Кіріспе
1906-1912 жылдардағы Франция мен Уаддай империясы арасындағы соғыс Уаддай соғысы деп те аталады. Оны Франция мен оның африкалық одақтастары Уаддай империясы мен оның одақтастарына қарсы 1906 жылдан 1912 жылға дейін жүргізді. Удай қазіргі шығыс Чад пен батыс Суданда орналасқан, ол француз шапқыншылығына қатты қарсылық көрсетті. Алайда, 1909 жылы Удайдың көп бөлігі, оның ішінде оның астанасы Абеше, басқыншылар қолына түсті, бұл империяның билеушісі Дуд Мурраны шеттегі провинциялар мен одақтас мемлекеттерден қарсылық көрсетуді жалғастыруға мәжбүр етті. Ол Дарфур мен Дар-Масалиттің қолдауын алуға тырысты және француздарды құлатуға тырысқанда осы аймақтарды артқы база ретінде қолданды. Осылайша ол сәттілікке қол жеткізді және француздар бастаған күштерге бірнеше рет жеңіліс әкелді. Француздар өздерінің араласуын заңды ету үшін Дуд Мурраның туысы Адам Асилді Вадайда қуыршақ билеуші етіп қойды. Дуд Мурра өзінің күштері мен одақтастарының көпшілігін жоғалтқаннан кейін 1911 жылы берілуге мәжбүр болды. Дегенмен, басында тәртіпсіздіктер жалғасты: Дуд Мурра жеңілгеннен кейін көп ұзамай француздарға қарсы үлкен көтеріліс болды, ал Адам Асилдің қолдауымен Еуропаға қарсы заговор ұйымдастырылды. Вадайдағы соңғы тиімді французға қарсылық 1912 жылы басылды және аймақ 1960 жылға дейін француз отаршылдық империясының бір бөлігі болып қалды.
The Wadai War, also known as the Ouaddai War, was waged by France and its African allies against the Wadai Empire and its allies from 1906 to 1912. Located in what today would be eastern Chad and western Sudan, Wadai fiercely resisted the French invasion. Regardless, much of Wadai including its capital Abéché fell to the invaders in 1909, forcing the empire's ruler Dud Murra to continue his resistance from outlying provinces and allied states. He managed to gain the support of the Sultanate of Darfur and Dar Masalit, and used these areas as rear bases during his attempts to oust the French. Doing so, he enjoyed some success, and inflicted several defeats on French led forces. In order to legitimize their intervention, the French installed Dud Murra's relative Adam Asil as puppet ruler in Wadai. After losing most of his forces and allies, Dud Murra was forced to surrender in 1911. Regardless, unrest initially continued: a major anti French revolt broke out soon after Dud Murra's defeat, and an anti European conspiracy was allegedly organized with the support of Adam Asil. The last effective anti French resistance in Wadai was suppressed by 1912 and the region remained a part of French colonial empire until 1960.
Өмірбаян
XVI ғасырда Тунжур халқы құрған, шығыс Чад алабында орналасқан Удай экономикасы ірі қара мал бағу мен құл саудасына негізделген. Осылайша, ол басқа аумақтарды құлдар үшін басып алуды басты мақсат еткен қабілетті әскерді жасақтады. Ислам діні мемлекеттік дін болғанмен, Вадай халқының арасында дәстүрлі діни рәсімдер кең тараған. Қандай болған күнде де, дін солтүстіктегі мұсылман емес халықтарға қарсы құл шабуылдарын ақтауға қолданылды. 19 ғасырда Удай кейде азаматтық соғыстарға қарамастан, қабілетті патшалардың (колак) арқасында билікте өсті. Ақырында мемлекет солтүстікке қарай шөл даласында орналасқан және маңызды Транс-Сахаралық сауда жолдарын бақылаған ықпалды Сенусси орденімен одақ құрып, шығыс орталық Чад алабындағы басым күш болды. Удай Әли ибн Мұхаммед Шариф (1858-1874) және Жүсіп ибн Мұхаммед Шариф (1874-1898) тұрақсыз билік ету кезінде өркендеді. Қарауандар көбірек уадай арқылы жүруге ұмтылды, өйткені бұл аймақты қауіпсіз деп санайды және аймаққа көп байлық әкелді. Өзінің өркендеген экономикасы мен Сенуссиден әкелінген атыс қаруына сүйеніп, Вадай кеңейіп, Борну және Багирми сұлтандығы сияқты бірнеше басқа саясатты бағындырды, оларды алым-салық төлеуге мәжбүр етті және империяны байыту үшін білікті шеберлерді ұрлады. Сонымен қатар, Африка үшін күрестің сахельді тез отарлаумен аяқталуы. Удайдың шығысында британдықтар Махдистік Суданды жеңіп, Дарфур сұлтандығын буферлік мемлекет ретінде қайта құрды. Дарфур билеушісі Әли Динар салыстырмалы түрде тиімді және тәуелсіз монарх екенін дәлелдеді. Батыс аймақта француз отаршыл әскерлері Чад алабына қарай кеңейе бастады, онда олар әртүрлі жергілікті мемлекеттермен, тайпалармен және қозғалыстармен, соның ішінде Сенуси орденімен қақтығысты. 