қорқуға немесе өзін-өзі бағалаудың төмендеуіне әкелуі мүмкін. Адамдармен тұрақты қарым-қатынассыздық (перифериялық) достармен қақтығысқа әкелуі мүмкін. Әлеуметтік оқшаулануы бар адам кейде отбасы мүшелерімен сөйлесе алады немесе олармен қиындық тудыруы мүмкін. Көңіл күйіне байланысты оқшаулану жағдайында, адам депрессиялық эпизод кезінде өзін оқшаулап, көңіл-күйі жақсарған кезде ғана 'көтерілуі' мүмкін. Адам өздерінің оқшаулануын немесе оқшаулануын ләззат алу немесе ыңғайлы деп ақтауға тырысуы мүмкін. Адамның ішкі түсінігі болуы мүмкін, олардың оқшаулау реакцияларында бір қателік бар, бұл жоғары алаңдаушылыққа әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, әлеуметтік жағынан оқшауланған адамдардың әлеуметтік қарым-қатынастары көбірек теріс және аз қанағаттандырарлық. Бұл адамның өз-өзіне деген көзқарасын бірте-бірте бұзады.

Кеміргіштердегі әлеуметтік оқшаулану

Сыңарлар мен тышқандарда әлеуметтік оқшаулануды тәжірибелік манипуляциялау (мысалы, оқшауланған өсіру) - бұл жалпы әлеуметтік жануарларға оқшауланудың әсерін түсіндірудің жалпы әдісі. Зерттеушілер адамдардағы психикалық аурулардың этиологиялық негізде дұрыс үлгісі ретінде тышқандарды оқшаулауды ұсынды. Шынында да, тышқандардың созылмалы әлеуметтік оқшаулануы депрессияға, алаңдаушылыққа және психозға ұқсас мінез-құлыққа, сондай-ақ автономды, нейроэндокринді және метаболикалық дисрегуляцияның белгілеріне әкеледі. Мысалы, жүйелі түрде жүргізілген зерттеуде, тышқандардың әлеуметтік оқшаулануы гиппокампта BDNF экспрессиясының артуымен байланысты екені анықталды, бұл да алаңдаушылық секілді симптомдардың артуымен байланысты. Басқа бір мысалда, зерттеулер көрсеткендей, тышқандардың әлеуметтік оқшаулануы мидың префронтальды қабығында мидан алынған нейротрофтық фактордың (BDNF) экспрессиясының артуымен байланысты. Бұл нерв белсенділігінің бұзылуына әкеледі, бұл алаңдаушылық, депрессия және әлеуметтік дисфункциямен байланысты. Адам емес әлеуметтік түрлерде оқшаулануды эксперименттік манипуляциялаудың әсерлері адамдарда оқшаулануды сезінудің әсерлеріне ұқсайтыны көрсетілді және мыналарды қамтиды: тоникалық симпатикалық тонустың артуы және гипоталамус гипофизінің (ГПГ) белсенділігі және қабынуды бақылаудың төмендеуі, иммунитет, ұйқының салауаттылығы және глюкокортикоидтық жауаптарды реттейтін гендердің экспрессиясы. Алайда бұл симптомдардың биологиялық, неврологиялық және генетикалық механизмдері әлі толық түсініксіз.

