Кіріспе

Дарфур соғысы, сондай-ақ Ланд Крузер соғысы деп те аталады, Суданның Дарфур аймағындағы ірі қарулы қақтығыс болды. Ол 2003 жылдың ақпан айында Суданның азаттық қозғалысы (САХ) және Әділет және теңдік қозғалысы (ЖЕМ) бүлікші топтары Судан үкіметін басқарды. Үкімет шабуылдарға жауап ретінде Дарфурдың араб емес тұрғындарын этникалық тазалау науқанын жүргізді. Бұл жүздеген мыңдаған бейбіт тұрғындардың өліміне және Судан президенті Омар әл-Баширдің Халықаралық қылмыстық соттың геноцид, соғыс қылмыстары және адамзатқа қарсы қылмыстар үшін айыптау актісіне әкелді. Даудың бір жағы негізінен Суданның әскери, полиция және Жанжауид, Суданның отаршыл топтары, олардың мүшелері көбінесе арабталған жергілікті африкалықтар мен солтүстік Ризеигаттың бедуиндерінен құралған; Дарфурдағы басқа араб топтарының көпшілігі қатыспады. Екінші тарапты бүлікші топтар құрайды, атап айтқанда SLM/A және JEM, негізінен араб емес мұсылмандық Фур, Загхава және Масалит этностарынан жалданады. Африка одағы мен Біріккен Ұлттар Ұйымының да аймақтағы бейбітшілік миссиясы бар, ол ЮНАМИД деп аталады. Судан үкіметі жаңжауидті қолдағанын ашық түрде жоққа шығарса да, дәлелдер оның қаржылай көмек пен қару-жарақпен қамтамасыз еткені және азаматтық тұрғындарға қарсы бірлескен шабуылдарды ұйымдастырғаны туралы мәлімдемелерді растайды. Адамдардың саны бірнеше жүз мыңға дейін, я соғыс, не аштық пен аурудан қайтыс болғандар. Жаппай жер аударулар мен мәжбүрлі көші-қон миллиондаған адамды босқындар лагеріне немесе шекарадан өтіп, гуманитарлық дағдарыс тудырды. АҚШ-тың Мемлекеттік хатшысы Колин Пауэлл жағдайды геноцид немесе геноцид әрекеттері деп сипаттады. Судан үкіметі мен JEM 2010 жылдың ақпан айында атысты тоқтату туралы келісімге қол қойды, онда бейбітшілік орнату туралы келісім жасалды. Бұл келіссөздерден JEM-тің пайдасы көп, ол Оңтүстік Судан сияқты жартылай автономияға ие болуы мүмкін. Алайда, келіссөздер Судан әскері Толу келісімін бұза отырып, ауылға рейдтер мен әуе шабуылын жүргізді деген айыптаулармен бұзылды. Дарфурдағы ең ірі көтерілісші топ - JEM келіссөздерге бойкот жариялады. Судан революциясы кезінде әскери және азаматтық өкілдер қол қойған 2019 жылғы тамыздағы Конституциялық декларация жобасы Дарфурда және Судандағы қарулы қақтығыстың басқа аймақтарында бейбіт келісімге әкелетін бейбіт процеске 39 айлық демократиялық азаматтық үкіметке өту кезеңінің алғашқы алты айында қол қоюды талап етеді. Суға қол жеткізу де қақтығыстың негізгі көзі болып табылады. Дарфур дағдарысы арабтардың үстемдік еткен үкіметі мен христиандық және анимистік қара түске тән оңтүстік тұрғындар арасындағы Бірінші және Екінші Судандық азаматтық соғыстарға да байланысты. Тағы бір себеп - исламдық, Хартумдағы ұлттық үкімет пен Дарфурдағы екі бүлікші топтың: Суданның азаттық армиясы (САХ) және Әділет және теңдік қозғалысы арасындағы қақтығыс.

Апартеид туралы айыптаулар

1991 жылдың басында Суданның Загхава руының араб еместері арабтар мен араб еместерді ажырататын араб апартеидінің үдемелі науқанының құрбаны болғанын растады. Судандық арабтар үкіметке қол жеткізді, олар Суданның араб емес азаматтарына апартеидті ұстанады деп кеңінен айтылды. Үкімет апартеид пен этникалық тазалау саясатын жүзеге асыру үшін "арабтардың бірлігін шеберлікпен қолданды" деп айыпталды. Америка университетінің экономисі Джордж Айти Суданның араб үкіметін қара нәсілді азаматтарға қарсы нәсілшілдікпен айналысады деп айыптады. Айтидің айтуынша, "Суданда арабтар билікті монополиялап, қара нәсілділерді арап апартеидінен шеттетті". Көптеген африкалық сарапшылар Суданы араб апартеидін жүзеге асыруда айыптап, Айтиге қосылды. Алан Дершовиц Судан апартеидтің үлгісі деп мәлімдеді. Канаданың бұрынғы Әділет министрі Ирвин Котлер де осы айыптауды қайталады.

Басталуы

Авторлар Джули Флинт және Алекс де Ваал бүліктің басталуын 2001 жылдың 21 шілдесіне, Абу Гамрада жиналған загхавалар мен фурлардың тобы Құранға ант берген кезде (Дарфур тұрғындарының барлығы дерлік мұсылман, соның ішінде Жанжауидтер, сондай-ақ Хартумдағы үкімет басшылары). Олар өздерінің ауылдарына үкімет тарапынан жасалатын шабуылдардан бірге қорғануға келісті. Көтерілісшілердің алғашқы әскери әрекеті 2002 жылдың 25 ақпанында әскери гарнизонға жасалған сәтті шабуыл болды. Үкімет 2002 жылдың маусым айында Голо полиция бекетіне жасалған шабуылдан кейін біртұтас көтеріліс қозғалысы туралы білген. Флинт пен де Ваал Дарфур геноцидінің басталуын 2003 жылдың 26 ақпанында, өзін Дарфур азаттық майданы деп атаған топтың (DLF) Джебель Марра ауданының штаб-пәтері Голоға шабуыл жасағаны үшін жауапкершілікті алғанына байланысты белгілейді. Осы уақытқа дейін көтерілісшілер полиция бекеттеріне, әскер заставаларына және әскери конвойларға бірнеше шабуыл жасады, ал үкімет Марра тауларындағы көтерілісшілердің бекінісіне ауқымды әуе және құрлық шабуыл жасады. 2003 жылдың 25 наурызында көтерілісшілер Чад шекарасындағы Тине гарнизондық қаласын басып алып, көп мөлшерде азық-түлік пен қару-жарақтарды басып алды. Президент Омар әл-Баширдің әскерді "ашық" деп қорқытқанына қарамастан, әскерилердің резервтері аз болды. Әскер солтүстікте, екінші азаматтық соғыс аяқталып бара жатқан жерде, және шығыста, Эритрея қолдаған көтерілісшілер жаңадан салынған мұнай құбыры арқылы порт-суданға дейін соға бастады. Көтерілісшілердің партизандық тактикасы - соққы беру және қашу рейдтері - армия үшін - шөлдік операцияларға үйренбеген - қарсы тұру мүмкін емес болып шықты. Алайда, оның көктен көтерілген көтерілісшілердің позицияларын бомбалауы апатты болды. 2003 жылы 25 сәуірде таңғы сағат 5:30-да Дарфурдегі геноцид Суданның азаттық қозғалысы мен Дарфурдағы ең ірі көтерілісші топ - JEM Солтүстік Дарфурдың астанасы Әл-Фаширге кірген және ұйықтап жатқан гарнизонға шабуыл жасаған кезде пайда болды. Келесі төрт сағат ішінде төрт Антонов бомбалаушысы мен соғыс тікұшағы (әкімшілік мәлімет бойынша; көтерілісшілердің мәліметінше - жеті) жерде жойылып, 75 сарбаз, ұшқыш және техник қаза тауып, 32 адам тұтқынға алынды, соның ішінде әуе базасының командирі генерал-майор. Бұл шабуылдың сәттілігі Суданда бұрын-соңды болмаған еді; оңтүстіктегі соғыстың жиырма жыл ішінде көтерілісші Судан Халықтық-азаттық армиясы (СААА) мұндай операцияны ешқашан жүргізген емес. Әл-Фашир шабуылы әскери және психологиялық тұрғыдан да маңызды кезең болды. Бұл шабуылдан қарулы күштер қорланды, бұл үкіметті күрделі стратегиялық жағдайға әкелді. Қатысушы елдердің әскери күштері қайта даярлануы және қайта орналастырылуы керек еді. Соғысты жүргізу жауапкершілігі Суданның әскери барлау қызметіне берілді. Дегенмен 2003 жылдың орта айларында көтерілісшілер 38 шайқастың 34-інде жеңіске жетті. Мамыр айында SLA Кутумда батальонды жойып, 500 адамды өлтіріп, 300 тұтқынға алды; шілде айының ортасында Тиньге екінші шабуыл кезінде 250 адам қаза тапты. SLA шығысқа қарай еніп, соғысты Кордофанға дейін кеңейтумен қорқыта бастады. Әскер үнемі жеңіліп отырғанын ескерсек, соғыс күштері үш элементке баса назар аударуға ауысты: әскери барлау, әуе күштері және Джанджавид. Соңғылары қарулы Баггара малшылары болды, оларды үкімет 1986 жылдан 1999 жылға дейін масалиттер көтерілісін басу үшін қолданды. Жанжауидтер жаңа қарсы көтеріліс стратегиясының орталығы болды. Билік оларды қолдамайтынын үнемі мойындамаса да, Дарфурға әскери ресурстар құйылды және Джанджауидтер байланыс құралдары мен кейбір артиллериямен толыққанды жарымәскери күштер ретінде жабдықталды. Әскери жоспаршылар мұндай стратегияның ықтимал салдарын жақсы білген: Нұба тауларында және оңтүстік мұнай кен орындарында 1990 жылдары қолданылған ұқсас әдістер адам құқықтарын бұзады және мәжбүрлі түрде жер аударуларға әкелді.

