Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ирландиялық шөпші (17981872) Бриджит Эллен "Бидди" Ерли (туған тегі О'Коннор немесе Коннорс; 1798 1872) - көршілеріне көмектескен дәстүрлі ирландиялық шөпші және бұршақ феаса ("көрнекі, дана әйел"). Ол жергілікті шаруалар мен католик діни қызметкерлерінің қалауына қарсы әрекет еткенде, оны сиқыршылықта жалған айыптапты.
Irish herbalist (1798–1872)
Bridget Ellen "Biddy" Early (née O'Connor or Connors; 1798 – 1872) was a traditional Irish herbalist and bean feasa ("seer, wisewoman") who helped her neighbours. When she acted against the wishes of the local tenant farmer landlords and Catholic priests she was falsely accused of witchcraft.
Балалық шақ
Бидди Эрли Клэр округіне қарасты Фаха Ридж қаласында кедей фермер Джон Томас Коннорс пен оның әйелі Элленнің (бала күні Ерли) отбасында дүниеге келген. Биддиді Бриджет Эллен Коннорс деп атайды, бірақ кейіннен Ерли есімін қабылдады. Бала кезінде ол жақын маңдағы зығырдан жасалған талшықтардан тоқылған әкесінің киімдерін киетін. Ол уақытының көп бөлігін жалғыз өткізді және "әулиелермен сөйлеседі" деп айтылды. Ол жақсы көңіл-күйде болды және ақыл-ойға ие болды, бірақ ол өз заманындағы көпшілік адамдар сияқты оқуға немесе жазуға үйренген жоқ. Ол отбасымен және достарымен бірге ирланд тілінде сөйлесе, бірақ ағылшын тілін біраз білетін. Элен Коннорс (бала күні Ерли) өзінің ерекше өсімдіктермен емдейтіндігімен танымал болды және қызының көптеген рецепттерін үйретті. Бұл рецепттер сол кездегі әдеттегідей отбасылық құпия ретінде сақталған. Биддиге 16 жасқа толғанда, анасы тамақ тапшылығынан қайтыс болып, үй шаруасын өзіне қалдырды. Анасы қайтыс болғаннан кейін алты ай өткенде әкесі де тиф ауруынан қайтыс болды. Жал төлей алмай, балалық шағы өскен үйінен кетіп қалады.
Biddy Early was born on Faha Ridge, County Clare, to John Thomas Connors, a poor farmer, and his wife Ellen (née Early). Biddy was baptised Bridget Ellen Connors but later adopted the Early name. As a child, she wore clothes that her mother made by weaving fibres from the flax that was grown nearby. She spent most of her time alone and was said to "talk to the fairies". She was good humoured and showed a keen intellect but, like most people of her time, she did not learn to read or write. With her family and friends she spoke Irish, but she had some knowledge of English. Ellen Connors (née Early) was well known for her exceptional herbal cures and taught her daughter many of her recipes. These recipes were regarded as family secrets, as was common for the time. When Biddy was 16 years old, her mother died of malnutrition, leaving her in charge of the household. Just six months after her mother's death, her father died of typhus. Unable to pay the rent, she left her childhood home.
Жас кезі
18 жасында Лимерикке жақын Кархин қаласында жер иесімен жұмыс істей бастайды, бірақ оның өзін-өзі ұстауы үшін жиі мазақталады. Көп ұзамай ол жергілікті кедейлер үйіне көшіп барды. Осы кезеңде ол жиі базар күндері Гуртинрегге кіретін, сол жерде ол өзінің алғашқы күйеуі Пэт Маллимен кездесті. Олар бірнеше кедергілерге тап болды: Пэт Біддиден екі есе үлкен, оның ұлы бар еді, ал Биддидің оған беретін қалыңдықтары жоқ еді. Алайда олар үйленді. Үйленуден кейін Бидди оның жалғыз баласы Пэддиге дүниеге келді. Отбасы Фейклдегі үш бөлмелі үйде тұрды, бұл жерде Бидди өзінің емделушілігімен таныла бастады. Бидди ешқашан өз қызметтері үшін ақша сұраған емес, бірақ клиенттеріне оны қалай өтеуге болатынын шешуге мүмкіндік берді. Ол кезде виски мен поитін кең таралған тауарлар болатын, сондықтан оның үйінде жиі алкоголь көп болатын, ақырында адамдар ішімдік ішіп, карта ойнайтын орын ретінде танымал болды. Бидди 25 жасында жесір қалды. Кейін ол өзінің өгей ұлы Джон Маллиге Пат қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай үйленді. Осы неке кезінде оның атақ-даңқы артып келеді, бірақ оның отбасылық өмірі күндіз-түні әр түрлі уақытта келетін және кететін көптеген адамдармен жиі бұзылады. Оның ұлы Пэдди Джонға тұрмысқа шыққаннан кейін бірнеше жыл өткен соң үйден шығып кетті. Джон Малли 1840 жылы бауыр ауруынан қайтыс болды, ал Бидди 42 жасында қайтадан жесір қалды. Оның үшінші некесі өзінен жас Том Фланнери деген жігітке болды. Том жұмысшы және Финли, Куин, Клэр округіне жататын жерлесі болды. Олар Килбарронның Дромор төбесіндегі екі бөлмелі үйге көшіп келді. Ол БИДДИ ЭРЛИ көлі деп аталатын көлдің үстінде орналасқан. Осы кезеңде оның атақ-даңқы жоғары болды, үйі тіпті тығыз орналасқан.
