Кіріспе

1948 жылы жарық көрген "Ас пен алмаз" (Польша: Popiół i diament) - поляк жазушысы Ежи Анджеевскийдің 1948 жылы жарық көрген романы. Бұл оқиға Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы күндері орын алады және Польшадағы коммунистік қарсылық күштерінің (1944-1946 жж.) тез арада басылып кетуіне байланысты саяси және моральдық дилеммаларды сипаттайды. Басты кейіпкер - Польшаның коммунистік партиясына қарсы күрес жасағының сарбазы. Бұл оқиға Мацик пен басқа кейіпкерлердің сол қауіпті күндері жасаған әрекеттерін көрсетеді. Польшалық журналист Кшиштоф Кауколевскийдің айтуынша, алғашқы оқиға 1945 жылдың қаңтар айында Островец-Святокрижискиде коммунист және қарақшы Ян Форемняктың өлтірілуі болды. Алғашқы басылымы 1947 жылы Zaraz po wojnie (Сол соғыстан кейін тікелей) деп жарияланды. Ол кезде ол коммунист болғандықтан, партияның өзгеріп жатқан ілімдеріне сәйкес кітапты қайта жазды. 1962 жылы Дэвид Уэлштің "Ас және алмаздар" атты ағылшынша аудармасы жарық көрді. Роман 1958 жылы поляк режиссері Анджей Вайданың осы атаумен түсірілген фильміне айналдырылды.

Сюжет

Оқиға Польшадағы Островецте (бәлкім, Островец Святокржиски) өтеді және 1945 жылдың 5 мамырында, Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы күндерінің бірінде басталады. Кейіпкерлердің бәрі соғыстың жуырда аяқталатынын біледі. Кеңес әскері қаңтар айында Островецтен неміс әскерін қуып шықты, ал коммунистер соғыстан кейінгі Польшаны өз қолдарына алуға дайын. Тарихта Стефан Щука Польша жұмысшы партиясының (ППР, Кеңес Одағында құрылған коммунистік бағыт партиясы) провинциялық комитетінің хатшысы болып табылады және Сталиндік Польшаның жаңа үкіметінде маңызды рөл атқарады деп күтілуде. Бірде ол жақын маңдағы Бела қаласындағы цемент зауытына баяндама айту үшін джиппен барады. Жипті ППР аудандық комитетінің хатшысы Франк Подгорский айдап жүр. Подгорски жолда келе жатқан досын (Алиша Косечка) таниды да, сәлемдесу үшін тоқтап қалады. Подгорский одан күйеуі Антони Косецкийдің соғыс алдында жергілікті судья болғандығын біледі. Ол екі күн бұрын Грос Розен неміс тұтқын лагерінен оралған. Ол оларды көруге шақырады, ал қыз келіседі. Подгорский досымен сөйлесу үшін машинадан түседі, бұл кідіртуге әкеледі. Шчука шыдамсыздықпен подгорскиді жипке оралып, сапарын жалғастыру үшін кернейді бұрқырады. Кейін, олар көлікпен келе жатқанда, Подгорский Шчукаға өзінің досы Алича Косецканың кім екенін және оның күйеуінің нацистер тұтқындағаннан кейін ғана оралғандығын түсіндіреді. Шчука өзінің де сол лагерьде болғандығын айтады, бірақ Грос Розеннен Косецкий есімді біреуді білгенін есіне түсіре алмайды. Подгорский кенеттен Косецкийдің жалған атпен тұтқындалғанын еске алады, сондықтан Шчука оны Косецкий деп білмейтін болады, бірақ Подгорский оның жалған есімі не екенін еске түсіре алмайды. Бірнеше минуттан кейін олар жолдың бір қиылысынан өтіп бара жатқанда, жолдан алыста жатқан тағы бір жиптің айналасын қалың топ қоршап алған. Олар тоқтап, тергеуге барады. Олар жолаушылар, Смоларски мен Гаулик есімді екі жұмысшы, олар жолдың тар жерінде тұтқындалып, атып өлтірілгенін біледі. Өздерінің джипіне қайтып бара жатқанда Шчука Подгорскиге оқ оған (Шчукаға) арналған деп ойлағанын айтады. Подгорский кенеттен Косецкийдің аты-жөні Рыбицки екенін еске алады. Шчука бұл есімді таниды, бірақ ол не есіне түсіретіні туралы көп нәрсе айтпайды.