2004-2005 жылдар

2004 жылы Чад Нджаменада келіссөздер жүргізді, нәтижесінде 8 сәуірде Судан үкіметі, JEM және SLA арасындағы гуманитарлық атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды. Сәуірде атысты тоқтату туралы келіссөздерге қатыспаған бір топ - бұл сәуірде JEM-тен бөлінген Реформа және даму үшін ұлттық қозғалыс болды. Жаңжауидтер мен бүлікшілердің шабуылдары атысты тоқтатуға қарамастан жалғасты, ал Африка одағы оның сақталуын бақылау үшін атысты тоқтату комиссиясын (CFC) құрды. Тамыз айында Африка одағы 150 руандалық әскерді атыс тоқтату туралы бақылаушыларға қорғау үшін жіберді. Алайда көп ұзамай 150 әскердің жеткіліксіз екендігі анықталды, содан кейін оларға 150 нигериялық әскер қосылды. 18 қыркүйекте Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі 1564 қарарын шығарып, Судан үкіметі өз міндеттемелерін орындамағанын мәлімдеді және Жанжауидтердің тікұшақпен шабуылдары мен шабуылдарына алаңдаушылық білдірді. Ол Африка одағының бақылау миссиясын күшейту ниетімен құттықтады және барлық мүше мемлекеттерді осындай күш-жігерді қолдауға шақырды. 2005 жылдың сәуір айында Судан үкіметі Суданның Халықтық азаттық армиясымен (SPLA) атысты тоқтату туралы келісімге қол қойғаннан кейін, бұл екінші Судандық азаматтық соғыстың аяқталуына әкелді, Судандағы Африка одағының миссиясы (AMIS) күштері 600 әскерге және 80 әскери бақылаушыға арттырылды. Шілде айында күш шамамен 3300 адамға арттырылды (220 миллион доллар бюджетпен). 2005 жылдың сәуір айында AMIS күштері шамамен 7000-ға дейін көбейтілді. Дағдарыстың ауқымы жақын арада апат болатыны туралы ескертулерге әкелді, Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Кофи Аннан геноцид қаупі туралы ескертті. Жанжауидтердің жорығының ауқымы Руанда геноцидімен салыстыруға әкелді, бұл паралельді Судан үкіметі жоққа шығарды. Тәуелсіз бақылаушылар қарусыздарды, соның ішінде жас балалар мен сәбилерді өлтіруді қамтитын тактиканың Югославия соғыстарында қолданылған этникалық тазалауға ұқсас екенін атап өтті және аймақтың шалғай орналасуы жүздеген мың адамның көмектен айырылуын білдірді. Брюссельде орналасқан Халықаралық дағдарыс тобы 2004 жылдың мамыр айында 350 мыңнан астам адам аштық пен аурудан қайтыс болуы мүмкін деп мәлімдеген болатын. 2005 жылдың 10 шілдесінде СДПА басшысы Джон Гаранг Суданның вице-президенті болып ант берді. Алайда 30 шілдеде Гаранг тікұшақ апатынан қайтыс болды. Қауіпсіздіктің жақсаруына қарамастан Дарфур аймағындағы көтерілісшілер арасындағы келіссөздер баяу жүрді. Желтоқсан айында Судан шекарасына жақын орналасқан Чадтың Адре қаласына шабуыл жасалып, 300 көтерілісші қаза тапты. Үш күн ішінде аймақтағы екінші шабуылға Судан кінәлі деп танылды. Жағдайдың шиеленісуі Чад үкіметінің Суданға қарсылық білдіруіне және Чадты "жалпы жауға" қарсы жұмылдыруға шақыруға әкелді (Қара Чад Судан қақтығысы).

2006 жыл

2006 жылдың 5 мамырында Судан үкіметі Минни Миннави бастаған SLA фракциясымен бірге Дарфур бейбіт келісіміне қол қойды. Алайда келісімді кішігірім JEM және Абдул Вахид әл-Нур бастаған SLA-ның бәсекелес тобы қабылдамады. Келісімді бас келіссөзші Салим Ахмед Салим (Африка одағы атынан жұмыс істейтін), АҚШ Мемлекеттік хатшысының орынбасары Роберт Б. Зоэлик, АУ өкілдері және Нигерияның Абуджа қаласында жұмыс істейтін басқа да шетелдік шенеуніктер ұйымдастырды. 115 беттік келісімге ұлттық және мемлекеттік билікті бөлу, Джанжауид пен басқа да отаршылдарды әскериліктен шығару, Суданның азат ету қозғалысы / армиясы (SLM / A) мен JEM әскерлерін Суданның қарулы күштеріне және полициясына қосу, Дарфурдың экономикалық мүдделерін дамыту үшін федералды байлықты бөлу жүйесі, Дарфурдың болашақ мәртебесі туралы референдум және гуманитарлық көмек ағынын ынталандыру шаралары кірді. Куә ретінде Африка одағының, Нигерияның, Ливияның, АҚШ-тың, Ұлыбританияның, Біріккен Ұлттар Ұйымының, Еуропалық Одақтың, Араб Лигасының, Египеттің, Канаданың, Норвегияның және Нидерландының өкілдері болды. Калмадағы бір оқиғада босқындар лагерінен отын жинауға шыққан жеті әйелді жанжавиттер ұжымдық зорлап, ұрып-соғып, тонап кетті. Олар соны бітірген соң, шабуылдаушылар екеуін киімсіз тастап, қашып бара жатқанда, мазақтап жіберді. 18 тамыздағы жеке кездесуде бейбітшілік операциялары жөніндегі Бас хатшының көмекшісі Хеди Нанби Судан ірі әскери шабуылға дайындалып жатқан сияқты деп ескертті. Бұл ескерту БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комиссиясының арнайы тергеушісі Сима Самардың мамырдағы келісімге қарамастан, Суданның күш-жігерінің нашар екенін мәлімдегенінен бір күн өткен соң жасалды. 19 тамызда Судан AMIS-ті БҰҰ күштерімен ауыстыруға қарсы екенін қайталады, нәтижесінде АҚШ Суданға "әлеуетті салдарлар" туралы "қатер" жариялады. 25 тамызда Судан БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің отырысына қатысудан бас тартты. Отырыста Суданның Дарфурға БҰҰ-ның 20 мың бейбітшілікті сақтау күшін жіберуге емес, 10 мың судандық сарбазды жіберуге қатысты жоспары түсіндірілді. Қауіпсіздік Кеңесі Суданның қатысуына қарамастан, кездесуді өткізетінін мәлімдеді. Сондай-ақ, 24 тамызда Халықаралық құтқару комитеті өткен бірнеше апта ішінде Калма босқындар лагерінде жүздеген әйелдер зорланғанын және жыныстық зорлық-зомбылық жасалғанын және жанжауидтер әйелдерді өз қауымдастықтарынан қорлау мен шеттету үшін зорлауды қолданғандығын хабарлады. 25 тамызда АҚШ Мемлекеттік департаментінің Африка істері жөніндегі бюросының басшысы, Министрдің көмекшісі Жендай Фрейзер БҰҰ бейбітшілікті сақтау күштері орналастырылмаса, аймақтың қауіпсіздік дағдарысына тап болатынын ескертті. 26 тамызда, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің отырысына екі күн қалғанда және Фрейзер Хартумға келуге тиіс болған кезде, АҚШ-тың National Geographic журналының журналисі Пол Салопек Дарфурдағы сотқа тыңшылық айыбымен қаралды; ол елге Чадтан заңсыз кірді, Судан үкіметінің шетелдік журналистерге ресми шектеулерін болдырмады. Ол кейіннен президент әл-Баширмен тікелей келіссөздер жүргізілгеннен кейін босатылды. Бұл оқиға Словения президенті елшісінің өкілі Томо Крижнар тыңшылық жасағаны үшін екі жылға бас бостандығынан айырылғаннан кейін бір ай өткен соң орын алды.

