Кіріспе

Құтқарушы 1944 жылдың сәуірінде Брэндке Германияның Рейхтік қауіпсіздік бас кеңсесінің IV B4 (еврей істері) бөлімінің басшысы СС Оберштурмбаннфюрер Адольф Эйхман келді. Ол Будапештке депортацияларды ұйымдастыру үшін келген болатын. Айхман Брандтың СС пен АҚШ немесе Ұлыбритания арасындағы келісімге келмекші екенін ұсынды. Онда нацистер Шығыс майданына 10 000 жүк көлігі мен үлкен мөлшерде шай мен басқа да тауарларды беру үшін бір миллион яһудиді алмастыратын болды. Бұл СС мен еврей басшыларының арасында жасалған ұсыныстардың ең үлкені болды. Айхман оны "Блут против Варен" ("тауарлар үшін қан") деп атады. Ұсыныстың сәтсіздігі және одақтастардың 1944 жылдың мамыр мен шілдесі аралығында Аушвицке жер аударылған 437 000 венгр еврейін құтқара алмауы туралы кеңінен мәселе көптеген жылдар бойы қызу талқыланудың тақырыбы болды. 1961 жылы "Лайф" журналы Брэндті "көктемде жүректері жаралы өмір сүретін адам" деп атады.

Ерте өмір

Брэнд жеті баланың бірі болып, Насаддо, Трансильвания, Австрия-Мажарстан (қазіргі Насуд, Румыния) еврей отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Будапешт телефон компаниясының негізін қалаушы еді, ал оның әкесінің әжесі, сондай-ақ Джоэл Брэнд, Мункачтағы (қазіргі Мукачеве, Украина) пошта кеңсесінің иесі болған. Брэнд төрт жасында отбасы Германияның Эрфурт қаласына көшіп келеді. Ол марксистік сионисттік партияға, Поале Сионға қосылды, Будапешттің Палестина кеңсесінің вице-президенті болды, ол Палестинаға яһудилердің көшіп кетуін ұйымдастырды және Яһуди ұлттық қорының басқарушы құрамында отырды.

Көмек және құтқару комитеті

1935 жылы Брэнд Хайналка "Ханси" Хартманға үйленді және олар бірге Будапешттегі Роза көшесінде трикотаж және қолғап фабрикасын ашты, бірнеше жылдан кейін 100-ден астам қызметкері болды. Ерлі-зайыптылар хашшараның мүшелері ретінде танысқан, бұл еврейлер тобы Палестинаға кибуцте жұмыс істеуге дайындалып жатқан еді, бірақ Брэндтің жоспарлары оның анасы мен үш әпкесі Германиядан Будапештке қашып кеткенде өзгерді және ол оларды қолдауға мәжбүр болды. Брандтың еврейлерді Венгрияға контрабандалық жолмен әкелуіне қатысы 1941 жылдың шілдесінде, Ханси Брандтың әпкесі мен күйеуінің інісі Лайош Стерн Каманец Подилский қазасына түскеннен кейін басталды. Австрия, Чехословакия және Польшадағы жағдайдан кейін 15 000 - 35 000 еврей Венгрияға қашып, Ұлттық орталық шетелдіктерді бақылау кеңсесінде тіркелді. Венгрия үкіметі 18 000 адамнан тұратын топты Германия басып алған Украинаға айдады, онда 1941 жылдың 27-28 тамызында СС және украиндық әріптестер 14 000-16 000 адамды атып өлтірді. 2000-ге жуық адам аман қалды. Брэнд венгрлік қарсы шұғыл қызметшісіне әйелінің туыстарын аман-есен алып келу үшін ақша төледі. Мажарстанның ішкі істер министрі қаза туралы білгенде шошып, депортация тоқтатылды. Поале Сион партиясы арқылы Брэндтер құтқару жұмыстарына қатысқан басқа сионистермен, соның ішінде Колозвардан (Клуж, Трансильвания) келген адвокат және журналист Резо Кастнермен және инженер Отто Комолымен бірікті. 1943 жылдың қаңтарында топ Ва'адат Ха Езра ве Хацала немесе Ва'ада деп аталатын Көмек және құтқару комитетін құрды, оның төрағасы Комолы болды. Басқа мүшелерге Андреас Бисс (Брандтың туысы), Самуэль Спрингманн (отбасы Лодж геттосында болған поляк зергері), Сандор Оффенбах, доктор Миклош Швейцгер, Моше Крауш, Евген Франкель және Хашомер Хацзаир партиясынан Эрне Сзилаги кірді. Ваадалар ақша жинады, жалған құжаттар жасады, барлаушы агенттіктермен байланыс орнатты, сондай-ақ, қауіпсіз үйлерді басқарды. Бранд Адольф Эйхманның соты кезінде 1941 жылдан 1944 жылдың наурызында Германияның Венгрияны басып алуына дейін ол және комитет 22,000 25,000 еврейлерге Венгрияға жетуге көмектескенін айтты. 1943 жылдың қарашасында Будапештке Шиндлер келген кезде олар Шиндлер нацистік офицерлерге оған Польшадағы өзінің қауіпсіз баспана ретінде басқаратын фабрикасына еврей босқындарын әкелуге рұқсат беру үшін пара бергенін білді. Бұл комитетті Венгрияны басып алғаннан кейін СС-пен келіссөздер жүргізуге талпындырды.

