Кіріспе

Нитра княздігі (; Nyitrai Fejedelemség), Нитра герцогтігі деп те аталады, бұл Нитраның айналасында, қазіргі Словакияда, 9-шы ғасырда дамыған қоныстар тобын қамтитын Батыс славян мемлекеті. Оның тарихы қазіргі заманғы дереккөздердің жоқтығынан белгісіз болып қала береді. Аумақтың мәртебесі ғылыми пікірталасқа жатады: кейбір қазіргі заманғы тарихшылар оны 833 немесе 870 жылдары Моравия княздігіне қосылған тәуелсіз мемлекет ретінде сипаттайды, ал басқалары оны көршілес Батыс славяндардың ықпалымен болды дейді.

Өмірбаян

Қазіргі Словакияда 6 ғасырдың ортасына дейін болған квадилер мен лонгобардтар сияқты герман халықтары ғасырлар бойы билік жүргізді. Сол кезде Орта Дунайдың бойындағы жазықтарда қолмен жасалған қыш бұйымдары, кремациямен жерленгендер және кішкентай, шаршы, суға батып кеткен қоралармен сипатталатын жаңа материалдық мәдениет пайда болды. Жаңа мәдениет өзінің "спарталық және теңгерімді" сипатымен Орталық Еуропаның бұрынғы археологиялық мәдениеттерінен айтарлықтай ерекшеленді. Барфордтың айтуынша, Византиялық тарихшы Прокопийдің есебі қазіргі Словакияның кейбір жерлерін мекендеген ерте славян топтарына қатысты алғашқы нақты сілтеме болып табылады. Прокопий жазғандай, жер аударылған Ломбард князі Хилдигис 540 жылдары әскер жинап, "оның соңынан ерген Ломбардтардың ғана емес, сонымен қатар көптеген Склавенилерді де алып кетті". Еуразия далаларынан келген көшпелі аварлар Карпат алабына басып кірді және VI ғасырдың екінші жартысында жергілікті тұрғындарды бағындырды. Бұдан кейін Авар қағанатының негізгі аймақтарында тұратын славян топтары аварларға алым-салық төледі. 630 жылдары қағандық бірқатар ішкі қақтығыстарды бастан кешірді. Фредегар хроникасына сәйкес, "вендтер деп аталатын славяндар" аварларға қарсы көтеріліп, 7 ғасырдың басында Само есімді франк саудагерін өздерінің патшасы етіп сайлады. Карпат алабының солтүстік немесе солтүстік-батыс аймақтарында пайда болған Само патшалығы үш онжылдықтан астам уақыт бойы өмір сүрді. Ол негізін қалаушының өлімінен кейін тез арада ыдырап кетті және аймақтың Авар бақылауы қалпына келтірілді. Авар қағандығы 803 жылы франктардың бірнеше сәтті әскери жорықтарының нәтижесінде құлдырады. Хаганат құлдырауы аймақтағы славяндар арасында жаңа саяси құрылымдардың пайда болуына ықпал етті. Саяси бақылаудағы ауысу әскери стратегия мен техникадағы өзгерістермен бірге болды. Куртаның айтуынша, "Блатника Микульчице горизонтының" семсерлері мен басқа да бұйымдары "көші-қон соғысына тән атты жауынгерлік тактикадан ауыр ат әскері техникасына ауысуды" және 9-ғасырдың басында Дунай өзенінің солтүстігіндегі аймақтарда жергілікті элитаның дамуын көрсетеді.