Ұсынылған БҰҰ бейбітшілікті сақтау күштері

2006 жылғы 31 тамызда БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі аймаққа 17 300 адамнан тұратын жаңа бейбітшілікті сақтау күшін жіберу туралы резолюцияны мақұлдады. Судан бұл қарарға қатаң қарсылық білдірді. <! - деп жазыңыз. 1 қыркүйекте Африка одағының өкілдері Судан Дарфурда ірі шабуыл жасағанын, 20 астам азаматты өлтіріп, 1000-нан астам адамды жер аударғанын хабарлады. 5 қыркүйекте Судан АУ-ның қазіргі күшін айдың соңына дейін кетуге шақырды, "олардың бұл тапсырманы Біріккен Ұлттар Ұйымына немесе басқа да тарапқа беруге құқығы жоқ. Бұл құқық Судан үкіметінде". 4 қыркүйекте Чад президенті Идрис Деби БҰҰ-ның бейбітшілікті сақтау күшін қолдағанын білдірді. 2006 жылғы 30 қыркүйекте мандаты аяқталған АО AMIS-тің кетуін растады. Алайда келесі күні АҚШ Мемлекеттік департаментінің жоғары лауазымды адамы журналистерге АУ күштері мерзімнен кейін де қалуы мүмкін екенін айтты.

Күз

8 қыркүйекте Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар жөніндегі жоғарғы комиссары Антониу Гутерриш Дарфур "гуманитарлық апатқа" тап болғанын айтты. 12 қыркүйекте Суданның Еуропалық Одақ елшісі Пекка Хаависто Судан әскері "Дарфурда азаматтық тұрғындарды бомбалап жатыр" деп мәлімдеді. Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасының бір өкілі азық-түлік көмегінің кем дегенде 355 000 адамға жетуіне кедергі жасалғанын хабарлады. Аннан: "Дарфурдағы трагедия аса маңызды сәтке жетті. Бұл мәселе кеңесіміздің назарына және шұғыл әрекетке лайық". 14 қыркүйекте Суданның азаттық қозғалысының басшысы Минни Миннави БҰҰ-ның бейбітшілікті сақтау күштеріне қарсы емес екенін мәлімдеді, Судан үкіметінің мұндай орналасу Батыс басқыншылығының әрекеті болады деген пікірін жоққа шығарды. Минави AMIS "АУ-ның өкілеттігі өте шектеулі болғандықтан ештеңе істей алмайды" деп мәлімдеді. Хартум БҰҰ-ның қатысуына қарсы болып отырды, ал Башир оны отарлау жоспары ретінде сипаттайды және "Біз Суданның басқа Иракқа айналуын қаламаймыз" деп мәлімдеді. 2 қазанда АО өзінің қатысуын 2006 жылдың 31 желтоқсанына дейін ұзартатынын мәлімдеді. Ауғанстанға көмек көрсету үшін БҰҰ-ның 200 әскері жіберілді. 6 қазанда БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі БҰҰ Судандағы миссиясының мандатын 2007 жылғы 30 сәуірге дейін ұзарту туралы дауыс берді. 9 қазанда Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы Дарфурды өзінің "Өсімдіктер болашағы және азық-түлік жағдайы" баяндамасында көрсетілген қырық елдің ішіндегі ең шұғыл азық-түлік төтенше жағдайы деп атады. 10 қазанда БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссары Луиза Арбур Судан үкіметі Жаңжауид ополчияларының Оңтүстік Дарфурдың Бурам қаласында өткен айда жүздеген азаматты өлтірген шабуылдарын алдын ала білгенін мәлімдеді. 12 қазанда Нигерияның сыртқы істер министрі Джой Огву Дарфурға екі күндік сапармен келді. Ол Судан үкіметін БҰҰ ұсынысын қабылдауға шақырды. Нигерия президенті Олусегун Обасанжо Дарфурда болып жатқан геноцидке "көз жұмды қарамау" туралы айтты. 13 қазанда АҚШ президенті Джордж Буш 2006 жылғы Дарфур бейбітшілігі және есеп беру туралы заңға сәйкес зұлымдықтарға қатысы бар деп саналғандарға қарсы қосымша санкциялар енгізді. Бұл шаралар АҚШ азаматтарына Суданмен мұнаймен байланысты мәмілелерге қатысуға тыйым салу арқылы қолданыстағы санкцияларды күшейтеді (бұл 1997 жылдан бері АҚШ компанияларына Суданмен бизнес жүргізуге тыйым салынған болса да), кінәлі тараптардың активтерін тоңазыту және оларға АҚШ-қа кіруді тыйым салу. АО миссиясына қаражат пен жабдықтың жетіспеушілігі Дарфурдағы көмек көрсетушілердің жұмысы соғысқа байланысты қатты шектелді. Кейбір сарапшылар гуманитарлық жағдай 2003 және 2004 жылдардағы деңгейге дейін нашарлауы мүмкін екенін ескертті, ол кезде БҰҰ өкілдері Дарфурды әлемдегі ең ауыр гуманитарлық дағдарыс деп атады. 1 қарашада АҚШ Судан үкіметінің көңілінен шығады деп үміттенетін халықаралық жоспарды әзірлейтінін мәлімдеді. 9 қарашада Судан президенті кеңесшісі Нафи Али Нафи журналистерге өзінің үкіметі Ұлттық құтқару майданы (NRF) бүлікшілер одағымен шартты емес келіссөздерді бастауға дайын екенін айтты, бірақ ол жаңа бейбіт келісімге аз пайда көрді. Май келісімін қабылдамаған және жаңа бейбіт келісімге қол жеткізуді көздеген NRF бұл туралы пікір білдірмеді. 2006 жылдың соңында Дарфур арабтары өздерінің бүлікші топтарын, Халықтық күштер әскерлерін құрды және 6 желтоқсанда олар өткен күні Судан армиясының Кас Залингидегі шабуылдарын қайтарып жібергендерін мәлімдеді. Олар 2003 жылдан бері үкіметке қарсы шыққан көптеген Дарфур араб топтарының соңғысы болды, олардың кейбіреулері көтерілісші қозғалыстармен саяси келісімдерге қол қойды. Осы кезеңде араб күштерінің ішінде рулық бөлінудің мысалы болды, ол кезде фермерлер Тержем мен көшпелі, түйе бағушы Махрия тайпалары арасындағы қарым-қатынас шиеленісті болды. Тержем басшылары Махрияны Тержем ұлын ұрлады деп айыптады, ал Махрия басшылары Тержем олардың малдарын ұрлады деп мәлімдеді. Оңтүстік Дарфурдің уәлисі немесе губернаторы Али Махамуд Мохаммедтің айтуынша, жанжал желтоқсан айында Махрияның түйелерін оңтүстікке қарай жыл сайынғы көшіп-қону кезінде, Бульбул өзені маңындағы Тержем аумағын таптап, айдап әкеткен кезінен басталған. 2007 жылдың шілдесінде қақтығыстар қайта басталды.

Ұсынылған келісім БҰҰ күштері мен Суданның шабуылдау

17 қарашада Дарфурға "тыныс сақтау күшін" орналастыру туралы келісім туралы хабарлар жарияланды, бірақ кейін Судан оны қабылдамады. БҰҰ 18 қарашада Судан БҰҰ бейбітшілігін сақтауға келіскенін мәлімдеді. Суданның сыртқы істер министрі Лам Аколь "қос күш туралы сөз болмауға тиіс" және БҰҰ-ның рөлі техникалық қолдаумен шектелуі керек деп мәлімдеді. 18 қарашада АУ Суданның әскерилері мен Суданның қолдауымен жасақталған ұлтшыл топтар аймақта 70 бейбіт тұрғындардың қаза тапқанын растаған жердегі және әуедегі операцияны бастады. АХО бұл "қауіпсіздік келісімдерін айқын бұзу" деп мәлімдеді. 25 қарашада БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссарының өкілі Судан үкіметін 11 қарашада Сирбада бейбіт тұрғындарға қарсы "қасақана және себепсіз шабуыл жасады" деп айыптады, бұл кем дегенде 30 адамның өмірін жалмады. Комиссияның мәлімдемесінде "үкімет мәлімдегенге қарама-қайшы, Суданның Қарулы Күштері Сирбада бейбіт тұрғындар мен олардың мүлкіне қасақана және себепсіз шабуыл жасады" және бұл "азаматтық мүлкіне кең көлемде және қасақана бүлiнiп, тонау" болды.

