Кіріспе

Әзірбайжан ақыны (1862 1911) Мирза Алакбар Сабыр; туған аты Алакбар Зейналдыбдин оғлы Таһирзаде (30 мамыр 1862, Шамахы 12 шілде 1911, Шамахы) - Әзірбайжанның сатирикалық ақыны, қоғам қайраткері, философ және мұғалім. Ол классикалық дәстүрлерге жаңа көзқараспен қарады, поэзиядағы жақсы жолдарды қабылдамады.

Өмір

Мирза Алакбар Сабыр 1862 жылы 30 мамырда Шамахыда кедей отбасында дүниеге келген. Сол кезде қоғамда ислам діні басым болды. Оның анасы Салтанат дінге мойынсұнғыш мұсылман еді. Оның әкесі Зейналдыбдин Тахирзаде саудагер болған. Оның 7 әпкесі мен ағасы бар. Ол теология мектебінде бастауыш білім алды. Сабир патриархалды діни ортада өскен. 1874 жылы он екі жасында Алакбар ақын және мұғалім Сейид Әзім Ширванидің мектебінде оқыды. Сол кезде бұл мектеп өте прогрессивті деп саналды. Бұл кісімен жеке қарым-қатынас Сабирдің ақын болуына үлкен ықпал етті. Сейид Әзімнің жігерлендіруімен Сабыр парсы поэзиясын аударып, азербайжан тілінде өлең жаза бастады. 1908 жылы 11 сәуірде Баку провинциясының рухани бөлімінде емтихан тапсырған ақын Тифлиске барып, Кавказдық шейх-ул-Ислам кеңсесінен ана тілі мен шариғат мұғалімі дипломын алды. Алайда, Гориден хат алғаннан кейін ол Шамахи мектебінде мұғалімнің көмекшісі болып жұмыс істеді. Сол жылдың қыркүйек айында Сабыр "Үмід" мектебін ашты. Бұл мектепте 60-қа жуық оқушы бар еді. Басқа жаңа мектептердегідей, оқушылар орындықта отырып, визуалды құралдарды қолданады және қысқа экскурсияға шығады. Мектепте ана тілі, парсы тілі, география, табиғат, Құран мен шариғат сабақтары оқытылды. Мырза Әлекпер Сабыр 1911 жылы 12 шілдеде шығармашылық қабілеті шыңына жеткен шағында қайтыс болды. Сабир өзінің туған қаласы Шамахыда "Едди Гумбез" ("Жеті күмбез") зиратында, төбенің етегінде жерленген. Сабир өмір бойы кедейлікпен күресті. Ол отбасының қамын ойлап, өзі де, үй іші де өмір сүру үшін тек қана еңбек етіп жүрді. Әдебиетке уақыт та қалдырмады, әсіресе кедейлік әлемі айқын көрінді. Сабыр саудагер болуға тырысты, бірақ сәттілікке жетпеді. Оның орнына Орталық Азия мен Таяу Шығыста көп саяхат жасады.