Венгрияға шабуыл

1944 жылы 19 наурызда немістер Венгрияға шабуыл жасаған кезде, оларды СС Obersturmbannführer Адольф Эйхман басқарған Sonderkommando ертіп жүрді. Айхманның Будапештке келуі немістердің Венгрияның еврей мәселесін "шешеру" ниетіне белгі берді. 1941 жылы Венгрия Румынияның, Югославияның және Чехословакияның кейбір бөліктерін басып алғаннан кейін, елде 725 000 еврей, сондай-ақ 60,000-нан астам еврей христиандыққа айналды және басқалар нацистер еврей ретінде саналды, деп мәлімдеді Йехуда Бауэр. Олардың көпшілігі либералды яһудилер және толықтай ассимиляцияланған, 30 пайызға жуығы православиелік, ал аз бөлігі сионистер еді. Рэндольф Брахам еврейлерге Венгрияда демократия, либерализм, социализм және коммунизмнің жақтаушылары ретінде күдікпен қарағанын жазады. Шабуылға дейін шектеулер қолданылған, соның ішінде христиандарға үйленуге тыйым салынған; АҚШ-тың Холокост мемориалдық мұражайының мәліметінше, Венгрия парламенті 1938 жылдың мамыр айынан 1944 жылдың наурызына дейін 22 антисемит заңын қабылдады. Венгриядағы еврей басшылығы яһудилердің оккупацияланған Еуропада жаппай өлтірілуін білген, бірақ басқа еврей қауымы, Брахамның пікірінше, білмеді; ол жетекшіліктің қауымды хабардар етпеуі және Венгрияны басып алуды жоспарламауы "заманның үлкен трагедияларының бірі" деп жазады. Ауғанстанның басып алуынан кейін Венгрия үкіметі еврейлерді басқалардан оқшаулай бастады. 1944 жылдың 5 сәуірінен бастап алты жастан асқан яһудилер сары белгі киюі керек болды. Еврейлерге телефонды пайдалануға, көлікке немесе радиоға ие болуға, саяхаттауға немесе үйлеріне көшіп-қонуға тыйым салынды және олардың мүлкінің құнын жариялауға тура келді. Яһуди мемлекеттік қызметкерлері, журналистер мен заңгерлер жұмыстан шығарылды, ал яһуди еместер яһуди үйлерінде жұмыс істей алмады. Яһудилер мен яһудилік мұраға ие мәсіхшілердің кітаптары кітапханалардан алынып тасталды, ал яһуди авторлары енді жарияланбады.