2008 жыл

20 ақпанда көтерілісшілер мен гуманитарлық көмек көрсетушілер үкіметтің жаңа шабуылдарынан мыңдаған босқындар Чад шекарасында тұтқындалып қалғанын хабарлады. 21 ақпанда Дарфурде қаза тапқандардың саны 450 000-ға жетті, ал 3,245 000 адам жер аударылды. 2008 жылдың 10 мамырында Судан үкіметі сарбаздары мен Дарфур көтерілісшілері әскери штабты бақылау үшін Хартумға қарама-қарсы Омдурман қаласында қақтығысты. Олар полиция базасына шабуыл жасап, оның көліктерін ұрлады. Судан полициясы өкілі шабуылшылардың басшысы Мохамед Салех Гарбо мен оның құпия қызметінің бастығы Мохамед Нур Аль Диннің қаза тапқанын айтты. Куәгерлердің айтуынша, Суданның батысында қатты атыс естілді. Судан әскерлері танкілер, артиллерия және соғыс тікұшақтарымен қолға алынып, дереу Омдурманға жіберілді, ал ұрыстар бірнеше сағатқа созылды. Судандық сарбаздар Уәди Саиднадағы стратегиялық әскери әуе базасын басып алғаннан кейін, ақыр соңында көтерілісшілерді жеңді. JEM күштері Ақ Нілден өтіп, Хартумға кіру үшін Аль Ингаз көпіріне қарай бет алды. Түстен кейін судандық телеарна көтерілісшілердің "толықтай жеңілгенін" мәлімдеген, ал көшеде өртенген көліктер мен өліктер бейнеленген. Үкімет Хартумда кешкі сағат 5-тен таңғы 6-ға дейін коменданттық сағат жариялады, ал көмек көрсету ұйымдары өздерінің жұмысшыларына елордада үйден шықпауға кеңес берді. Хартум мен Омдурман қалаларына жасалған шабуылда 93 әскери адам мен 13 полиция қызметкері, 30 бейбіт адам қаза тапты. Судандықтар 90 көтерілісшінің мәйітін тауып, қала сыртында тағы да оншама адам өліп жатқанын растады. Судан билігі 400-ге жуық көтерілісші қаза тапқан болуы мүмкін деп мәлімдегенмен, көтерілісшілер 45 жауынгерін өлтіріп, жараланған деп мәлімдеді. Судандық билік өкілдері көтерілісшілердің 40 көлігін жойып, 17-сін тұтқынға алған.

2009 жыл

Африка одағының Дарфурдағы БҰҰ миссиясының басшысы генерал Мартин Агвай, төменгі деңгейдегі даулар әлі де болса, аймақтағы соғыс аяқталғанын айтты. "Бандит" әлі де бар, жергілікті мәселелер, адамдар су мен жер мәселелерін жергілікті деңгейде шешуге тырысады. Бірақ, менің ойымша, шынайы соғыс дегеніміз осыған дейін болған", - деді ол.

2010 жылдан 2012 жылға дейін

2010 жылдың желтоқсанында 2010 жылдың ақпан айында құрылған он бүлікші топтың шатыр ұйымы - "Азаттық және әділдік қозғалысы" (АҚХ) өкілдері Дохада Судан үкіметімен жаңа келіссөздерді бастады. Дарфурда жаңа көтерілісші топ, Судандық Альянс Қарсылық күштері құрылды және JEM одан әрі келіссөздер өткізуді жоспарлады. 19 желтоқсанда келіссөздер тек негізгі қағидалар бойынша келісіммен аяқталды. Дарфуридің вице-президенті болуы мүмкін екені талқыланды. 2011 жылдың қаңтар айында LJM басшысы доктор Тиджани Сесе қозғалыстың Дарфур бейбіт құжатының негізгі ұсыныстарын Дохадағы арадашчылар ұсынғандай қабылдағанын мәлімдеді. Бұл ұсыныстарда Дарфурдағы зұлымдықтардың құрбандарына 300 миллион доллар өтемақы төлеу және адам құқықтарын бұзуда айыпталған адамдарды сотқа тарту үшін арнайы соттар қаралды. Сонымен қатар, Дарфур аймақтық билігін құру туралы ұсыныстар да енгізілді. Бұл билік 18 министрден тұратын атқарушы кеңеске ие болады және бес жыл бойы жұмыс істейді. Осы кезеңде қазіргі үш Дарфур мемлекеті мен мемлекеттік үкіметтер өмір сүруін жалғастыра береді. Ақпан айында Судан үкіметі аймақтан келген вице-президент басқаратын бір аймақ идеясын қабылдамады. 29 қаңтарда LJM және JEM басшылары Доха келіссөздеріне деген міндеттемелерін және 5 ақпанда Доха форумына қатысу ниеті туралы бірлескен мәлімдеме жасады. Судан үкіметі көтерілісші топтардың қатысуынсыз ішкі бейбітшілік процесін жүзеге асыру мүмкін деген сенімге байланысты форумға қатысу шешімін кейінге қалдырды. Ақпан айының соңында Судан үкіметі Дохаға қайта оралуға келісті, осы айдың соңына дейін жаңа бейбіт келісімді аяқтау мақсатында. 25 ақпанда LJM және JEM Дохадағы арадашчылар ұсынған бейбіт құжатты қабылдамағанын мәлімдеді. Басты түйткіл Дарфури вице-президенті мен құрбандарға өтемақы беру мәселесі болды. Судан үкіметі бейбітшілік құжатына қатысты ешқандай пікір білдірмеді. 9 наурызда Дарфурда тағы екі мемлекет құрылатыны туралы хабарланды: Залингейдің айналасындағы Орталық Дарфур және Эд Дейиннің айналасындағы Шығыс Дарфур. Көтерілісші топтар наразылық білдіріп, бұл Дарфур ықпалын одан әрі бөлу үшін жасалған әрекет деп мәлімдеді. Дохадағы бейбіт келіссөздер кезінде LJM мен JEM-ге кеңес беруші Халықаралық заң және саясат тобы (PILPG) болды. Доктор Пол Уильямс пен Мэтью Т. Симпсон бастаған PILPG тобы заңгерлік көмек көрсетті. Маусым айында Дохадағы арадашчылар Дарфурдағы жаңа бейбіт келісімді (2011) ұсынды. Бұл келісім 2005 жылғы Абуджа келісімінің орнын алмастыратын және қол қойылған кезде Дарфур мәртебесіне қатысты референдумға дайындықты тоқтататын болды. Ұсынылған құжатта Дарфур вице-президенті мен үш штатты және стратегиялық өңірлік билікті, Дарфур өңірлік билігін қамтитын әкімшілік құрылым туралы ереже бар. Келісімге Судан Үкіметі мен LJM 2011 жылдың 14 шілдесінде қол қойды. 2012 жылдың 1 ақпанында Шығыс Дарфурда JEM мен қарулы араб азаматтарының тобы арасындағы қақтығыстар 3 көтерілісші өлтірілді, шабуылдар JEM-тің аймақтағы қайталанған бұзушылықтарына жауап ретінде болды. 22 ақпанда Мини Минави бастаған Судан азаттық қозғалысы (SLM MM) 12 судандық сарбазды өлтіріп, Солтүстік Дарфурдағы Алауна аймағын өз бақылауына алды. SLM MM сонымен қатар бір көлік жойып, Судан әскерлеріне тиесілі басқасын тұтқындағанын және олардың бір сарбазы шайқаста жараланғандығын айтты. 2012 жылдың қыркүйегінен кейін жағдай нашарлап, зорлық-зомбылық көбейді. Суданның ішкі босқындар лагерьлеріндегі босқындар саны да өсті.