Ғылыми пікірталастар: Прибинаның Нитравасының мәртебесі мен орны

Конверсияның кеңінен қабылданған түсіндірмесіне сәйкес, Прибина бастапқыда Нитрада орналасқан тәуелсіз мемлекет билеушісі болған. Мысалы, Барфордтың айтуынша, Прибина "Нитраның князі болған". Прибинаның болжамдық аймағы Лукачканың "орта Дунайдан солтүстікке қарай алғашқы дәлелденген славян мемлекеті" деп сипатталған. Лукачка сонымен қатар Прибинаның серігі болғанын және оның мүшелерінің көпшілігі "әрине, бұрынғы тайпалық аристократиядан шыққан" дегенді айтады, бірақ олардың кейбіреулері "халық массасының еркін қабаттарынан шыққан болуы мүмкін". Ричард Марсинаның айтуынша, "Прибина үлкен рудың әміршісі ме, әлде екі-үш кіші рудың біріккен әміршісі ме - оны анық анықтау қиын". Ол Прибина Хрон, Нитра және Вах өзендерінің аңғарларында пайда болған осы мемлекет басшыларының екінші немесе үшінші буынына жататын болуы мүмкін деп қосты. Прибиннің тәуелсіз билеуші болғанын жазған ғалымдар оның княздігі туған жерінен жер аударылғаннан кейін Моравияға қосылғанын айтады. Киршбаум мен Штайнхюбель екі княздіктің (Можимирдің Моравиясы мен Прибинаның Нитраунды Можимирі) мәжбүрлі бірігуі Ұлы Моравия империясын тудырды деп қосты. Марсинаның айтуынша, Прибина княздігінің тұрғындары "моравиялық славяндардан айырмашылығын анық білген" Ұлы Моравияның ішінде де "ерекше санасын" сақтап қалды, бұл словак халқының ата-бабаларының жалпы санасының дамуына ықпал етті. Прибина тәуелсіз билеуші емес, Властоның айтуынша, Моравия герцогы Можмир Нитрадағы лейтенант болған. Оның айтуынша, Прибинаның тәуелсіздікке ұмтылуы оның жер аударылуына әкелді. "Нітра" мен "Нітрава" бір-біріне ұқсастығы ғалымдар арасында жалпыға бірдей қабылданбайды. Имре Боба мен Чарльз Боулс осы сәйкестендіруге қарсы шыққан ғалымдардың қатарында. Венгриялық тарихшы Имре Бобаның айтуынша, гуманистік тарихшы Иоганн Авентин Нитраваны (Авентиннің айтуынша, Людовик Неміс Брно мен Оломоуцпен бірге берді) Нитрамен қате атады, өйткені Нитрава Баварияның оңтүстігіндегі "Хуния немесе Аварияда" болды. Сонымен қатар ол "locus Nitrava" деген латынша терминнің қалаға қатысты емес екенін айтады. Оның пікірінше, Нитраның қазіргі заманғы атауларының ешқайсысы (словакиялық Нитра, венгрлік Нитра және неміс Нейтра) "Нитрава" түрінен дамуы мүмкін емес. Бобаның лингвистикалық тәсілі, Нитраның жер атауының негізгі түрі болғанын және "Нитрава" тек екіншілік атауы екенін көрсететін ономастикалық зерттеулерге сәйкес келмейді; екі нысан да 9-ғасырда жазылған. Нитраның Нитравамен байланысы даусыз деп айтқан чех тарихшысы Душан Трещик Нитра өзенінің атауынан пайда болған деп жазады. Бұл Индоевропалық топонимдер жүйесіне жақсы сәйкес келеді; ұқсас атаулары бар басқа өзендер белгісіз. Шарль Боулз Нитраваны Нитрамен сәйкестендіруді де қабылдамайды, өйткені соңғы қала Моравияға Сватоплюк билігі кезінде ғана қосылды, Прибинаның қуылғанынан бірнеше жылдан кейін, 900 жылы Зальцбург архиепискобы Теотаммар мен оның суфрагендер жазған хатқа сәйкес. Трещиктің айтуынша, хаттың мазмұнын оның құрастырушыларының ақылға қонымды қателігі ретінде түсіндіруге болады, өйткені олар бұл аумақтың бұрын Моравиядан бөлек аймақ болғанын білген.

Нитра герцогтігі (Мажарстан Корольдігі)