Нейробиология

Әлеуметтік оқшаулану микротүбельдік тұрақтылықтың ерекше өзгерістері және MAP 2 экспрессиясының төмендеуі арқылы гиппокамптың қалыпсыз дамуына ықпал етеді. Әлеуметтік оқшаулану синаптикалық протеин синаптофизиннің экспрессиясының төмендеуіне және пирамидалық жасушалардың дендриттік ұзындығы мен дендриттік омыртқасының тығыздығының төмендеуіне ықпал етеді. Осы нейрондық құрылымның өзгеруінің негізгі молекулалық механизмі - микротубульдік тұрақтандыру, бұл аксондар мен дендриттердің қайта құрылуы мен кеңейтілуін бұзады. Коул мен оның әріптестерінің зерттеулері әлеуметтік оқшаулануды қабылдау гендік экспрессиямен байланысты екенін көрсетті. Бұл нәтиже жалғызбасты адамдарда лимфоциттердің HPA осьінің физиологиялық реттеуіне сезімталдығының төмендеуіне сәйкес келеді. Бұл, HPA осьінің белсенділігінің артуы дәлелдерімен бірге, созылмалы жалғыздықта жүрген адамдарда глюкокортикоидтарға қарсы тұрудың дамуын көрсетеді. Әлеуметтік оқшаулану өзін-өзі өлтіруді жеделдететін фактор болуы мүмкін. Көптеген әдебиеттер өмірде оқшаулануды сезінген адамдар басқалармен тығыз қарым-қатынаста болғандарға қарағанда өз-өзіне қол жұмсауға бейім екендігін көрсетеді. Бір зерттеуде Австралиялық еркектер арасында өзін-өзі өлтіруге тырысатын адамдардың арасында әлеуметтік оқшауланудың ең көп кездесетін қауіп факторларының бірі екені анықталды. Сидней университетінің профессоры Иан Хикидің айтуынша, ер адамдардың өз-өзіне қол жұмсауына себепші болып отырған басты фактор - әлеуметтік оқшаулану. Хикидің айтуынша, ерлер әйелдерге қарағанда әлеуметтік желілерін көбірек шектейтіндігіне көптеген дәлелдер бар және бұл желілер жұмыс негізінде құрылған. Әлеуметтік қарым-қатынастың болмауы ми құрылымының дамуына кері әсер етеді. Әлеуметтік оқшауланудың аса ауыр жағдайларында жас тышқандар мен маймылдарды зерттеу әлеуметтік қарым-қатынас пен мінез-құлықтың жетіспеушілігінен мидың қатты зардап шегетінін көрсетті.

Жалпы әлеуметтік жануарлар түрлерінде

Качиоппо мен оның әріптестері ұсынған гипотезада әлеуметтік түрдің мүшесінің оқшаулануы зиянды биологиялық әсерлерге ие. 2009 жылғы шолуда Качиоппо мен Хокли әлеуметтік түрлердің мүшелерінің денсаулығына, өміріне және генетикалық мұрасына әлеуметтік периметріне тап болған кезде қауіп төнгенін атап өтті. Мысалы, әлеуметтік оқшаулану жеміс шыбында өмір сүру мерзімін қысқартады; семіздік пен 2 типті қант диабетіне себепші болады; инфаркттің өлшемі мен етеккірін күшейтеді және милардың тәжірибелік инсультінен кейін инсульттан кейінгі өмір сүру деңгейін төмендетеді; шаштарында жедел иммобилизацияға немесе суық стресске симпатоадренамедулярлық жауаптың белсенділігін арттырады; ересек шаштарында неврогенезге жаттығудың әсерін кешіктіреді; ашық даладағы белсенділікті төмендетеді, базальдық кортизол концентрациясын арттырады және митогендерге лимфоциттердің көбеюін төмендетеді; шаштарында 24 сағаттық катехоламин деңгейін және қоянның аортасында оксидациялық стресс белгілерін арттырады; ал ал алғы қабықта глюкокортикоидтық жауапты реттейтін гендердің экспрессиясын төмендетеді. Сонымен қатар, әлеуметтік ерекшеліктері жоғары, ұсақ құстарда оқшаулану оқшауланған құстарды стресске ұшыратады.