2013 жыл

Дохада өткен донорлар конференциясы Дарфурды қалпына келтіруге 3,6 миллиард АҚШ долларын жұмсауды уәде етті. Конференция Суданның азаттық армиясы (Минни Миннави) көтерілісшілері басып алған аймақта сынға ұшырады. Әскердің Хұсейн Миннавидің айтуынша, Ашма ауылы мен Оңтүстік Дарфурдың астанасы Нилаға жақын орналасқан тағы бір қала СЛА-ның қолына түсті. 27 сәуірде бірнеше апта бойы соғыс жүргізілгеннен кейін, SLA және JEM-ді қамтитын коалиция Дарфурдан тыс Солтүстік Кордофандағы Ум Равабаны басып алғанын және президентті құлату үшін Хартумға бет алғандарын айтты. SLA фракциясының басшысы Абдель Вахид Мохаммед аль Нур оны "соғыстағы елеулі өзгеріс" деп атады. Қаңтар мен мамыр аралығында 300 мыңға жуық адам зорлық-зомбылық салдарынан үйлерін тастап кетуге мәжбүр болды. Rezeigat Маалияның бір үйіне шабуыл жасап, оны жойған.

2014 жыл

19 наурызда бейбітшілдік күштер БҰҰ-ның ел ішінде босқындардың саны артуына алаңдаушылық білдіргеннен кейін шабуылға ұшыраған және өртелген ауылдар туралы соңғы хабарламалар алғанын айтты. ЮНАМИД-тің хабарлауынша, шабуылдар Солтүстік Дарфур штатының астанасы Әл-Фашир қаласынан солтүстік-батысқа қарай 100 шақырым жердегі Хашабада болды. Қараша айында жергілікті БАҚ-та судандық сарбаздар Табит қаласында 200 әйел мен қызды зорлағандығы туралы хабарланған. Судан бұл жағдайды жоққа шығарды және БҰҰ-ға (олардың алғашқы тергеуі "әскери және полицияның көп болуынан" байланысты) басқа тергеу жүргізуге рұқсат бермеді. Human Rights Watch (HRW) ұйымының ақпан айында жариялаған тергеуінде 221 адам "адамзаттыққа қарсы қылмыс болып саналатын жаппай зорлау" кезінде үкіметтік сарбаздар тарапынан зорланған. Куәгерлердің айтуынша, бір жарым күн ішінде үш операция жасалды. Мүлік тоналды, ер адамдар тұтқындалды, тұрғындар ұрып-соғылды, әйелдер мен қыздар зорланды. Қала тұрғындарының көпшілігі - Фур халқы. Бұрын бұл ауылды көтерілісшілер билеп-төстеген болатын, бірақ HRW көтерілісшілер шабуыл жасаған кезде ауылда немесе оған жақын жерде болғандығы туралы ешқандай дәлел таппады. БҰҰ сарапшылар тобының мәліметінше, 2014 жылы бейбіт тұрғындарға жасалған шабуылдар кезінде 3300 ауыл қираған. Көптеген шабуылдардың артында үкімет күштері немесе олармен байланыста болғандар тұрды. Жылдың алғашқы он айында 400 мыңнан астам шабуыл жасалды. Хабарда "әлеуметтік емес топтар қарулы оппозициялық топтарға қатысы бар немесе қатысы бар деп саналғандықтан, олардың нысанаға алынуы әбден мүмкін" және "ондай шабуылдар жазасыздықпен жүзеге асырылды" деп айтылған.

2016 жыл

2016 жылдың қыркүйек айында Судан үкіметі Дарфурда азаматтық тұрғындарға химиялық қарумен шабуыл жасады, 250 адам қаза тапты; құрбандардың көпшілігі балалар болды. Қару-жарақтарда қыша газы немесе басқа да заттар бар деп күтілуде.

2018 жыл

Біріккен Ұлттар Ұйымының Дарфурдағы Африка одағы миссиясы (ЮНАМИД) және Африканың әділдік пен бейбітшілік зерттеулер орталығы 2018 жылдың басында Дарфурда төмен деңгейдегі зорлық-зомбылық жалғасып, Суданның үкіметтік күштері Джебель-Мара аймағындағы қауымдарға шабуыл жасағанын айтады. ЮНАМИД күштері Дарфурдан кету үшін тартыла бастаған кезде, аймақтағы тәртіпсіздік деңгейі туралы қарама-қайшылық көзқарастар болды: БҰҰ қызметкерлері Дарфурдағы зорлық-зомбылықтың ауқымы мен таралуының айтарлықтай төмендеуіне назар аударды, ал басқа да үкіметтік емес ұйымдар, мысалы, HRW, қақтығыстардың тұрақты қалталарын атап өтті.

2019 жыл

2018-19 жылғы Судан төңкерісі кезінде әскери және азаматтық өкілдер қол қойған 2019 жылғы тамыздағы Конституциялық декларация жобасы Судандағы қарулы қақтығыстың Дарфур және басқа аймақтарында бейбіт келісімге 39 айлық демократиялық азаматтық үкіметке өту кезеңінің алғашқы алты айында қол қоюды талап етеді.

2020 жыл

Жанжауид ополчениесының басшысы Әли Кушайб 2020 жылы 9 маусымда Орталық Африка Республикасында тұтқындалды. 2020 жылдың шілде айында Дарфурде үш жаппай атыс болды. 2020 жылдың 31 тамызында Оңтүстік Судандағы Джуба қаласында Өткінші егемендік кеңесі мен бірнеше көтерілісші топтар, соның ішінде Судан революциялық майданы (SRF), SLM/A, JEM, Өткінші революциялық кеңес және Солтүстік Судан халықтық азаттық қозғалысы (SPLMN) арасында бейбіт келісімге қол қойылды. Келісім шарттарына сәйкес, оған қол қойған фракциялар егемендік кеңесінде үш орынға, өтпелі кабинетте жалпы бес министрге және өтпелі заң шығарушы органдарында орынның төрттен бір бөлігіне ие болады. Өңірлік деңгейде қол қоюшылар өздерінің штаттары мен аймақтарындағы ауыспалы заң шығарушы органдардағы орынның 30-40% иеленеді. Айта кетерлігі, келісімге қатысудан бас тартқан Абдул Вахид әл-Нур және Абдель Азиз әл-Хилу бастаған көтерілісші топтар болмаған. 2020 жылдың 3 қазанында СРФ, Малик Агар бастаған SPLMN және Минни Миннави бастаған SLM әл-Нур мен әл-Хилудың қатысуынсыз Судан үкіметімен тағы бір бейбіт келісімге қол қойды. Алайда, келісімге көтерілісшілерді қауіпсіздік күштеріне біріктіру, оларға саяси өкілдік беру, экономикалық және жер құқығын беру, сондай-ақ оңтүстік және батыс аймақтарды дамытуға 750 миллион доллар инвестиция салу және жер аударылған адамдардың оралуына кепілдік беру туралы 10 жылдық жоспар кірді. Желтоқсан айында Судан Оңтүстік Дарфурға "көптеген әскерлерін" жіберді. UNAMID миссиясын 31 желтоқсанда аяқтады, 30 маусымға толық шегіну жоспарланған. Миссия аяқталған кезде ЮНАМИД-тің 4000 әскері, 1631 полиция, 480 полиция кеңесшісі, 483 халықаралық азаматтық қызметкері және 945 ұлттық азаматтық қызметкері болды.