When Biddy was 18, she began working for a landlord in Carheen near Limerick, but she was often taunted for her aloof behaviour. She left after a short time and went to live in the local poorhouse, where she was treated even more poorly. During this period, she would often walk into Gurteenreagh on market days, and it was there that she met her first husband, Pat Malley of Feakle. The couple faced a number of obstacles: Pat was twice Biddy's age and already had a son and Biddy had no dowry to offer. However, they wed. After their marriage, Biddy gave birth to a son, Paddy, her only child. The family lived in a three room cottage in Feakle, and this is where Biddy began to earn a reputation for her cures. Biddy never requested money for her services, but allowed her clients to decide how to compensate her. Whiskey and poitín were common trade items in those days, so her house was frequently stocked with an abundance of alcohol and eventually became known as a place where people could go to drink and play cards. Biddy was widowed at age 25. She later married her stepson, John Malley, shortly after Pat's death. During this marriage, her fame was increasing but her family life was frequently disrupted by large numbers of people coming and going at various times of the day and night. Her son, Paddy, left home some years after her marriage to John and never returned. John Malley died in 1840 from a liver ailment and Biddy was a widow again at 42. Her third marriage was to a man named Tom Flannery, who was younger than she was. Tom was a labourer and native of Finley, Quin, County Clare. The couple moved into a two room cottage on Dromore Hill in Kilbarron. It was situated over a lake, which came to be known as Biddy Early's Lake. Her fame peaked during this period and her house became even busier and more crowded.
Еңбек пен атақ
Адамдар дін қызметкерлері мен дәрігерлерден көмек алмағанда немесе дәрігерге бара алмағанда, олар Биддиге жүгінген. Ол ауруларды тек шөппен немесе рецептпен емдеп қана қоймай, олардың денсаулығын да жақсартты. Ол көрегендік пен интуитивтілікке ие болды, бұл оған адамдардың қажеттіліктерін тануға және түсінуге және оларды шешу үшін тиісті әрі шығармашылық шараларды таңдауға көмектесті. Биддиді кейде жануарларды емдеуге де шақыратын. Оның кезінде мал өлімі қажетті жұмыстарды орындай алмай, ферманы құлдыратуы мүмкін еді. Бұл өте маңызды, себебі бұл өз кезегінде үйден қууға, кедейлікке, ал өте ауыр жағдайларда адам өмірінен айыруға әкелуі мүмкін. Сол себепті де шаруалар Биддиден күнделікті өмірге байланысты басқа да мәселелерге көмектесуін сұрайды. Бір кезде Бидди өзінің әйгілі болған бөтелкесін сатып алады. Ол жиі қараңғы сұйықтықты қамтитын бөтелкеге қарап, қонақтарына мүмкін болатын емдіктерді қарастыратын. Ол бөтелкені барлық жерге алып баратын, тіпті өлгенде де оны өзімен бірге алып жүретін. Оның емделуінің басты себебі оның танымал болуы, бірақ оның мықты тұлғасы да маңызды фактор болды. Бір биографтың айтуынша, "Биддидің істегендері, егер қысымға ұшыраған шаруалар батыл әрекет еткен болса, олардың өздері де солай істеген болар еді", өйткені ол тәуелсіз болған және "парыздар мен жер иесінің билігінен бас тартқан". Оның өліміне бір діни қызметкер қатысқан, ал оның досы және көршісі Пэт Логнен оны Клэр графтығындағы Фейкл қорымында жерлеуді ұйымдастырды.
When people didn't get the help they wanted from the priests or doctors, or if they couldn't afford to see a doctor, they would turn to Biddy. Her cures did not only consist of applying herbs to a wound or feeding a recipe to the sick. She was insightful and intuitive, which helped her to recognise and understand people's needs and choose appropriate yet creative measures to address them. Biddy was also called upon occasionally to treat animals. During her time, the death of an animal could lead to an inability to complete required tasks and cause a farm to fail. This was important because it could, in turn, lead to eviction and poverty and, in extreme cases, loss of human life. For the same reasons, farmers also asked Biddy to help with other problems related to daily life, such as restoring a spring well or fixing a problem with the farm's butter production. At some point Biddy acquired a bottle that became as famous as she was. She would frequently look into the bottle, which contained some sort of dark liquid, when considering possible cures for her visitors. She took the bottle everywhere, and it was even with her when she died. Her cures are the main reason she became well known, but her strong personality was also an important factor. According to one biographer, "In many ways, what Biddy is purported to have done is what an oppressed peasantry would themselves wish to have done if they had dared", because she was independent and refused to be "browbeaten by [the priests' and landlord's] authoritarian ways". A priest was present at her death, and her friend and neighbour, Pat Loughnane, arranged for her burial in Feakle Graveyard in County Clare.
Мұра
Биддимен жеке қарым-қатынаста болған адамдардың соңғы буыны 1950 жылдары аяқталды. Бүгінгі күнге дейін сақталып келе жатқан аңыздар Ирландияның батысындағы ауызша дәстүрден бастау алды. Кейін леди Грегори Биддидің өлімінен 20 жыл өткеннен кейін құнды әңгімелер жинағын жинады, ал Меда Райан мен Эдмунд Ленихан ата-аналары немесе ата-бабалары Биддимен жеке қарым-қатынаста болған көптеген адамдармен сұхбатқа негізделген кітаптар жазды.
The last generation of people who had personal contact with Biddy ended in the 1950s. The stories that persist today originated in the strong oral tradition in the West of Ireland. Later, Lady Gregory compiled a valuable collection of stories 20 years after Biddy's death, and Meda Ryan and Edmund Lenihan wrote books that they based on interviews with many people whose parents or grandparents had personal contact with Biddy.