Қарт адамдардың оқшаулануы

Әлеуметтік оқшаулану АҚШ-тағы қарт адамдардың шамамен 24% -ына, шамамен 9 миллион адамға әсер етеді. Қарт адамдарда бір-бірін жалғастыратын және адамды одан да терең оқшаулауға итермелейтін ерекше оқшаулау динамикасы бар. Өсе түсетін әлсіздік, жалпы денсаулықтың төмендеуі, туыстары мен балаларының болмауы немесе қатысы жоқ болуы, экономикалық күрес - бәрі оқшаулану сезімін арттыра алады. Қарт адамдарда баласыздық әлеуметтік оқшаулануға себеп болуы мүмкін. Балалары қайтыс болған не мүлдем балалы болмаған жағдайда да, жалғыздық балалы болудан туындайтын жалғыздықты оқшаулауға әкелуі мүмкін. Сонымен қатар зейнетке шығу, күнделікті жұмыс қарым-қатынасының кенеттен тоқтауы, жақын достары мен жұбайларының қайтыс болуы да әлеуметтік оқшаулануға ықпал етуі мүмкін. АҚШ, Канада және Ұлыбританияда 80 және 90 жастағы қарттардың едәуір бөлігі әлеуметтік оқшауланудың ауыр белгілерін көрсеткенде қарттар үйіне жеткізіледі. Оңтүстік Еуропа, Шығыс Еуропа, Шығыс Азия, Кариб теңізі мен Оңтүстік Америка сияқты басқа қоғамдар қарттар үйіне қабылдау үрдісін бөліспейді, керісінше, балалар мен қарт ата-аналардың үлкен отбасылары қарт ата-аналарға өлімге дейін қамқорлық жасайды. 2016 жылы Норвегияның Статистика агенттігінің берген есебі бойынша, 66 жастан асқан қарттардың 30 пайызының жеке мәселесі туындаған кезде екі немесе одан да аз адамға жүгінуге мүмкіндігі бар. Тіпті, қариялар қауымдастығының барлық мүшелерінің жартысына жуығы әлеуметтік оқшаулану қаупі жоғары, бұл, әсіресе, төмен білімді және төменгі экономикалық таптағы қарт адамдар арасында кең таралған және бұл төменгі таптағы адамдарға әлеуметтенудің мүмкіндіктерінің азаюымен байланысты. Сондай-ақ, бұл қауымдардың мүшелері арасында дене шынықтырудың артуы байқалды. Қарт адамдар арасындағы әлеуметтік оқшаулану аурулардың көбеюімен, деменция қаупі жоғары болуымен, дене қозғалысының төмендеуімен және жалпы денсаулық мәселелерінің артуымен байланысты. Когнитивтік қабілеттерінің төмендеуі депрессияға шалдыққан қарт әйелдердің әлеуметтік оқшаулануының артуына байланысты. Сонымен қатар, әлеуметтік байланыстардың артуы қарт адамдардың денсаулығын жақсартуға ықпал етеді. Видеобайланыс/видеошақыруды қолдану қарт адамдардың әлеуметтік оқшаулануын жақсартуға арналған ықтимал шара ретінде ұсынылды. Алайда оның тиімділігі белгісіз.

Оқшаулану, денсаулық және өлім-жітім

Қарт адамдарда әлеуметтік оқшаулану мен жалғыздық психикалық және физикалық денсаулықтың нашарлау қаупі мен өлім-жітімнің өсуімен байланысты. Әлеуметтік оқшаулануды сезінген адамдарда әлеуметтік оқшаулануды сезінбегендерге қарағанда ерте өлім-жітім қаупі жоғары. Зерттеулер әлеуметтік оқшауланудың жоғары қан қысымы, жоғары холестерин, жоғары стресс гормондары және иммундық жүйенің әлсіреуі сияқты физикалық денсаулық жағдайының қаупі жоғары екенін анықтады. Зерттеулер сондай-ақ әлеуметтік оқшаулану мен қарт адамдардағы өлім-жітімнің ерлер мен әйелдер арасындағы кейбір айырмашылықтармен созылмалы қабынумен ортақ байланысы бар екенін көрсетеді. Әлеуметтік оқшауланудың психикалық денсаулықтың нашарлауымен, соның ішінде депрессияға, танымдық төмендеуге, алаңдаушылыққа және есірткіге тәуелділікпен байланысты екендігі анықталды.

Балалар мен жасөспірімдер арасындағы оқшаулану

Орта мектеп жастардың әлеуметтік қиындықтарға бейімделетін және өзін-өзі бағалауы әлсіз болатын кез. Осы қиын кезеңде оқушылардың мектепте өзін жақсы сезінуін қолдау өте маңызды. Қазіргі зерттеулер жасөспірімдердің өздеріне тиесілі болу сезімін дамытуы жасөспірімдік кезеңдегі әлеуметтік және эмоционалдық әл-ауқатты және академиялық табыстылықты қалыптастырудың маңызды факторы екенін көрсетеді. Зерттеулер көрсеткендей, жасөспірімдер арасында депрессиялық симптомдардың себебі ата-ананың жалғыздығынан гөрі достықпен байланысты жалғыздықта. Бір себеп - жасөспірім шақтағы достарыңның көмегімен жақсы қарым-қатынаста бола аласың. Ғалымдар көптен бері біледі: ересектердегі жалғыздық кейінірек өмірде депрессиялық симптомдарға әкелуі мүмкін. Ғалымдар жасөспірімдер арасында жалғыздықтың пайда болу қаупі барын байқаған. Бір зерттеуде зерттеушілер балалық шақтағы жалғыздықтың алдын алу ересектегі депрессиядан қорғайтын фактор болуы мүмкін деген қорытындыға келді.