2021 жыл

16 қаңтарда Батыс Дарфурдың Аль-Дженейна ауданында масалиттер мен араб көшпелілері арасындағы ұрыстарда 84 адам қаза тауып, 160 адам жарақат алды. Бұл оқиға БҰҰ-ның бейбітшілікті сақтаушы әскерін аймақтан шығарып алғаннан екі апта өткен соң болды. Дарфур адвокаттар қауымдастығының мәлімдемесіне сүйенсек, оқиға араб тайпасының бір мүшесі масалиттер тайпасының басқа мүшесімен пышақталғаннан кейін басталды. Қақтығыстардан кейін Судан Премьер-Министрі Абдалла Хамдоктың өкілеттігімен жоғары деңгейдегі делегация жағдайды бағалау үшін аймаққа жіберілді. Сондай-ақ, 2020 жылдың 31 желтоқсаны мен 2021 жылдың 1 қаңтарында Суданның шығыс бөлігінде Порт-Судандағы Бени-Амер мен Нуба арасында этникалық қақтығыстар орын алғаны хабарланды. 17 қаңтарда Судан билігі Батыс Дарфур аймағында төтенше жағдайды қоса алғанда, коменданттық сағат жариялады. Батыс Дарфурда 15 қаңтарда арабтар мен араб еместер арасында қақтығыстар басталды. 18 қаңтарда қайтыс болғандардың саны кем дегенде 129 адамға жетті, олардың ішінде әйелдер мен балалар да бар. Біріккен Ұлттар Ұйымы Судан үкіметін Батыс Дарфурдағы зорлық-зомбылықтың деэскалациясына назар аударуға және бейбіт тұрғындардың өмірін қорғауға шақырды. 20 қаңтарда Батыс Дарфур провинциясының губернаторы Мохаммед Абдалла аль-Думаның резиденциясына аты-жөнін білмейтін қарулы адамдар шабуыл жасады. Қауіпсіздік күштері шабуылды жойған, бірақ зардап шеккендер мен мүлкіне залал келтірілгендер туралы хабарлар жоқ. Жергілікті ақпарат құралдарының хабарлауынша, қастандық әрекеті кезінде бүкіл штатта бірнеше жарылыс естілді. 24 қаңтарда БҰҰ-ның босқындар жөніндегі агенттігі қаңтарда басталған тайпалық қақтығыстардан бері кем дегенде 250 адам қаза тапқанын хабарлады. Қаза тапқандардың арасында гуманитарлық көмек көрсететін үш адам бар. Сонымен қатар, 100 мыңнан астам адам қоныс аударып, көршілес Чадқа қашып кетті деп есептеледі. 28 наурызда SPLA Солтүстік көшбасшысы Аль Хилу Оңтүстік Суданның Джуба қаласында Судан үкіметімен бейбіт келісімге қол қойды, ол азаматтық, демократиялық Суданда дін бостандығына кепілдік береді, сонымен қатар ұлттық қауіпсіздікті қорғау үшін бірыңғай армия болады. 5 сәуірде Батыс Дарфурдың Эль-Женейна қаласында кем дегенде 40 адамның өліміне әкелген жаңа тайпалық қақтығыстар болды. Үш күндік қақтығыстар кезінде кем дегенде 58 адам жарақат алған, деп хабарлайды VOA News. Кешке қарай Суданның қорғаныс кеңесі төтенше жағдай жариялады және Батыс Дарфур штатының қиындыққа ұшыраған аймағына әскер жіберді. 6 сәуірде Батыс Дарфур мемлекеттік дәрігерлер комитеті 50 адам қаза тауып, 132 адам жарақат алған. БҰҰ-ның мәліметінше, аймақтағы зорлық-зомбылық кезінде гуманитарлық нысандар қиратылған. Сонымен қатар, аймақта төтенше жағдай жариялау туралы шешімді БҰҰ-ның Судандағы елшісі Волкер Пертес құттықтады және үкіметті зорлық-зомбылық құрбандарына қызмет көрсету үшін гуманитарлық ұйымдарды қорғауды қамтамасыз етуге шақырды. 7 сәуірде Батыс Дарфурда судандық дәрігерлер комитеті тағы 37 адамның өлімі туралы хабарлаған, бұл жалпы өлім санының 87 адамға көтерілуіне әкелді. 8 сәуірде Батыс Дарфур губернаторы Мохамед Абдалла Дума баспасөз конференциясында штаттағы тәртіпсіздіктер кезінде кем дегенде 132 адам қаза тапқанын мәлімдеді. Алайда Батыс Дарфурдің мемлекеттік дәрігерлер комитеті рулық қақтығыстардың алтыншы күнінде қаза тапқандардың саны 125 адам деп, 208 адам жарақат алған. БҰҰ билікті азаматтарды қорғауды қамтамасыз етуге және шабуылдарды дереу тергеуге шақырды. Олар сондай-ақ, қақтығыстар кезінде зардап шеккендерге әділдік орнату үшін, аймаққа қауіпсіздік күштерін дереу жіберуді қоса алғанда, зорлық-зомбылық жасағандар жауапкершілікке тартылуы керектігін айтты. 12 сәуірде Батыс Дарфурда бірнеше күн бойы соғыс жүріп, 144 адам қаза тапқаннан кейін, билік басындағы Өткінші егемендік кеңесінің төрағасы Абдель Фаттах аль Бурхан жоғары деңгейдегі қауіпсіздік және әскери қызметкерлермен бірге Батыс Дарфурдың астанасы Женейнаға барды. Сапардан кейін Дар-Масалиттегі жер аударылған адамдар әл-Бурхан бастаған арадастық нәтижелерін қабылдамауын білдірді. Олар аймақтағы тәртіпсіздіктер үшін жарымәскери жедел қолдау күштерін кінәлады. 14 сәуірде БҰҰ-ның босқындар жөніндегі агенттігі соңғы төрт күн ішінде атыс болған жоқ деген мәліметтерге сүйене отырып, Женейда зорлық-зомбылық тоқтағанын растады. Қиындықтар салдарынан кем дегенде 1860 адам көршілес Чадқа қашып ...

Жанжауидтің қатысуы

Жақсы қаруланған жанжавиттер тез арада көтерілісші топтарға басымдыққа ие болды. 2004 жылдың көктемінде бірнеше мың адам - көбінесе араб емес тұрғындар - өлтірілді, ал тағы бір миллион адам үйлерін тастап, үлкен гуманитарлық дағдарысқа ұшырады. Бұл дағдарыс халықаралық ауқымда болды, өйткені 100 000-нан астам босқын көршілес Чадқа ағылып, шекарада Чад үкімет әскерлерімен қақтығысқан әскерилер қуып кетті. Сәуір айында болған атыста 70-тен астам әскерилер мен 10 чадтық сарбаз қаза тапты. Біріккен Ұлттар Ұйымының бақылаушылар тобы араб емес ауылдар ерекшеленді, ал араб ауылдары қол сұғылмай қалды: Шаттайя әкімшілік бірлігіндегі 23 Фур ауылы толығымен бос қалды, тоналып, өртенді (топ екі күн бойы аймақта жүрген бірнеше осындай сайттарды бақылады). Осыған дейін, осы күйген жерлердің қасында араб қоныстары орналасқан. Кейбір жерлерде қираған Фур ауылы мен араб ауылының ара қашықтығы 500 метрден кем. 2011 жылы жүргізілген зерттеуде 2003 және 2004 жылдары 22 ауылдан қашып, босқындар лагеріне келген 1000 қара нәсілді африкалық адам сұхбатталған. Зерттеу: 1) жаңжауидтер жалғыз басқарған шабуыл кезінде ресми полиция күштеріне қарағанда нәсілдік епіттерді есту жиілігі 70% жоғары болды; жаңжауидтер мен Судан үкіметі бірге шабуыл жасаған кезде 80% жоғары болды; 2) полиция немесе жаңжауидтер жалғыз әрекет еткен кездегіге қарағанда бірлескен шабуыл кезінде жер аудару қаупі 110% -ға жоғары болды, ал жаңжауидтер шабуыл жасаған кезде ғана шабуыл жасаған кездегіге қарағанда 85% -ға жоғары болды; 3) азық-түлік пен сумен қамтамасыз ету шабуылдары тұрғын үйлерді өртеу немесе өлтірумен байланысты шабуылдарға қарағанда тұрғындардың жер аудару ықтималдығын 129% -ға арттырды; 4) қылмыскерлер Дарфурдың негізгі ресурстарға бағытталған шабуылдарға бейім екендігін біліп, "ерекше" пайдаланды. Бұл жағдай аймақтың шөлдіктенуінің артуына байланысты болды.

Әйелдер мен қыздарды зорлау

Жанжауидтер қақтығысқа кіргеннен кейін бірден әйелдер мен қыздарды зорлау туралы, көбінесе бірнеше жанкешті және көбінесе түні бойы, таңғаларлық деңгейде хабарлана бастады. Жәбірленушілердің жасы 2 жасқа толған балалар екені айтылған, ал аналары балаларының көз алдында зорлық-зомбылық көрді. Жас қыздарға соғыс кезінде қатты соққы беріліп, олар жүре алмай қалған. Судан үкіметі Дарфурдағы қара нәсілді африкалықтар мен араб еместердің барлығын жоюды мақсат еткендіктен, жанжауидтер арап емес адамдарды зорлаған. The Washington Post Foreign Service басылымы зорлаудың куәгерлерімен сұхбаттасып, араб тілінде "абид" және "зурга" деген сөздерді қолданғанын жазды, бұл құл мен қараны білдіреді. Бір құрбан Сауле Сулиманға шабуылшы: "Қара қыз, сен тым қараңғысың. Сен ит сияқтысың. Біз жарық нәресте жасағымыз келеді". 88 бетті баяндамада Дарфур құрбандары жедел жәрдем күштерін 2015 жылы зорлау мен шабуыл жасауға кінәлады.