Вислисеньимен кездесу

Шабуыл күні Кастнер мен Сзилягьи Будапешттегі Семзи көшесіндегі химиялық инженер Андреас Бистің пәтерінде жасырынды. Кейін оларға Комолы мен оның әйелі, Брэндтер мен олардың екі баласы қосылды. Неміспен байланыс орнатуды қалап, комитет Эйхманның көмекшілерінің бірі СС гауптштурмфюрері Дитер Вислиценьмен кездесуді ұйымдастыру үшін 20 000 доллардан бастауды ұсынды. Дэвид Кроу СС-тің 1944 жылы еврей бизнестерін тонаудың және концлагерьдегі құл еңбегіне сүйенген фабрикалардың иесі болуының нәтижесінде өзіндік экономикалық күшке айналғандығын жазады. Еврей құтқарушылар СС-тің жемқорлығын пайдалану үшін бірнеше рет әрекет жасады. Братиславада, Словакияда, Гиз Флейшманн және православие раввині Михаэль Дов Вайсмандл, Жұмыс тобының басшылары (Словакиялық еврей кеңесі құрамындағы көмек және құтқару комитетінің баламасы ретінде қызмет еткен топ) 1942 жылы Дитер Вислиценге Словакиядан Польшаға яһудилерді депортациялауды тоқтату үшін шамамен 50,000 доллар төледі. Бауэрдің айтуынша, Вислиценяға ақша төленгеннен кейін Польшаға тек екі көлік кетті, ал Жұмыс тобы олардың парасы сәтті деп есептеді. Шын мәнінде, депортация басқа себептермен тоқтатылды: Словакиялық лауазымды адамдарға пара берілді; көптеген яһудилер, мысалы, қажетті жұмысшылар екендерін көрсететін мемлекеттік құжаттармен қорғалды; және 1942 жылдың маусым айында Ватиканның араласуы болды. Өздерінің табысты жұмыстарына жігерленген Флейшманн мен Вайсмандль 1942 жылдың қарашасында одан да үлкен ұсынысты жасады. Еуропа жоспары немесе Гросплан деп аталатын бұл жоспардың мақсаты - барлық еврейлерді Польшаға депортациялауды тоқтату үшін СС-ке шетелдегі, негізінен АҚШ-тағы еврейлерден ақша беру еді. Бұл ұсыныстан ештеңе шықпады, өйткені Генрих Гиммлер 1943 жылдың тамызында оны тоқтатуға араласты. Көмек және құтқару комитеті Вислиценден СС-тің, Кастнердің кейінірек жазған есебіне сәйкес, "яһудилерге қарсы шараларды күшейту туралы заңсыз еврей құтқару комитетімен экономикалық негізде келіссөз жүргізуге дайын" екенін сұрауға шешім қабылдады. Брэнд пен Кастнер Вислиценьимен 1944 жылдың 5 сәуірінде кездесті. Олар Флейшманның келіссөздерін жалғастыруға мүмкіндіктері бар екенін және 200 000 доллар төлеп, 2 миллион доллар ұсына алатынын айтты. Олар Венгрияда депортация, жаппай өлім жазасы немесе погромалар, геттолар немесе лагерьлер болмауын және Палестинаға иммиграциялық куәліктері бар яһудилерге (британдық мандаттық үкімет шығарған) кетуге рұқсат етілуін сұрады. Вислисень 200 000 долларды қабылдады, бірақ 2 миллион доллар жеткіліксіз болуы мүмкін екенін айтты. Ол келіссөздер жалғасып жатқан кезде еврей қауымына ешқандай депортация жасалмайтынын және зиян келтірілмейтінін айтты және оның мүшелеріне жол жүру, көліктер мен телефондарды пайдалану үшін еврейлерге қарсы заңдардан көмек және құтқару комитетінің босатылуын ұйымдастырды.

Эйхманмен алғашқы кездесуі

Вислисеньимен байланысқа шыққаннан кейін 25 сәуірде Брэндке Айхманның онымен кездесуге шақырғаны туралы хабар келді. Брэндке Опера кафесінде күтуді бұйырды, содан кейін СС оны Эйхманның штаб-пәтеріне, Мейджестик қонақ үйіне апарып әкетті. Брэнд Айхманның "жақсы кескен" киім кигенін және ешқашан ұмытпайтын көздері бар екенін жазды: "Стальді көк, қатты және өткір, олар сізді бұзып жатқандай көрінді. Тек кейін ғана оның жұқа иілгіш, өткір мұрынды кішкентай бет-әлпетіне назар аудардым". Бранд "пулеметтің шуыны"мен салыстырған тонмен Айхман оған бір миллион еврейді ақша үшін емес, шетелден тауарлар үшін сатуға ұсынды: Мен сіз бен сіздің халқыңыз туралы тексеріс жүргіздім және сіздің келісім жасау қабілетіңізді тексердім. Мен сізге бір миллион яһудиді сатуға дайынмын. Сіз оларды кез келген елден, кез келген жерден ала аласыз. Венгриядан, Польшадан, Остмарктан, Терезиенштадттан, Аушвицтен, кез келген жерден. Айхман Берлиндегілермен ұсынысты талқылайтынын, ал бұл арада Брэнд қандай тауарлар ұсынатынын шешуге тиіс екенін айтты. Брэнд комитетке осы тауарларды қалай алуға болатынын сұрағанда, Эйхман Брэндке шетелдегі одақтастармен келіссөздер бастауын ұсынды; Эйхман сапарға рұқсат беруді ұйымдастыратынын айтты. Вааданың тағы бір мүшесінің Стамбулда еврей агенттіктерімен байланысы бар еді, сондықтан Брэнд оған сонда баруды ұсынды. Ол бірнеше жылдан кейін қонақ үйден шыққанда өзін "Старк ақылдан адасқан адам" секілді сезінгенін айтты.