1898 - 1899 жылдардағы келіссөздердің нәтижесінде британдық және француз үкіметтері Чад алабының өз ара бөлінуіне келісті. Олар Уадэйді Францияға беруге шешім қабылдады, ал Дарфур ресми түрде британдық ықпал ету аясына кірді. Алайда, Удай мен Дарфур арасындағы шекаралар даулы болғандықтан және үнемі өзгеріп отыратындықтан, белгісіздік сақталды. Дарфурдың Али Динары Еуропалық келісімдерден хабардар болғанда, ол өз аумағын батысқа қарай мүмкіндігінше жылдам кеңейтуге бел буды, бұл француздардың өздеріне тиесілі деп санаған аумақтарды басып алуына жол бермеу үшін. Ол әскери және экономикалық себептермен Сенуссилермен көбірек ынтымақтасып, батысқа қарай француздарға қарсы күреске түсіп кетті. 1898 жылы Вадайдан келген Колак Юсуф қайтыс болды, нәтижесінде Ахмед әл-Газали Али Динардың қолдауымен таққа отырды. Екі жылдан кейін француздар Рабиғ аз Зубайр империясын қиратып, Удаймен тікелей шекаралас француз Чадын құрды. Француздар осыдан кейін Удайдың мұрагерлік күресіне араласа бастады. 1901 жылы Ахмад әл-Газалиді Сенасси ордені қолдаған "Дуд Мурра" (Мура арыстаны) деп танылған Мұхаммед Салих құлатты. Дуд Мурра сенусилік одақтастарына сыйлық ретінде өз елінде еркін сауда жасауға рұқсат берді. Нәтижесінде Дуд Мурра мен Сенусси тығыз одақ құрды. Дауд Мурра билікке көтерілгеніне қарамастан, оның билігіне қарсыластары қарсылық білдіруді жалғастырды. Оның туысы Адам Асил төңкеріске ұмтылды, бірақ сәтсіз аяқталып, соқырданбау үшін қашып кетті. Адам Асил француздарға бас сауғалап, олардың таққа деген талабын қолдауға кірісті. Олар оны Уадайдың қуыршақ билеушісі етіп тағайындамақ болды.
Удай
Удайдың қабілетті және өте тәжірибелі әскері болды, олар мобильді ұрыстарда және аймақтағы дәстүрлі соғысты белгілеген үнемі рейдтерде жақсы тәжірибелі болды. Оның негізгі құрамында әскердің таңдаулы ат әскерлері болды, олардың көбі - ақсүйек әскердің сарбаздары. 1900 жылы Уадэй осы атпен жүретін 7 000 - 11 000 сарбазды жинап алған. Асыл әскерге қарапайым сарбаздар қосылды, олардың көбі құл болған. Уадай билеушілері өздерінің әскерлерін жаңғыртуға ынталы болды және XIX ғасырдың басында Солтүстік Африкадан заманауи қару-жарақтарды импорттай бастады. Азаматтарға қару ұстауға тыйым салынды, ал Уадэйдің ресми қару-жарағын кеңейту үшін қару саудасы уақыт өте келе өсті. Қарулар әдетте құлдарға айырбасталатын. Атап айтқанда, Дуд Мурра Уадайдың қару-жарағын ұлғайтып, 10 000-ға жуық қару жинады, олар ескі, бірақ жоғары сапалы кремнезёрлерден бастап Мартини-Генри, Ремингтон, Грас және Винчестер мылтықтарына дейін, сондай-ақ колттар. Көп жағдайда заманауи қару-жарақтарды Сенусидің бұйрығымен Вадайға контрабандалық жолмен әкелуге тура келді, өйткені Еуропалық отаршылдық күштер мен Осман империясы олардың Сахара аймағында сатылуына тыйым салды. Нәтижесінде Сахарадан оңтүстікке қарай орналасқан мемлекеттер үшін қару-жарақ импорты өте қымбат болды. 1881 жылы бір саяхатшы қазіргі итальяндық атыс қаруының құны шөлдің оңтүстігіне жеткен кезде он есеге дейін өсетінін сипаттады. Қазіргі заманғы қару-жарақтар үшін қосалқы бөлшектер мен оқ-дәрілерді жеткізу проблемалы болды, сондықтан көптеген Сахара түбегіндегі жауынгерлер ешқандай жеткіліксіздікке ұшырамайтын кремнейлер қақпақтарын артық көретін болды.
Француз тілі
Еуропадан келген француздық тұрақты әскерлер Чадта нашар жабдықталған және саны аз болды. Нәтижесінде француздар аймақтағы соғыстарында африкалық әскерлерге сүйенді, олардың көбі одақтас әміршілер мен сұлтандардың әскерлерінен алынды. Вадайға қарсы соғысқан француздар басшылығындағы әскерлердің көбісі, шын мәнінде, еуропалықтарға көш бастаған Рабиғ аз Зубайрдың жеңілген әскерінің ардагерлері болды.