Өлім-жітімнің болжамы

Соғыс басталғаннан бері көптеген құрбандар туралы мәліметтер жарияланды, олар шамамен 10 000 бейбіт тұрғындардан (Судан үкіметі бағалауы бойынша) жүздеген мыңға дейін. 2004 жылдың қыркүйегінде, қақтығыстың басталғанына 18 ай өткеннен кейін Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының бағалауы бойынша Дарфурде 50 000 адам қайтыс болды, көбінесе аштықтан. Келесі айда жарияланған жаңартылған бағалау бойынша, 2004 жылдың наурыз айынан қазан айына дейінгі 6 айлық кезеңде аштық пен аурудан 70,000 адам қайтыс болды; Бұл сандар тек қысқа мерзімдерді қарастырғандықтан және зорлық-зомбылықтан болған өлімдерді қамтымағандықтан сынға ұшырады. Жақында британдық Парламентінің есебінде 300 мыңнан астам адам қаза тапқан, ал басқалары өлім-жітімнің одан да көп болғанын жариялады. 2005 жылдың наурыз айында БҰҰ-ның ТЖКК координаторы Ян Эгеланд этникалық зорлық-зомбылықтан болған өлімдерді есептемегенде, ай сайын 10 000 адам өліп жатқанын болжады. Ол кезде 2,7 миллионға жуық адам үйлерін тастап, Дарфурдың ірі қалаларындағы лагерьлерде баспана іздеді. Екі жүз мың адам көршілес Чадқа қашып кетті. БҰҰ құрастырған зорлық-зомбылықтан өлгендер туралы есептерде 2004 жылдан 2007 жылға дейін 6000-нан 7000-ға дейін адам қаза тапқаны айтылған. 2005 жылдың мамыр айында Бельгиядағы Брюссельдегі Католик университеті Лувеннің қоғамдық денсаулық сақтау мектебінің апаттар эпидемиологиясы жөніндегі зерттеу орталығы Дарфурдағы өлім-жітімге талдау жариялады. Олардың бағалауы бойынша, 2003 жылдың қыркүйегінен 2005 жылдың қаңтарына дейін Дарфурде 98 мыңнан 181 мыңға дейін адам қаза тапты, оның ішінде 63 мыңнан 146 мыңға дейін адам өлім құшты. 2010 жылдың тамызында Эрик Ривз барлық зорлық-зомбылық себептерімен тікелей және жанама өлім-жітімнің 500 000-нан асып кеткенін дәлелдеді. Оның талдауында барлық бұрынғы өлім-жітім деректері мен зерттеулер, соның ішінде апат эпидемиологиясы жөніндегі зерттеу орталығы жасаған зерттеулер ескерілген. БҰҰ 2008 жылдың 22 сәуірінде Дарфурдағы өлім-жітім санын 50%-ға жуық төмендеткен болуы мүмкін екенін мәлімдеді. 2009 жылдың шілдесінде The Christian Science Monitor басылымында жарияланған өлім-жітімнің көптеген көрсеткіштері адастыратын болды, өйткені олар аурудан және дұрыс тамақтанудан қайтыс болған адамдардың көптігін, сондай-ақ тікелей зорлық-зомбылықтан қайтыс болғандарды қамтиды. 2010 жылдың қаңтар айында "Ланцет" журналының арнайы санында апаттар эпидемиологиясын зерттеу орталығы мақала жариялады. "Дарфурдағы қақтығыста өлім-жітім деңгейінің үлгілері" деп аталатын мақалада 95% сенімділікпен өлім-жітім саны 178 258 мен 461 520-ға дейін (орташа 298 271) деп бағаланды, олардың 80% -ы ауруларға байланысты.

Халықаралық жауап

Дарфурдағы геноцидке халықаралық көңіл бөлу 2003 жылдың шілдесінде Amnesty International және 2003 жылдың желтоқсанында Халықаралық дағдарыс тобының баяндамаларымен басталды. Алайда, 2004 жылдың наурызында БҰҰ-ның Судандағы резиденті және гуманитарлық координаторы Мукеш Капила Дарфурды "әлемдегі ең үлкен гуманитарлық дағдарыс" деп атағанға дейін бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланбады. STAND: Студенттік геноцидке қарсы коалиция, кейіннен Геноцидке қарсы интервенция желісі және Дарфурды құтқару коалициясы сияқты ұйымдар пайда болды және Америка Құрама Штаттарының Конгрессі мен Президентін бұл мәселе бойынша тарту және инвестициялар шығаруды күшейту саласында ерекше белсенді болды. Адам Стерлинг бастауымен Судан инвестицияларынан бас тарту жөніндегі жұмыс тобының қамқорлығымен бастады. 2009 жылдың мамыр айында Дарфур мандаты тоқтатылды, өйткені "Судан үкіметі Дарфур делегаттарының Суданнан қауіпсіз өтуіне кедергі келтіреді". Мандат Дарфурдың әр түрлі аймақтарындағы азаматтық қоғамның 300 өкілін біріктіретін конференция болды. Қауіпсіздік кеңесінің екі тұрақты мүшесі - АҚШ пен Қытай - ұсынысты қарауға қатысты дауыс беруден бас тартты. 2007 жылдың сәуірінде Халықаралық қылмыстық соттың судьялары адамзаттыққа қарсы қылмыстар мен соғыс қылмыстары үшін бұрынғы ішкі істер министрі Ахмед Харунға және Жанжауид көшбасшысы Али Кушайбқа қатысты тұтқындауға бұйрық шығарды. Судан үкіметі Халықаралық қылмыстық соттың Судан азаматтарын соттауға құзыреті жоқ екенін және ол екі адамды ұстап бермейді деп мәлімдеді. 2008 жылдың 14 шілдесінде прокурор Суданның қазіргі президенті Омар әл-Баширге қарсы соғыс қылмыстары бойынша он айып тақты, оның ішінде үш рет геноцид, бес рет адамзаттыққа қарсы қылмыстар және екі рет кісі өлтіру. Прокурор мырза әл-Башир Дарфурдағы үш тайпалық топты этникалық тегіне байланысты "көп бөлігін жою жоспарын ойлап тапты және жүзеге асырды" деп мәлімдеді. Дарфурдің үш тайпасының басшылары ICC прокуроры Луис Морено Окампоны жамандау, жамандау, жеккөрушілік пен тайпалық қатынасты қоздыру үшін сотқа берді. 2009 жылдың наурыз айында Судан президентіне қатысты тұтқындауға бұйрық шыққаннан кейін, прокурор геноцидті айыптауды қосқан. Алайда, Сотқа дейінгі палата оның геноцидті (dolus specialis) жасауға нақты ниеті бар екендігі туралы пікірді қолдауға негіз жоқ деп тапты, бұл қорғалған топты толық немесе ішінара жою ниеті. Сотқа дейінгі палата қабылдаған анықтама геноцид туралы конвенцияның, Рим статутының және кейбір ИКТЮ істерінің анықтамасы болып табылады. 2010 жылғы 3 ақпанда АХК-нің апелляциялық палатасы Сотқа дейінгі палатаның "Прокурор ұсынған дәлелдемелерді бағалау кезінде дәлелдеудің қате стандартын қолданғанын" анықтады және Прокурордың тұтқындауға алу туралы бұйрық туралы өтініші сотқа дейінгі палатаға қайта жіберілуі керек, ол дұрыс құқықтық стандартқа негізделген. 2010 жылдың шілдесінде әл-Баширге Халықаралық қылмыстық сот Дарфурдағы геноцидті ұйымдастырғаны үшін Дарфурдағы геноцидтің үш айыбы бойынша айып тағылды. Аль-Башир Рим статуты бойынша қылмыстар жасады деп айыпталған алғашқы мемлекет басшысы болды. Ол айыптауларды жоққа шығарып, "Дарфурға барып, билік өкілдерімен кездескен, олардың ұлты мен тайпасын білген адам бұл сөздердің өтірік екенін біледі" деді. Ал Бәширге соттың қарауына Хагада ол ICC-тің юрисдикциясын қабылдайтын елде ұсталғанға дейін жол берілмейді деп күтілуде, өйткені Судан Рим статутына қатысушы емес, оған қол қойды, бірақ ратификацияламады. Монреальдегі МакГилл университетінің халықаралық құқық профессоры, бұрынғы соғыс қылмыстары бойынша прокурор Пайам Ахваанның айтуынша, ол сотқа тартылмауы мүмкін, бірақ "Ол Суданның өзінде түрмеде қалады. Прокурор егер президент халықаралық әуе кеңістігіне кірсе, билік оны тұтқындауы мүмкін екенін ескертті. Судан үкіметі президенттік ұшақты ұшақпен бірге алып баратынын мәлімдеді. Алайда Араб лигасы әл-Баширге қолдау білдірді. Бұйрық берілгеннен кейін ол Катар мен Мысырға барды. Африка одағы да бұл айыптауларды айыптап отыр. Кейбір сарапшылар ICC айыптау актісі кері нәтиже береді және бейбітшілік процесіне зиян келтіреді деп санайды. ICC айыптау актісінен бірнеше күн өткен соң әл-Башир Дарфурдан 13 халықаралық көмек ұйымын қуып жіберді және үш отандық көмек ұйымын таратты. Шақырудан кейін босқындар лагеріндегі жағдай нашарлады. Бұрынғы ICC айыптаулары, мысалы, LRA басшылығын ұстауға арналған бұйрықтар Угандан...