Мансап

Мырза Алакбар Сабыр өзінің алғашқы өлеңін сегіз жасында жазған. Оның шығармалары Әзірбайжан өмірінің жағымды және жағымсыз жақтарын бейнеледі. Алғашқы жылдары тек лирикалық ғазалдар, элегия, мақтау және аза тұту өлеңдері жазды. Алғашқы шығармасы 1903 жылы "Шарғи Рус" газетінде басылып шықты. 1903-1905 жылдары Сабир "Дебистан" (Қайғылы мектеп), "Зенбур" (Овод), "Иршад" (Көрнекі), "Хагигат" (Ақиқат) және "Хаят" (Өмір) сияқты бірнеше газеттер мен журналдарда қызмет етті. 1900 жылы шетелде оқығаннан кейін, заманауи көзқарасты жас ақын Аббас Сахат Шамаққа оралды, оның үйінде жергілікті зиялы қауым жиі жиналатын. Сабир Аббас Сахаттың назарын аударды және олар Сабирдің өліміне дейін созылған тығыз достық қарым-қатынасты бастады. Аббас Сахат Сабирдің талантын бағалап, әрдайым оны жігерлендіріп, қолдады. 1905 жылғы Ресейдегі революция Сабирдің шығармашылығына үлкен әсерін тигізіп, оған революциялық рух дарытты. Осы революция Ресей империясының барлық жерінде демократиялық үрдістердің таралуына әкеп соқты. Бұл толқулар сатиралық басылымдар шығаруға себеп болды. Олардың ішіндегі ең көрнектісі - "Молла Насрдин" журналы, оның баспашысы Жалил Мамедгулузаде болды. Сабирдің ең үздік, ең шығармашылық жетістіктері осы басылыммен байланысты. Оның қаламдарынан бірде-бір саяси оқиға, әлі де феодалдық патриархалды Әзірбайжан қоғамына тән бірде-бір мәселе шықпады және ол өз идеяларын қозғаушы, ойландыратын бейнелермен бейнеледі. Ол журналдың жұмысына белсене араласып, өлеңдерінде қоғамның жағымсыз жақтарын ашып, байлардың мінез-құлқы мен іс-әрекеттерін қызу айыптап, жан-жақты сынға алды. Ол патша билігінің билік иелерінің, жер иелерінің, билердің өз халқына бейхабарлығы, дін қызметкерлерінің артта қалуы, әйелдердің тапталған мәртебесі және жұмысшы халықтың әлеуметтік жағдайы туралы жазды. Сабир 1905-1910 жылдар аралығында Иран мен Түркиядағы революциялық қозғалысқа елеулі үлес қосты. Өзінің өлеңдерінде ол сұлтан Абдул Хамид пен Мұхаммед Әли Шахтың режимін қатты сынға алды. Жас ұрпақты тәрбиелеуде революциялық рөл атқарған Сабырдың шығармашылығына тән негізгі элементтер - реализм, әлеуметтік-саяси лиризм және жіті сатира. Сабырдың өлеңдері халық арасында құрмет пен танымалдылыққа ие болды, сонымен бірге оны өте қауіпті және қауіпті жағдайға қойды. Ол қуғын-сүргінге, шабуылға және шенеуніктер, муллалар мен қохустар (қамқоршылар) қорлауларына ұшырады, олар оны жазалаумен қорқытты. Сол себепті Сабырдың (бұл аты шыдамдылық дегенді білдіреді) Мират, Фазил, Аглар Гулеген және басқалар сияқты елуден астам аты бар. Бірақ тіпті осылай істегені де оған қудалаудан құтылуға көмектеспеді. Оның алғашқы псевдонимдерінің бірі - "Хоп-хоп" - құс түрінің аты дегенді білдіреді. Әзірбайжан әдебиетінде алғаш рет Сабирдің әлеуметтік сатиралары таптық қанау мәселесін көтерді. Саяси сатиралар Ресейдегі Мемлекеттік Думаның таралуын, Таяу Шығыстағы елдерде азаттық қозғалысына қарсы автократияның интригаларын, халықаралық реакцияның интригаларын көрсетті. Әлеуметтік сатираларда "Бізге не керек?" "Жасқан", "Білгіш", "Мен не істеуім керек?" "Қарттың шағымдары" және т.б. Сабир Әзірбайжан әдебиетінде алғаш рет қоғамдағы теңсіздік мәселесін көтерді. Кедейлік, аса ауыр еңбек, үлкен отбасының қамқорлығы мен қуғын-сүргін оның денсаулығына кері әсер етті. Ол сабын қайнатып, тамақ ішуді кәсіп еткен, сондай-ақ жиі ауырып қалатын. 1910 жылы Сабирдің бауыры нашарлап, қайта қалпына келмейтін күйге түсті. Сабыр ауырып қалған кезінде де жазуын жалғастырды. Өлер алдында ол төсегінде тұрған достарына былай деді: "Мен халқым үшін өлімге қиналып, жанымды қиямын. Бірақ Құдай маған уақыт берсе, мен де өмірімді қиямын.

Үбіктің атауы

Сабирдің өлімінен кейін оның есіміне орай, оның әйелі Буллурнис, оның достары Аббас Сахат және М. Махмудбеев Сабирдің өлеңдерін жинап, 1912 жылы "Хопхопнаме" деген атпен жариялады. Екі жылдан кейін "Хопхоп" атаудың екінші, жақсы нұсқасы халық тарапынан жарық көрді. Әзірбайжан поэзиясына алғаш рет өзі таныстырған көптеген көркем сөздік құралдарды пайдаланып, Сабыр бұл кітапта түрлі білімсіздік, ілтипаттылық, халық мүддесін сатқан ақша жасаушы түрлі кемшіліктерді тасымалдаушылардың әлеуметтік типтерінің галереясын жасады. Сабирдің өлеңдері, оның қозғыш эпиграммалары, сөздік өзін-өзі суреттеулері суретші Азим Азимзадедің түрлі-түсті суреттерімен "Молла Насретдин" журналының беттерінде пайда болды және журнал Ресей, Иран, Ауғанстан, Мысыр, Үндістан және басқа да елдердің қалаларында қабылданғаны үшін халықаралық оқырманның меншігіне айналды.