Кіріспе
жоқ Канада тарихы (1982 жылдан қазіргі уақытқа дейін) Канада актісінен кейін бірден қазіргі уақытқа дейінгі кезеңге қатысты.
The history of Canada (1982–present) refers to the period immediately following the Canada Act until the present.
Канада туралы заң (1982)
1982 жылы Канада туралы заңды британ парламенті қабылдап, 29 наурызда Елизавета II патшалық мақұлдауымен бекітті. Канада парламенті тиісті Конституциялық актіні қабылдады және 17 сәуірде Королева Корольдік келісім берді, осылайша Канада Конституциясын патриоттық деп таныды және 1984 жылы отставкаға кетер алдында Трюдоның соңғы маңызды актілерінің бірі болды. Бұған дейін конституция тек британ парламенті актісі ретінде ғана болды, ал құжаттар сол жерде қалды. Канада толық егемендікті тәуелсіз ел ретінде орнатты, королеваның Канада монархы ретінде британ монархы немесе басқа да одақтастық мемлекеттерінің монархы ретінде атқаратын рөлі бөлек. Сонымен қатар, бұрынғы Канадалық құқық туралы жарғының орнына Канадалық құқық және бостандықтар хартиясы қосылды. Кейбір провинциялық және федералды басшылар арасындағы келіссөздер, әсіресе, "Ноттеропингтік ережеге" қатысты келіссөздер Квебек премьер-министрі Рене Левескеді қамтымады. Осы "арқадағы пышақ" туралы наразылық конституцияға вето қоюға тырысуға әкелді, бірақ олар ақыр соңында жоққа шығарылды.
Мулроуни мен Кэмпбелл үкіметтері (1984-1993)
Брайан Малрони 1984 жылғы сайлауда билікке келді және Трюдоның премьер-министрлік кезінде шиеленіскен АҚШ-пен тез арада достық қарым-қатынасты қалпына келтірді. Премьер-министр Мулронидің басты назары АҚШ-пен еркін сауда орнату болды, бұл өте даулы тақырып. Ақырында, 1988 жылдың қаңтарында Канада мен АҚШ арасындағы еркін сауда келісіміне қол қойылды. Мулрони Квебектегі егемендік қозғалысын тыныштандыруға да тырысты. 1987 жылы ол 1982 жылғы конституцияны әлі қол қоймаған Квебек үшін қолайлы болуы үшін өзгертіп, Мич көлі келісімін жасауға тырысты. Алайда, Мич көлі туралы келісімді барлық провинциялар ратификациялай алмады. 1989 жылы Премьер-министр Малроунидің прогрессивті консервативті үкіметі тауарлар мен қызметтерге ұлттық сату салығын (GST) құруды ұсынды. Бұл ұсыныс бірден дау тудырды; Канада халқының көп бөлігі салықты мақұлдамады және мазаламады. Басқа партиялардың, тіпті Мулронидің партиялық тобының наразылығына қарамастан, 1991 жылдың 1 қаңтарында GST енгізілді. GST-нің саяси салдары өте ауыр болды. Ол Мулроуни үкіметінің Канада тарихындағы ең танымал емес үкіметтердің біріне айналуына ықпал етті.
"Эйр Индия" апаты
1985 жылы 23 маусымда Air India Flight 182 әуе компаниясының рейсі Атлант мұхитынан 9449 метр биіктікте жарылып, Ирландияның оңтүстігінде қаза тапты; борттағы 329 адам қаза тапты, олардың 82-сі балалар, ал 280-і Канада азаматтары болды. 2001 жылдың 11 қыркүйегіне дейін "Эйр Индия" әуе компаниясына жасалған бомбалық шабуыл әуе кемелері қатысқан ең қасіретке ұшыраған террорлық шабуыл болды. Бұл Канада тарихындағы ең үлкен қастандық.
Эколь политехникалық қаза
1989 жылы 6 желтоқсанда Марк Лепин Монреальдегі Эколь-Политехник мектебінде оқыды. Ол инженерлік сыныпқа кіріп, еркектерді әйелдерден бөліп, еркектерді қарумен қоршап, сыртқа шығарып жіберді, феминисттерді жек көретінін айқайлап, әйелдерге оқ ашты. Лепин ғимараттың басқа бөліктерінде де өз агрессиясын жалғастырып, кездескен басқа әйелдерге оқ ашты. Ол 14 әйелді (13 студент пен бір университет қызметкерін) өлтіріп, 13 адамды жарақаттап, кейін өз-өзіне қол жұмсаған. Бұл қаза Канадалықтарды қатты дүр сілкіндірді. Квебек пен Монреаль қалаларының әкімдері үш күндік аза тұтуды жариялады. Бастапқыда хабарларда 14 құрбанның барлығы әйелдер екені айтылмаған. Лепиннің ниеті анық болғаннан кейін, бұл оқиға Канададағы феминисттік қозғалысқа және әйелдерге қатысты зорлық-зомбылыққа қарсы іс-қимылға үлкен ынталандыру болды. 1991 жылы Парламент 6 желтоқсанды әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық туралы еске алу және іс-қимылдың ұлттық күні деп ресми түрде белгіледі.