Соғыс
Адам Асилдің француздардың қолдауымен еуропалық отаршылдық билік пен Удай арасындағы ашық қақтығыс 1906 жылы басталды. Француздар біртіндеп шығысқа қарай алға жылжуда, соғыс күшін қолдау үшін бекіністі постылар салды және шөлдегі Сенуси Зәуияның бекіністі постыларына шабуыл жасады, бұл исламдық тәртіптің әскери және экономикалық күшін төмендетті. 1907 жылы француз әскерлері Абешеден 100 миль (161 км) қашықтықта болды. Осы аралықта Адам Асил француздықтардың аумағындағы Уадэйдің айналасына тұрақты рейдтер жүргізе бастады. Бұл шабуылдар оның еуропалық қорғаушыларының қолдауымен жүргізілмеген, нәтижесінде шиеленістер туындаған. Француздар тіпті 1908 жылы уақытша оны тастап кетті, бірақ көп ұзамай оның ісіне қолдау білдірді. Адам Асилдің төңірегіндегі қиындықтарға қарамастан, француздар алға жылжуды жалғастырды. Капитан Иерусалимдің басшылығымен 200 сарбаздан тұратын колонна 1908 жылы 29 мамырда Докотчиде және 16 маусымда Джоуада Вадаия күштеріне ауыр жеңіліс әкелді. Француздар соңғы шайқаста Махамид пен Дебаба провинцияларының удайлық губернаторларын өлтірді. Джоуадағы табыстың арқасында капитан Жан Жозеф Фигеншухтың қолбасшылығындағы 180 француз колоннасы 2 немесе 12 маусымда Абешеді басып алды. Удай француз отаршылдық империясының құрамына кірді, ал Адам Асил жаңа коллак болып тағайындалды. Алайда Дуд Мурра берілуден бас тартып, "көлеңкелі" коллак ретінде жұмыс істеуін жалғастырды. Ол солтүстікке қарай Сенусидің қолында болған аймақтарға кері шегінді және Вадайды бақылауы өте әлсіз болған француздарға қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Француздар бұрын Уадай билеушілері басқаратын барлық аймақтарды иеленіп, Дарфурмен де қақтығысқа түсті. Әли Динар олардың даулы Удай Дарфур шекара аймағына ілгерілеуін шабуыл деп санады және Дуд Мурраның ісіне қолдау көрсете бастады. Осы арада капитан Фигеншух Дар-Масалиттің билеушісі Тадж ад-Дин сұлтанның жерінде тұрып жатқан қашқын колкты іздеуге жіберілді. Фигеншюх пен оның әскерлері 1910 жылы 4 қаңтарда Уадди Каджада вадайлық күштердің қолынан толықтай жойылды. Француз әскері тез арада жиналды. 300 сарбазды құрайтын бұл колоннаны Чад территориясының қолбасшысы Джозеф Эдуард Майллард басқарды және 1910 жылы 8 қарашада Доротеде Дуд Мурра мен Сұлтан Тадж ад Дин бастаған 5000 жергілікті әскердің армиясымен кездесті. Африка әскерлері француздарды қоршап алып, оларды қатты шайқаста жойып жіберді. Екі жақ та ауыр зардап шекті, соның ішінде Майллард пен Сұлтан Тадж ад Дин. Жалпы алғанда, Дороте шайқасы Дуд Мурра үшін үлкен жетістік болды және уақытша оның билігін қалпына келтірді. Жағдайдың ауырлығын түсінген француз басшылығы тағы да шабуылға дайындалды. Бұл жолы Уадэй соғысының командасын колониялық ардагер Виктор Эммануэль Ларжоға тапсырды. Ол Дуд Мурраны 1911 жылдың қазан айында берілуге мәжбүр еткен жан-жақты қарсы көтеріліс науқанын бастады. Жеңіп шыққан коллак Ламми фортына қамалды, бірақ тәртіпсіздіктер жалғасты. Дуд Мурраның берілгенінан кейін көп ұзамай Удайда үлкен көтеріліс болды. Бұл көтеріліс басылғаннан кейін француздар аймаққа толықтай билік құрды. Удайдың қуыршақ билеушісі де өз құдіретін жоғалтты. Адам Асил 1911 жылы француздар тарапынан Еуропаға қарсы заговорды қолдады деп күдікті ретінде қуылды. 1912 жылы Вадай француздар тарапынан толық басып алынды.
Салдары
Уадай соғысы екі жақта да көп адам қаза тапты және жергілікті экономиканы қиратты. Чадта ашаршылық пен індеттер кеңінен тарады, ал Удай халқының саны 1912 жылы 700 000-дан 1914 жылы 400 000-ға дейін төмендеді. Чадты, оның ішінде Вадайды басқару қиын болды, ал кейбір жергілікті билеушілер 1917 жылға дейін де-факто тәуелсіздігін сақтап қалды. Сол жылы француз командирі "Кут-Кут қырғыны" деп аталатын 100 - ден астам вадай абыройын өлтіруге бұйрық берді. Бұрынғы империяның зиялы элитасы Дарфур мен Мысырға қашып кетті. Француз үкіметін жек көрушіліктің көбеюі, ал Чадта француздарға қарсы ашық қарсылық 1920 жылға дейін жалғасты.