Коммунистікке қарсы күрес

Антони Косецкий мен оның әйелі Алича Косецкаяның (Подгорский Шчукаға айтып отырған жұп) екі ұлы бар: Анджей (21) және Алек (17). Соғыс кезінде, оның әкесі Гросс-Розенде болған кезде, Анджей партизан ретінде соғысты, болжам бойынша, Армия Крайовамен (АК), бірақ бұл оқиғада аты-жөні ешқашан аталмаған. Енді Анджей де үйіне оралды, сондықтан отбасымыз қайтадан бірге. Алиша Косечка Подгорскимен кездескен жерінен үйіне оралады. Ол жүн сатып алу үшін 3000 злотый қажет. Ол бұл ақшаны қауіпсіз жерге жасырып қойған болатын, бірақ ақшаның жоғалғанын біледі. Оны оңай ғана оның кіші ұлы Алек алып кететін, ол үйде бұрын болған, бірақ кенеттен үйден кеткен. Ол күдіктерін жасырып, үлкен ұлы Анджейден өзіне қажет ақшаны қарыз беруін сұрайды. Ол оның бөлмесіне кіргенде, оның кейбір достарымен сөйлесіп жатқанын естіп, әңгімеге кіріп кетеді. Осы әңгімелердің үзінділері оқырманға Анджей мен оның достарының джиптегі екі кісінің шабуылына қатысы бар екенін айқын көрсетеді. Осы арада Подгорский Шчуканы ол тұратын Островецтегі "Монополь" қонақ үйіне апарады. Олар екеуі де кешке қонақ үйде болатын қонақасыма қатысады, бірақ Подгорский алдымен Антони Косецкийді көргісі келетінін айтады, өйткені ол күні бұрын Алича Косецкаямен келіскен болатын. Подгорский мен Шчука жолдарын бөліп жатқанда Шчука Подгорскийден Антони Косецкийден, Грос Розеннен келген ескі жолдасымен кездескісі келетінін сұрауын сұрайды. Подгорский келісіп, Косецкийлер отбасына барады, ал Шчука қонақ үйге кіреді. Шчука қабылдау бөлмесінен кілтті алып жатқанда, 24 жасар жігіт, кейінірек оның аты Мачиек Челмницки екенін білеміз, ол да қонақ үйдің бөлмесін сұрайды. Клерк Мачиекке барлық бөлмелер бос екенін айтады, алайда Мачиек өте табанды және ақыр соңында клеркті (парасаттың көмегімен) өзіне бөлме табуға сендіреді. Кездейсоқ жағдайдан кейін Мачик Шчуканың жанындағы бөлмеге түседі. Подгорскийдің Антони Косецкиге сапары өте ұзақ әңгімеге айналады, ал Подгорский кешке дейін қалады. Олар соғыс кезінде адамдардың қандай жағдайларға ұшырағаны, кейбіреулерінің ең жаман жақтарын қалай аштырғаны және мұндай жағдайда адамдар өз әрекеттері үшін қаншалықты жауапты бола алатыны туралы айтады. Подгорский Антони Косецкийге бара жатқанда, Шчука оның қайын қарындасы Катарыжина Станиевичцоваға барады, ол да Островецте тұрады. Ол оны шақырмады және оның келуін күтпейді, бірақ ол оған әйелі Марияның (Катаржина Станиевичцованың әпкесі) тұтқын лагерінен қайтып келмегенін айту керек деп санайды. Шчука келгенде Катаржина Станивичцованың қонақтары соғыстан бұрынғы аристократияның бір бөлігі болып табылады және Шчуканың саясатын мақұлдамайды. Келесі бөлмеде, Шчукаға белгісіз, Анджей Косецкий капитан Флориан Вагамен кездеседі. Капитан Вага Анджейдің заговоршыл ұйымындағы (кәлкім, АК) командалық офицері екені анық және Шчуканы өлтіру туралы бұйрық берді, бұл Анджей мен оның достарының сол күні тұзаққа түскені туралы кез-келген күмәнді жойды. Анджей капитан Вагадан Шчуканы өлтірудің қажеті бар-жоғын сұрайды, ал капитан Вага оларға бұйырғанның бәрі маңызды екенін және олар бұйрыққа мойынсұнулары керек екенін айтады. Қонақ бөлмеде әңгімеміз жан-жақты емес болып кетті. Шчука аристократтармен олардың саяси көзқарастары туралы сөйлеседі, бірақ әңгімеден өзін әлсірегендей сезінеді. Шчука қайын әпкесіне Марияның лагерде қайтыс болғаны туралы айтпай, оның келген себебі туралы айтады және кетуге шешім қабылдайды. Шчука кеткеннен кейін Катаржина Станиевичцова мен оның қонақтары, соның ішінде Анджей де, ойын-сауық үшін Монополға баруды шешеді. Капитан Флориан Вага оларға қосылудан бас тартып, өз жолынан кетеді.