Қосымша кездесулер

Айхман бірнеше күннен кейін Брэндке тағы да хабар жіберді. Айхманның қасында Будапешттегі Гиммлердің қауіпсіздік қызметінің бастығы Герхард Клагс, сондай-ақ Отто Клагс деп те аталатын адам болды. Клейгстің қатысуы Гиммлердің үш жоғары офицерінің - Эйхман, Бехер және Клейгстің - Бранд ұсынысына қатысқанын білдірді. Клэджс Брэндке 50 000 доллар және 270 000 швейцариялық франк берді, олар немістер ұстап алды, оларды Швейцариядағы құтқарушылар Будапешттегі швед елшілігі арқылы көмек және құтқару комитетіне жіберді. Айхман Брандқа өзінің 10 мың жаңа жүк көлігін, сондай-ақ 200 тонна шай, 800 тонна кофе, 2 миллион самын және вольфрам және басқа да материалдар керек екенін айтты. Егер Брэнд Стамбулдан одақтастардың ұсынысты қабылдағанын растап келсе, Эйхман бір миллионның 10 пайызын беремін деді. Келісім бойынша әр 1000 жүк көлігі үшін 100 000 еврей босатылады.

Жаппай жер аударылу басталады

Айхман Брэндке Будапештке нақты бір күнге дейін оралуға уәде бергені белгісіз. Бауэрдің айтуынша, Брэнд оған бір, екі немесе үш апта уақыт берілгенін немесе оған "уақыт беруі" мүмкін екенін айтқан. Бранд пен Айхман соңғы рет 15 мамырда, Аушвицке жаппай жер аударылу басталған күні кездесті. 1944 жылдың 9 шілдесіне дейін шамамен 437 000 еврей, Венгрияның барлық еврей халқы Аушвицке 147 пойызбен айдалды. Олардың көбісі келген кезде газбен өлтірілді.

Бренд Стамбулға барады

Брэнд Венгрияның еврейлік кеңесінен еврейлік агенттікке ұсыным хат алды. Оған Венгрияның және Германияның әскери барлау қызметіне жұмыс істеген венгр Банди Гросспен (нағыз аты Андор Гросс) бірге баратынын айтты; Гросс Венгрияның көлік компаниясының директоры ретінде Стамбулға барады. 17 мамырда СС ер адамдарды Будапешттен Венаға алып барды, онда олар СС-ке арналған қонақ үйде түнде қалды. Грос кейіннен Брэндтің миссиясы өзінің миссиясын жасырып отырғанын айтты. Ол Клэджестің өзіне неміс және американдық, қажет болса британдық жоғары офицерлердің бейтарап елде кездесуін ұйымдастыруды тапсырғанын айтты, бұл кездесу неміс қауіпсіздік қызметі мен батыс одақтастары арасындағы бейбітшілік орнату үшін.

Еврейлер агенттігімен кездесу

Венада Брэндке Евгений Бандтың атымен неміс паспорты берілді. Ол Стамбулдағы еврейлік агенттікке жеделхат жіберіп, өзінің жолға шығатынын айтты және 19 мамырда неміс дипломатиялық ұшағымен келді. Пол Роуз Брэндтің Аушвицке депортация басталғанын білмейтінін жазды. Брэндке еврей агенттіктері "Хайм" онымен Стамбулда кездесетінін айтты. Өзінің міндетінің маңыздылығына сенімді болған ол бұл Хаим Вейцман деп сенді, ол дүниежүзілік сионисттік ұйымның президенті, кейін Израильдің бірінші президенті болды. Шын мәнінде, онымен кездесуді ұйымдастырған адам - Сионист өкілдерінің Стамбул тобының басшысы Хаим Барлас еді. Бауэрдің айтуынша, Брэнд еврей агенттіктерінің күшсіз екенін түсінбеді. Оның паспорты Юджин Бандтың атына жазылғандығы бұл шатастықты тудыруға жеткілікті еді. Брэнд келісімге қол жеткізу үшін жеткілікті жоғары лауазымды адам табылмағанына ашуланды. Еврейлер агенттігі өзінің саяси бөлімінің басшысы, кейін Израильдің екінші премьер-министрі Моше Шаретті Стамбулға барып, онымен кездесуді ұйымдастырды. Брэнд оларға Аушвицтің жоспарын (бәлкім, Врба Ветцлер баяндамасынан) тапсырды және газ камераларын, крематорийлерді және темір жол желілерін бомбалауды талап етті. Бұл әңгіме оның көңілін қалдырып, күйзеліске ұшыратты. Ол делегаттардың шұғыл әрекет сезінбейтінін және Еуропадағы қырғынға қарағанда ішкі саясат пен еврейлердің Палестинаға көшіп кетуіне көбірек көңіл бөлгенін жазды: "[Олар] сөзсіз лайықты адамдар болды, бірақ олар өмір сүрген тарихи кезеңнің қаншалықты маңызды екенін түсінбеді. Олар өлімге күн сайын бетпе-бет қарамады, біз Будапешттегідей"