Судан үкіметін қолдаған шетелдік үкіметтер

Ол былай деді: "Біздің саясатымыз бірінші күннен бастап айқын болды: Қытайға, Малайзияға, Үндістанға, Пәкістанға, Индонезияға, тіпті Корея мен Жапонияға қарай шығысқа қарауға, тіпті кейбір [осы] елдерге Батыс ықпалы күшті болса да. Біз Қытайдың экспансиясы табиғи деп санаймыз, себебі ол Батыс үкіметтері, АҚШ және халықаралық қаржы агенттіктері қалдырған орынды толтырды. Суданның Қытаймен саяси шарттарсыз немесе қысымсыз қарым-қатынас жасаудағы табысты тәжірибесі басқа африкалық елдерді Қытайға қарайтын болды". 2007 жылы Amnesty International Қытай мен Ресейді Суданға қару-жарақ, оқ-дәрі және оған байланысты жабдықтар жеткізді деп айыптаған баяндама шығарды, олардың кейбіреулерін үкімет БҰҰ қару-жарақ эмбаргосын бұза отырып Дарфурға жіберген болуы мүмкін. Хабарламада Суданның 2000-шы жылдардың ортасында Қытайдан 1020 ұшақ импортқа алғаны, соның ішінде Дарфурда үш A5 Fantan ұшағы байқалғаны айтылған. Есепте Суданның әуе күштері Дарфур мен шығыс Чадтағы ауылдарды жер асты шабуылдаушы ұшақтар мен Антонов көлік ұшақтары арқылы қатаң бомбалауды жүргізгендігі туралы дәлелдер келтірілген. Алайда, ол жерде айтылып отырған жауынгерлік ұшақтар Қытайдан 2000-шы жылдардың ортасында сатып алынғандар ма, жоқ па, нақты айтылмаған, ал Антоновтардың шығу тегі әлі күнге дейін белгісіз. Сонымен қатар, баяндамада Дарфурға жіберілген совет немесе ресейлік Ми-24 Хинд атты жеті ұшақ тізімі келтірілген, бірақ оларды Суданға қай ел не қашан сатқаны нақтыланбаған. Ресей Суданға тек 2005 жылы он миллион долларлық қару-жарақ сатқанын атап өткенімен, баяндамада Дарфур қақтығысы басталғаннан кейін немесе БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Дарфурға қару-жарақ жеткізуге тыйым салғаннан кейін Ресейдің Суданға салған қару-жарақтары нақты аталмаған және мұндай қару Дарфурға орналастырылғаны туралы ешқандай дәлел келтірілмеген. "Адам құқықтары бірінші" бейөкмөт ұйымы қазіргі уақытта Суданнан импортталып, қақтығыста пайдаланылатын жеңіл қарудың 90%-дан астамы Қытайдан келеді деп мәлімдеді. Адам құқықтары қорғаушылары мен Судан үкіметінің қарсыластары Қытайдың қару-жарақ пен ұшақпен қамтамасыз етудегі рөлін мұнай алудың циникалық әрекеті ретінде көрсетеді, дәл сол сияқты отаршылдық күштер африкалық әміршілерді табиғи ресурстарды өндіру кезінде бақылауын сақтауға әскери құралдармен қамтамасыз етті. Қытайды сынға алғандардың пікірінше, Қытай Хартумды санкциялардан қорғау үшін БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің ветосын қолданамын деп қорқытты және өзінің мүдделерін қорғау үшін Дарфур туралы барлық шешімдерді суғара алды. 2010 жылы Қытайдан қару-жарақ жеткізу туралы айыптаулар жалғасты, содан кейін оларды Судан үкіметі БҰҰ қару-жарақ эмбаргосын бұза отырып, Дарфурға жіберді. "Глобалл Витнес" беймәмлекеттік ұйымының жоғары лауазымды қызметкері Сара Уайкс табиғи ресурстарды басқаруды жақсартуды көздейтін үгіт-насихаттауда: "Судан Қытайдан 100 миллион долларлық қару сатып алып, оны Дарфурда азаматтық тұрғындарға қарсы қолданды" дейді. Есепте Суданның көптеген жақтарында, соның ішінде Дарфурдағы соғыста қытай қару-жарағы кеңінен таралған, бірақ ресейлік қару-жарақ аз немесе мүлдем жоқ екені анықталды. (Жетістіктегі "Қытай қару-жарағы мен оқ-дәрісі" бөлімі 20 беттен тұрады, ал ресейлік қару-жарақ туралы "оңтүстік Судандағы миналардың көпшілігі қытайлық және кеңестік/ресейлік болып табылады" деген сөйлемде ғана айтылған). Қытай мен Ресей бұл айыптауды жоққа шығарып, БҰҰ-ның ешқандай санкциясын бұзбағанын мәлімдеді. Қытай Суданмен тығыз қарым-қатынаста болып, 2007 жылдың басында Судан үкіметімен әскери ынтымақтастығын күшейтті. Суданның мұнайға деген мол көзқарасына байланысты Қытай Суданмен жақсы қарым-қатынасты стратегиялық қажеттілік деп санайды. Қытайдың Суданның мұнайға тікелей коммерциялық мүддесі бар. Қытайдың мемлекеттік компаниясы CNPC Суданның мұнай өндіру көлемінің 60-70 пайызын басқарады. Сонымен қатар, ол Суданның ұлттық мұнай компаниясының (40 пайыз) ең үлкен үлесіне ие, ол - Үлкен Ніл мұнай операциялық компаниясы. Қытай Суданға экономикалық және әскери емес санкцияларға үнемі қарсы болды. 2007 жылдың наурыз айында Франция президенттігіне кандидат Франсуа Байру Қытайдың қолдауын тоқтату үшін Олимпиада ойындарына бойкот жариялау туралы үкім шығарды. Суданның инвестициялар шығару күш-жігері Суданда ауқымды инвестициялар жасаған ұлттық мұнай компаниясы PetroChina-ға шоғырландырылды.

Халықаралық реакцияның сын-пікірлері

Африкадағы қақтығыстарды зерттейтін ғалым Жерар Прунье әлемдегі ең қуатты мемлекеттер өздерінің алаңдаушылығын білдіріп, БҰҰ-ның әрекет етуін талап етумен шектелді деп мәлімдеді. БҰҰ бастамашылық пен ерік-жігерсіз, бастапқыда Африка одағынан бейбіт тұрғындарды қорғау үшін өкілеттіксіз символдық күш орналастыруды қалдырды. 20 қазанда Холокосттың, Камбоджа мен Руанданың геноцидінен аман қалған 120 адам алты көмек агенттігінің қолдауымен Еуропалық Одаққа ашық хат жолдады, оларды көбірек жасауға шақырды, БҰҰ бейбітшілікті сақтау күшін "жалғыз тиімді нұсқа" ретінде ұсынды.

БАҚ-тың жария етуі

"Аспанның бақылаушылары" - Эдет Белцбергтің 2014 жылғы деректі фильмі. Фильмде бұрынғы журналист және АҚШ-тың БҰҰ-дағы елшісі Саманта Пауэр Дарфурдағы соғыс туралы сұхбат алады. Сонымен қатар, Луис Морено Окампо, ICC-нің бұрынғы заңгері және Дарфурдегі ICC тергеуіндегі басты прокурор. Қарулы күштердің қатыгездігі, қарулы күштердің қолданып жүрген зорлық-зомбылығы, жемқорлық және адам құқықтарын бұзу ER телесериалдарында (мысалы, 12x19 эпизодтары, 12x20), сондай-ақ 2007 жылғы "Олар біздің шөлді отқа айналдырды" және "Иблис ат үстінде келді" деректі фильмдерінде көрсетілді.