Коммунистік банкет

Монополға оралғанда Мацек Челмницки қонақ үйдің барына барып, барда қызмет ететін Кристанамен сөйлеседі. Ол қызға қатты қызығады және жұмыстан шыққаннан кейін оны бөлмесіне кіруге көндіруге тырысады. Кристананың ауысымның аяқталуын күтіп, Мацекке барда оның досы Анджей Косецкий қосылады, ол Катаржина Станиевичцованың үйінен келді. Мацек пен Анджей Шчуканың өмірін жоюға жасалған сәтсіз әрекетті талқылайды. Анджей капитан Вагамен кездесуін баяндап береді, ал Мачиек Шчуканы өлтіруді аяқтауды уәде етеді. Монопол асханасының басты бөлмесінде, бардан бөлек, банкет басталады. Осы арада, анасынан 3000 злотый ұрлаған Алек Косецкий өзінің төрт досымен, барлығы да заговоршыл ұйымға жататын, тастап кеткен жертөледе кездеседі. Кездесу барысында олардың басшысы Джерзи Шретер барлық қатысушыларды қару-жарақ сатып алуды қаржыландыру үшін әрқайсысы кездесуге әкелуі тиіс 5000 злотыйды көрсетуге шақырады. Олардың бірінен басқасының бәрі өз ақшасын шығара алады. Алек Косецкий ақшаның бір бөлігін анасынан ұрлап алғанын мойындады. Басшы Алекке ақшасын қалдыруды айтады және оның үлесін басқаларға қарағанда көбірек ақшасы бар деп белгілі тағы бір қатысушы Януш Котович төлесін деп талап етеді. Котович бас тартады, ал Шретер оны ақшасын тапсырғанша ұрады, бұл өте үлкен сома болып шығады. Януш Котович кетуге кіріседі, оларды ұстап беремін деп уәде береді, бұл Джерзи Шретерді Котовичті өлтіруге итермелейді. Поджорский қонақ үйге оралғаннан кейін Антони Косецкийдің бөлмесіне келіп, қонаққа барады. Олар сөйлесіп жатқанда, Шчука Подгорскиге Антони Косецкийдің Грос Розен түрмесінде жүргенде қорқынышты қылмыстар жасағанын айтады. Соғыстан бұрын Косецкийді білген Подгорский естігендеріне сенбей, оның моральдық жауапкершілік туралы әңгімесіне көз жүгіртеді. Монополдың барсында Кристана әріптесінен оны алмастыруды сұрайды, сонда ол ертерек шығып, Мацек бөлмесіне бара алады. Жұмыстасы келіседі, Кристана Мачиектің бөлмесіне барып, бірге түнеді. Мацик оған қатты ғашық болады және өмірдегі жолын қайта қарастыра бастайды. Төменде, ыстық-сырақты тойға айналған қонақасы аяқталып жатыр, қонақ үйдің импресариосы музыканттарға Шопеннің әскери полянесін ойнатуды тапсырады, соңғы қонақтар кетіп бара жатқанда. Келесі күні Мачик Кристанамен бірге болады. Ол өмірінде өзгерістер жасағысы келетінін және техникалық мектепте оқуға түсу туралы ойласатынын айтады. Ол Анджей Косецкиймен кездеседі, ол Мацекке Шчуканы өлтіруді тапсырған құпия ұйымдағы оның жоғары тұрған адамы. Мацек Анджейге Кристанаға ғашық болғанын және өмірін өзгерткісі келетінін, енді Шчуканы өлтіргісі келмейтінін түсіндіреді. Анджей Мачиекке оны өлтіру туралы бұйрық берілгенін еске салады. Мачиек ақыры Шчуканы өлтіруге келіседі, бірақ бұл оның орындайтын соңғы бұйрығы болады дейді. Мацик Кристанаға хат жазып, оған біраз ісі бар екенін және оны біраз уақыт көруге болмайтынын айтады. Ол Варшаваға бару керектігін айтады, оны өзімен бірге келуге шақырады, ол келіседі. Мачик Шчуканы аңдып, Шчуканың әйелі тұтқындалған лагерден оралған әйелдің пәтеріне дейін соңынан еріп барады. Шчука әйелінің тағдырын білуге үмітпен онымен кездесті. Шчука пәтерде болған кезде Мачик кіріп, Шчуканы өлтіреді. Ол қонақ үйге оралып, бірнеше сағат ұйықтайды. Ол оянғаннан кейін Варшаваға баратын пойызға жету үшін асығады. Шчуканы өлтіргеннен кейін ол танылуынан қорқады, ал вокзалға бара жатқанда ол қарауылға күдік туғызады, ол оны тоқтатуға бұйрық береді. Ол үрейленіп, қашып құтылуға тырысады, олар оған оқ атып өлтіреді.