Уақытша келісім

Ладислаус Лёб Стамбул, Лондон және Вашингтон арасында ұсыныстар мен қарсы ұсыныстар ұшып өткенін жазады. Еврейлер агенттігі мен Брэнд одақтастар Германияны депортацияны баяулатамыз деп алдап отырғанын қалады. Агенттік Брэндке 1944 жылдың 29 мамырында жасалған құжатты берді, онда Палестинаға көшіп барған әрбір мың еврей үшін 400 000 доллар, Испания сияқты бейтарап елдерге көшіп барған әрбір 10 000 еврей үшін бір миллион швейцариялық франк және депортация тоқтатылса, айына 10 000 швейцариялық франк ұсынылды. Егер СС одақтастарға концлагерьдегі еврейлерге азық-түлік, киім-кешек және дәрі-дәрмек беруге рұқсат берсе, нацистер де солай беріледі. Роуз келісімнің мақсаты Брэндке Будапештке алып баратын бір нәрсе беру ғана екенін жазады. Брэнд әйеліне 29 және 31 мамырда келісім туралы хабарлау үшін (соның нәтижесінде Эйхманға) жеделхат жіберді, бірақ жауап болмады. Резо Кастнер мен Ханси Брэндті Будапештте 27 мамыр мен 1 маусым аралығында Венгрияның жебе айқасы ұстаған болатын. Олар босатылғаннан кейін телеграммаларды алды, бірақ Эйхман депортацияны тоқтатудан бас тартты.

Британдықтар ұстады

Стамбулда Брэндке Моше Шареттің Түркияға виза ала алмайтыны айтылды. Еврейлер агенттігі Брэндтен Шаретті Сирия мен Түркия шекарасындағы Алеппода кездестіруін сұрады. Ол бұған қарсы болды, бұл аймақ британдықтардың бақылауында болды және ол оны тергеуді қалайды деп қорықты, бірақ Агенттік оған қауіпсіз екенін айтты және ол екі делегатымен пойызбен кетті. Пойызда Брэндке Зеев Жаботинскийдің "Хатзохар" (ревизионисттік сионист) партиясының және "Әлемдік Агудат Израиль" православиелік діни партиясының екі өкілі келді. Олар оған ағылшындардың оны Алеппода тұтқындамақшы екенін айтты: "Die Engländer sind in dieser Frage nicht unsere Verbündeten" ("Англистер бұл мәселеде біздің одақтастарымыз емес"). 7 маусымда Алеппоның теміржол вокзалына келген кезде, оны азаматтық киім киген британдық адам тоқтатып, қозғалтқышы жегілген күйде күтіп тұрған джипке итеріп кірді. Британдықтар оны виллаға алып барды, онда төрт күн бойы олар Моше Шареттпен кездесуге тыйым салды. Шарет "телефон мен кабельдер шайқасын жүргізді" деп жазады Бауэр, 11 маусымда ол және еврей агенттіктерінің барлау тобы Брэндпен танысты. Талқылау бірнеше сағатқа созылды. Шарт 27 маусымдағы баяндамасында былай деп жазды: "Мен сәл сенбейтін сияқты көріндім, өйткені ол: "Маған сеніңіз: олар алты миллион яһудиді өлтірді; тек екі миллион ғана тірі қалды". Кездесу соңында Шарт британиялықтардың Брэндке Будапештке қайтып бармауға деген талаптарын жариялады. Брэндтің көңілі түсіп кетті.