Герцогтік немесе Ducatus - XI-XII ғасырларда Венгрия Корольдігінің құрамында Арпад әулетінің мүшелері (герцогтар) кейде бөлек басқаратын аумақтардың атауы. Герцог билігінің символы - семсер, ал патшалық билік - тәж. Қазіргі заманғы тарихшылар герцогтіктің немесе ортағасырлық Венгрия Корольдігінің корольдік отбасы мүшелері басқаратын аумақтық бірліктердің шығу тегі туралы консенсустық көзқараспен бөліспейді. Гёрджи Гёрдфи Ducatus немесе "Герцогство" венгр тайпаларының федерациясына қосылған Кабарлар мен басқа этностар үстінен командалықтан дамығанын жазады. Оның пікірінше, бұл команда бастапқыда, тіпті 895 жылы Карпат алабының мажарлық жаулап алуынан бұрын, Еуразия далаларының түркі халықтарының әдет-ғұрыптарына сәйкес, мажар тайпаларының жоғары басшысының мұрагеріне берілді. Сондықтан, Гьёрффи жалғастырады, мұрагер ханның осы этностық топтарға билігі Х ғасырдың барысында олар қоныстанған аумақтардағы билігіне айналды. Екінші жағынан, Гюла Кристо Гюорффи теориясын қабылдамаған, Герцогтық тек 1048 жылы король Андрей I өзінің патшалығының үштен бір бөлігін өзінің кіші інісі Белаға берген кезде пайда болды деп жазады. Ол "Аңғалданған жылнамадан" келтіргендей, бұл "патшалықтың алғашқы бөлінісі" болды. Корольдік аумақтарын династиялық бөлу 1048 жылы Венгрия королі Андрей I өз корольдігінің үштен бір бөлігін ағасы Белаға берген кезде басталды. Билеуші әулет мүшелеріне сеніп тапсырылған аумақтар екі немесе үш орталыққа ұйымдастырылды және герцогтік патшалық аумағының үштен бір бөлігін құрады. Беланың автономды герцогтігі (дукаты) Морава өзенінен Трансильвания шекарасына дейін созылған. Ол екі бөліктен тұрды: Нитра және көршілес Бихар, солтүстіктегі жоғары Тисадан оңтүстіктегі Кёрос өзеніне дейін, шығыста Трансильвания шекарасынан батыста Тиса өзеніне дейін созылды. Бела өз жерінің билеушісі болды. Бұл туралы герцогтың жарты динарийі мен жоғарыда аталған Венгрия хроникасы дәлелдейді. Бела монеталарды Нитрадағы герцогтік орнында соғып, Нитра қамалына жаңа бекіністер қосылған болуы мүмкін. Сол кезде оның мұрагері герцог Бела болатын, бірақ кейіннен король Андрей I-дің Сүлеймен есімді ұлы туды. Сүлейменнің тууы екі ағаның арасындағы қақтығысқа себепші болды. 1060 жылы Бела ағасын жеңіп, таққа отырғанда, азамат соғысы тоқтады. Бела 1063 жылы қайтыс болғанда, оның ұлдары Геза, Ладислав және Ламперт Венгрия Корольдігінен қашуға мәжбүр болды, өйткені олардың ағайындары Соломон (алғашқыда 1057 жылы таққа отырғызылған) қайтып келді, содан кейін оның күйеу інісі Генрих IV, Киелі Рим императоры оған әскер берді. Көп ұзамай Польша королі Болеслав II үш герцогқа әскери көмек көрсетті, осылайша олар патшалыққа оралды. Алайда тараптар өршіп келе жатқан азаматтық соғыстан аулақ болғысы келді, сондықтан олар 1064 жылы 20 қаңтарда Гьорда келісімге келді. Келісім бойынша үш ағайынды: Геза, Ладислав және Ламперт ағайындыларының, Сүлеймен патшаның билігін қабылдады, ол оларға әкелерінің бұрынғы герцогтігін (Дукатус) берді. Тоғыз жылдық ынтымақтастықтан кейін патша мен герцогтар арасында қақтығыстар туындады, ал соңғылары өздерінің билігін патшалықтың үлкен бөлігіне кеңейте алды және патша батыс шекараларына қашуға мәжбүр болды. 1074 жылы ең үлкен герцог Геза патша деп жарияланды, ал Сүлеймен патша өз билігін патшалықтың батыс аймақтарында ғана ұстай алды. Таққа отырғанынан кейін Геза ағалары Ладислав пен Лампертті герцогтік иелігіне бекітті. Геза 1077 жылы 25 сәуірде қайтыс болғанда, оның жақтастары Ладиславты патша деп жариялады, ол Сүлеймен патшаны 1081 жылы оның билігін қабылдауға мәжбүр ете алатын болды. Ладислав билігі кезінде герцогті оның ағасы, герцог Ламперт басқарған болуы мүмкін, бірақ бұл әлі дәлелденген жоқ. 1095-1096 жылы Венгрия королі Коломан өзінің ағасы, король Ладислав I-нің өліміне байланысты Коломанның таққа құқықты талқылаған князь Альмоспен келісім жасасып, оған аппанаждағы аумақтарды берген кезде Дукатус қайта жанданды. 1105 жылы герцог Альмос ағасына қарсы көтеріліп, Киелі Рим империясы мен Польшадан әскери көмек сұрады, бірақ оның әскерлері корольге көп ұзамай жеңілді. 1107 жылы герцог Альмос Киелі жерге зыяратқа барды, ал оның жоқтығын пайдаланып, король Коломан герцогтіктің аумақтарын басып алды. Герцог Альмос Киелі Жерден оралғанда және оның аумақтары патшалық домендерге қосылғанын түсінгенде, ол Киелі Рим императоры Генрих V сарайына қашып кетті. Герцогтың өтініші бойынша император Братислава�...

Негізгі дереккөздер

Аноним, Король Беланың нотариусы: Мажарлардың істері (Мартайн Ради мен Ласло Веспреми редакциялады, аударды және түсіндірді) (2010). In: Rady, Martyn; Veszprémy, László; Bak, János M. (2010); Anonymus and Master Roger; CEU Press; Герман Рейхнау: Хроника. In: ХІ ғасыр Германия: Шваб хроникалары (И. С. Робинсонның кіріспесімен аударылған және түсіндірілген таңдалған көздер) (2008); Манчестер университетінің баспасы; Прокопий: Соғыстардың тарихы (VI.16VII.35 кітаптары) (Х. Б. Дьюингтің ағылшын тіліндегі аудармасымен) (2006). Гарвард университетінің баспасы. Симон Кеза: Мажарлардың іс-әрекеттері (Ласло Веспреми мен Франк Шаердің редакциясы мен аудармасы, Женё Сюц зерттеуімен) (1999). CEU Press. Фулданың жылнамалары (Тоғызыншы ғасыр тарихы, ІІ том) (Тимоти Ройтер аударған және түсіндірген) (1992). Манчестер университетінің баспасы. Поляк князьдерінің іс-әрекеттері (Пол В. Кнолл мен Фрэнк Шаер аударған және түсіндірген, Томас Н. Биссонның алғы сөзімен) (2003). CEU Press. Венгриялық жарық жылнамасы: Chronica de Gestis Hungarorum (Dezső Dercsényi редакторы) (1970). Корвина, Таплингер баспасы. .