Ұсыныстың қабылданбауы

Брэнд Каирге әкетіліп, бірнеше апта бойы ағылшындықтар оны тергеді. 1944 жылы 22 маусымда ол Америка соғыс босқындары кеңесінің Ира Хиршманмен сұхбат алды; Хиршман Брэнд туралы оң есеп жазды, бірақ оның ықпалы шектеулі болды. Брэнд қамауға алуына наразылық білдіру үшін 17 күн бойы аштық жариялады. Британдықтар Гиммлердің айла-амалымен айналысып жатқанына, Грос екі жақты агент екеніне және Брэндтің миссиясы немістерге Кеңес Одағысыз бейбіт келісімге қол жеткізу үшін "түтін көшпелі" екеніне сенімді болды. Егер келісім орындалып, Орталық Еуропадағы көптеген еврейлер босатылса, одақтастардың әуедегі және мүмкін құрлықтағы әскери операциялары тоқтатылуы мүмкін еді. Бауэрдің айтуынша, британдықтар еврейлерді "адам қалқанына" айналдырудың Гиммлердің ниеті екендігін сезінді, өйткені бұл немістерге Қызыл Армиямен күресуге күш жұмсауға мүмкіндік берді. Америкалықтар келіссөздерге көбірек дайын болды. Бауэрдің айтуынша, олар мен британдықтар арасында араздық пайда болды, олар еврейлердің Палестинаға кең көлемде көшіп келуіне алаңдайтын, ол кезде британдық бақылауда болды. Иден 1 шілдеде қарсы ұсыныс ұсынды, бірақ ол күлкілі минимумға дейін қысқартылды, деп жазады Бауэр. Ол американдық үкіметке британдықтардың Брэндке Будапештке 1500 еврей баласын Швейцарияға қауіпсіз жолмен жіберуге, Болгария мен Румыниядан 5000 балаға Палестинаға жол беруге, ал Германия еврей босқындарын тасымалдайтын кемелерге қауіпсіз жолды қамтамасыз етуге мүмкіндік беретінін айтты. Ол қайтарымға не ұсынатынын айтпады. 11 шілдеде премьер-министр Уинстон Черчилль еврейлерді өлтіру "бұл кез-келген уақытта жасалған ең үлкен және ең қорқынышты қылмыс" екенін және "бұл тақырыпта ешқандай келіссөздер болмауы керек" деп Еденге айтқан кезде бұл идеяға тоқтам салды. Брэндтің миссиясы туралы ол былай деп жазды: "Көп күмәнді арна арқылы ұсынылған жобаның өзі де сипаттамасыз сипатқа ие. Мен оны елеусіз қалдырмас едім". 13 шілдеде Кімнің басқарған босқындар жөніндегі комитеті "Брандт-Гестапоның біріктірілген тәсілдерін мүлдем елемеуді" шешті.

БАҚ-қа ақпараттың шығуы

Британдықтар Эйхманның ұсынысының егжей-тегжейін бұқаралық ақпарат құралдарына жариялады. Майкл Флемингтің айтуынша, бұл туралы алғаш рет BBC хабарлаған, яғни, ол "PWE [саяси соғыс басқармасы] (осылайша Сыртқы істер министрлігі) бұл ақпаратты жариялаған сияқты" деп жазады. 1944 жылдың 19 шілдесінде - 20 шілдедегі заговордің, Адольф Гитлерді өлтіруге әрекеттенудің алдындағы күні - Нью-Йорк Геральд Трибьюн (Лондон, 18 шілде) Түркиядағы екі венгр үкіметінің елшілері венгр еврейлеріне ағылшын және американдық дәрі-дәрмектер мен немістер үшін көлікпен ауыстырғанда қауіпсіз жол беруді ұсынғанын хабарлады. 20 шілдеде "Таймс" газетінде бұл оқиға соғыстың "ең жағымсыз оқиғаларының бірі" деп аталып, одақтастарды "сақтап, алдау және бөлу" және "фантазия мен өзін-өзі алдаудың жаңа деңгейі" деп аталды. Венгриялық яһудилерді жаппай жер аудару осы ақпараттың таралуына дейін тоқтаған болатын. Маусым айының ортасында Врба Ветцлер баяндамасының кейбір бөліктері жарияланғанынан кейін, ол Аушвицтегі газ камераларын пайдалану туралы егжей-тегжейлі сипаттады, Женевадағы еврей агенттігі Лондонға жеделхат жіберіп, венгр министрлерін өлтіру үшін жеке жауапты деп айыптады. Телеграмманы ұстап алып, Венгрия регенті Миклош Хортиге тапсырды, ол 1944 жылдың 7 шілдесінде депортацияларды тоқтатуды бұйырды. Британдықтар Брэнді 1944 жылдың 5 қазанында босатты. Бранд оған Венгрияға қайтуға рұқсат бермейтінін айтып, оны Палестинаға баруға мәжбүр етті. Бауэр бұл пікірге қарсылық білдіреді; оның пікірінше, Брэнд Будапештке қайтудан қорқып, немістер оны өлтіреді деп сенді.

Гиммлердің қатысы

Германияның сыртқы істер министрі Иоахим фон Риббентроп бұл ұсыныс туралы ештеңе білмеген көрінеді. 1944 жылы 20 шілдеде ол бұл туралы сұрауға СС-тің бригада фюрері Эдмунд Визенмайерге жеделхат жіберді. 22 шілдеде Бранд пен Гросс СС басшысы Генрих Гиммлердің бұйрығымен Түркияға жіберілгенін білді. Айхманның өзі соғыс аяқталғаннан кейін тергеу кезінде бұйрық Гиммлерден келгенін айтты, СС офицері Курт Бехер де солай айтты: "Гиммлер маған: "Жүдектерден қолыңнан келгенін ал. Оларға не қаласаң соны уәде ет. Ал біз не сақтап қалармыз, бұл басқа мәселе" - деді. Бауэрдің айтуынша, "осы тәсілдің әбден шапшаңдығы барлық байқаушыларды таңғалдырды". Бауэрдің айтуынша, Эйхман еврейлерді сатқысы келмей, өлтіргісі келген, бірақ оның орнына Гиммлердің құлшынысы жоқ хабаршысы ретінде әрекет етуге мәжбүр болған. 1944 жылы мамыр айында Бранд Германиядан Стамбулға кеткен күні Эйхман Аушвицте Венгриядан келетін еврейлердің пойыздарына дайын екендігін тексеріп отырды. Лагерь командирі Оберштурмбаннфюрер Рудольф Хесс мұндай үлкен санын өңдеу қиын болатынын айтты, содан кейін Эйхман жаңа келгендерді "сайлаудан" өтудің орнына дереу газбен өлтіруді бұйырды. Бұл оның Брэнд Стамбулдан қайтып келгенше өлтіруді тоқтататынын білдірмейді. Бауэрдің пікірінше, СС-тен Герхард Клейгстің кездесулердің бірінде болуы Гиммлер құпия бейбітшілік келіссөздеріне қызығушылық танытқандығын көрсетеді. Брэнд пен Гросс 1944 жылдың 20 шілдесінде Адольф Гитлерді өлтіруге тырысудан екі ай бұрын Стамбулға келді. Гиммлер Гитлердің өміріне қастандық жасалуы мүмкін екенін білген, бірақ қайда және қашан болатынын білген жоқ. Ол Гитлер аман қалмай қалған жағдайда бейбітшілік орнату үшін төмен деңгейдегі агенттерді қолдана отырып, бейбітшілік орнатуды қалаған болуы мүмкін; Гитлер аман қалса, Бауэр Гиммлер оған Кеңес Одағыны қоспағанда, Батыспен бейбітшілік келісімін ұсына алатын болады деп айтады. Брэндтің өзі бұл ұсыныстың одақтастар арасында араздық туғызу үшін жасалған дегенге сенді. 1964 жылы өлерінен екі ай бұрын Германияда Айхманның көмекшілері де де сотталғанда, ол "бұны британдықтарға беруде үлкен қателік жасадым. Қазір маған Гиммлер одақтастар арасында күдік себуге тырысқаны анық болды, бұл оның батыс нацистерінің Мәскеуге қарсы коалициясына дайындық ретінде жасалды".

Кастнер пойызы

Брэндтің Будапештке қайтып келмеуі көмек және құтқару комитеті үшін апат болды. 27 мамырда осы кезеңнің бір кезінде Кастнердің сүйіктісіне айналған Ханси Брэндті Мажарлық жебелер айқасы тұтқындап, ұрып-соқты. Кастнердің айтуынша, 9 маусымда Айхман оған: "Егер үш күн ішінде оң жауап алмасам, мен Аушвицтегі диірменді жұмыс істетемін" ("die Muehle laufen lasse") деген. Ханси Бранд 1979 жылы Клод Ланцманға: "Біз қорқыныш пен үмітсіздік пен үміт арасында өмір сүрдік. Осылай ол бір-бірімен байланысып, бір-бірімен байланысып, мен оны қалай және қандай болғанын айтып бере алмаймын. Күнде кешке біз бір-бірімізге ұқсап, бөлшек-бөлшек болып кеттік. Түнде біз өзімізді қайтадан қалпына келтіруге тырыстық. Сонда көшеге шығып, қайтадан адам секілді көріндік. Бұл жел диірменінде болғанымыздай болды. Ол айналып, қозғалды. Бауэрдің айтуынша, көмек және құтқару комитеті еврейлердің шексіз билігіне деген антисемиттік сенімді қабылдап, еврей басшылары еркін жүріп, одақтастарды әрекет етуге көндіре алады және американдық еврейлердің ақша мен тауарларға оңай қол жеткізе алады деген қателік жасады. Комитет одақтастарға да осындай сенім білдірді, бірақ соңғылары 6 маусымда басталған Нормандияға шабуылға дайындалды. Бауэр былай деп жазады: "Осы шешуші сәтте гестапоның еврейлерді құтқару жөніндегі ақымақ жоспары үшін кеңестерге қарсы шығу мүмкін емес еді". Осы сәтсіздіктерге қарамастан, Кастнер, Ханси Бранд және комитеттің қалған мүшелері 1684 еврейді, оның ішінде 273 баланы босатуды қамтамасыз етті. Комитет СС офицері Курт Бехерге әр адамға 1000 доллар шетел валютасында, акциялар, зергерлік бұйымдар мен алтын төледі, қалғандардың шығындарын жабу үшін бай жолаушылардан жиналды. Берген-Белсен концлагеріне дейін себепсіз жол жүріп, жолаушылар Швейцарияға екі топта сол жылдың тамызы мен желтоқсанында келді. Поезда Джоэл Брэндтің анасы, әпкесі мен немересі, Кастнердің отбасының 10 мүшесі және оның туған қаласындағы Колозвар геттосының 388 адамы болды. Кастнердің осы жолаушылармен қарым-қатынасы оның Бехермен келіссөздер жүргізуі оның таныстарын құтқаруға бағытталған деген сынға әкелді, бұл айып 1957 жылы оның өлтірілуіне әкелді.

Израильге көшіп бару

Бауэр Брэнд еврей халқына көмектесуді қатты қалаған батыл адам болған, бірақ оның өміріне Будапештке қайтып бармағаны үшін, оның ішінде көмек және құтқару комитетінің басқа мүшелері сияқты күдікпен зардап шекті. Британдықтар оны босатып жібергеннен кейін, ол Палестинадан британдықтарды алып тастау үшін күрескен Стерн бандысына қосылды. Ол Ханси Брэндпен бірге қалған өмірлерін Израильде өткізді, алдымен Гиват Бреннер кибуцінде, содан кейін екі ұлымен Тель-Авивке көшіп барды.

Куәлік

Брэнд бірнеше сот процестерінде қанды тауарға айырбастау туралы куәлік берді. 1954 жылы ол Израиль үкіметі Резо Кастнердің атынан сотқа берген Мальхиел Груенвальдтың Иерусалимдегі қара сөзге қарсы сотта куәлік етті. Грюенвальд - соғыстан кейін Израильге көшіп келген, Холокосттан аман қалған венгр. 1952 жылы өзі шығарған памфлетте ол Израильдің мемлекеттік қызметкері Кастнерді Эйхманмен қарым-қатынас жасап, нацистермен ынтымақтастық жасады деп айыптады. Брэнд Кастнердің мүддесін қорғап куәлік берді, бірақ оны қорғаудың орнына, еврей агенттіктерін айыптап, оның қызметкерлері Израильдің алғашқы үкіметіне айналды, британдықтарға тауарлар үшін қанды ұсыныс жасауға көмектесті. 18 айға созылған сот процесінен кейін судья Кастнермен келіссөздер жүргізу арқылы, Кастнер пойызындағы азғаналарды құтқару үшін көпшілікті ескертуден бас тартып, соғыс аяқталғаннан кейін Курт Бехерге антпен берілген мәлімдеме жазу арқылы Кастнер "жандығын шайтанға сатқан" деген қорытындыға келді. Америкалықтар Кастнердің Бехерді қолдауының арқасында Нюрнбергте Бехерді соттамауға шешім қабылдады. Кастнер сондай-ақ СС офицерлері Ханс Ютнер, Дитер Вислицени және Герман Крумейге антпен жазған мәлімдемелерді жазды. Сот Кастнердің газ камераларына жіберілетінін, қайта орналастырылмайтынын ескерту үшін көп нәрсе жасамағаны Эйхманға тәртіпті сақтауға көмектесті, ал Кастнер пойызы пара болды деді. Том Сегев бұл үкімді "Исраил тарихындағы ең қатыгез үкімдердің бірі, мүмкін, ең қатыгез үкімдер" деп атады. Израиль Жоғарғы Соты 1958 жылдың қаңтарында төменгі соттың "қателік жасаған" деген шешімін қабылдап, үкімнің көп бөлігін жоққа шығарды, бірақ Кастнер 1957 жылы бұрынғы үкімнің нәтижесінде өлтірілді.

Эйхман және Франкфурт процестері

Брэндтің кітабы 1956 жылы Израильде Bi sheliḥut nidonim la mavet деп, ал неміс тілінде 1956 жылы Die Geschichte von Joel Brand деп жарық көрді. Ол 1958 жылы ағылшын тілінде Алекс Вайсбергтің "Өлілердің адвокаты: Джоэл Брэндтің тарихы" деп жарияланды және сол жылдың наурыз және сәуір айларында "The Observer" газетінде сериялы түрде жарияланды, оны "соғыстан шыққан ең таңғажайып оқиға" деп атады. Джоэл мен Ханси Бранд 1961 жылы Иерусалимде Адольф Эйхманның соты кезінде куәлік етті. Айхман Брэндті "нағыз нағыз адам" деп таңдағанын айтады. Сол жылы "Лайф" журналы Брэндті "көктемде жүректері жараланған адам" деп атады. 1964 жылы мамыр айында Франкфуртта Эйхманның екі көмекшісіне қарсы куәлік берді, СС Obersturmbannführer Герман Крумей және СС Hauptsturmführer Отто Хунше.

Пайдаланылған әдебиеттер

Алғаш рет Die Geschichte von Joel Brand, 1956 жылы басылып шыққан; сондай-ақ Desperate Mission: Joel Brand's Story деп жарияланды.