Ока дағдарысы
Ока дағдарысы - Мохаук ұлты мен Квебектің Ока қаласы арасындағы жер таласы, ол 1990 жылдың 11 шілдесінде басталып, 1990 жылдың 26 қыркүйегіне дейін жалғасты. Бұл оқиға үш адамның өліміне әкелді және 20-шы ғасырдың аяғында Түпкүлгі халықтар мен Канада үкіметі арасындағы бірқатар зорлық-зомбылық қақтығыстардың алғашқысы болды.
Перс шығанағындағы соғыс
Канада 1990 жылы Ирактың Кувейтке басып кіруін айыптауды қабылдаған алғашқы елдердің бірі болды және АҚШ бастаған коалицияға қосылуға келісті. БҰҰ 1991 жылғы Перс шығанағындағы соғыста күш қолдануды толық рұқсат еткенде, Канада үш соғыс кемесін, екі CF18 ұшақ эскадрильясын және көмекші персоналмен бірге далалық аурухананы жіберді. Бұл Корея соғысынан бері оның әскерлері жауынгерлік операцияларға алғаш рет қатысқан болатын. Канада қақтығыста зардап шекпеді, бірақ оның аяқталуынан кейін көптеген ардагерлер Перс шығанағындағы соғыс синдромынан зардап шегуге шағымданады.
Тауарлар мен көрсетілетін қызметтер салығын енгізу
1991 жылдың 1 қаңтарында тауарлар мен көрсетілетін қызметтерге салынатын салық (GST) заңнамасы күшіне енді. Бұл шешім әсіресе даулы болды, өйткені премьер-министр Малроуни Сенатта салықты жүзеге асыратын заң жобасын қабылдауға жеткілікті дауыс бермеді, өйткені Сенатта либералды көпшілік болды және заң жобасын қолдаудан бас тартты. Мораторийдің салдарынан Ньюфаундленд пен Лабрадордың жағалауындағы 400 қоғамда 35 000 жұмыс орны жойылды, бұл Канада тарихында бір күндік жұмыс орындарының ең көп жоғалуы болды.
Мулронидің отставкасы
Мич-Лейк келісімінің сәтсіздігі және премьер-министр Браян Малрониге, оның үкіметіне және оның тауарлар мен көрсетілетін қызметтер салығына (GST) қарсы жеккөрушілік 1992 жылы Шарлоттаун келісімінің референдумында жеңіліске ұшырауда маңызды рөл атқарды, бұл конституциялық түзетулердің тағы бір пакеті. Бұл сәтсіздіктер, сондай-ақ 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басындағы терең рецессия Мулрониді 1993 жылы отставкаға кетуге мәжбүр етті. Оның орнына 1993 жылдың маусым мен қараша аралығында қысқа уақытқа Канаданың бірінші және осы уақытқа дейін жалғыз әйел премьер-министрі Ким Кэмпбелл келді.
Кристиан үкіметтері (1993-2003)
Жан Кристиан 1993 жылғы сайлауда тауарлар мен көрсетілетін қызметтер салығын жоюға уәде беріп, премьер-министр болды, бірақ бұл сол кездегі экономикалық жағдайларға байланысты мүмкін емес болып шықты (немесе, айқын түрде, премьер-министрлік кезінде кез-келген уақытта, шығып бара жатқан прогрессивті консервативтік партия мәлімдегендей, жаңа табыс көзі қажет болды). Алайда 1995 жылы Канада федералды дефицитті жойып, G7 тобындағы бюджет профициті бар жалғыз ел болды. Кретиан үкіметінің алдында тұрған кейбір проблемаларға жалпыға бірдей денсаулық сақтау жүйесі туралы пікірталастар, сондай-ақ Кретиан үкіметі өзінің бүкіл өкілеттігі кезінде айтарлықтай төмендеткен әскери шығындар кірді. Канада Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілік сақтау ісінде бұрыннан үлкен рөл атқарған жоқ, ал Критиен 2003 жылы Иракқа шабуылға қатыспағаны үшін сынға ұшырады, әсіресе оппозиция көшбасшысы Стивен Харпер мен АҚШ үкіметінен. Алайда, сол соғыстың жалған астарлары мен АҚШ-тың Иракты басып алуы туралы сын-пікірлер көбейген сайын, Критиенді халықты бұл іске араластырмағаны үшін мақтады. Канада долларының құны Критиен премьер-министр болған кезде қатты әлсіреп, 67 центке дейін төмендеді; 2003 жылы АҚШ-тағы экономикалық жағдайдың төмендеуіне байланысты жыл ішінде шамамен 20% құнын қалпына келтіргенімен, бұл индустрия басшылары валютаның жоғары болуы экспортқа зиян тигізеді деп қорқытты.
Түрбод соғысы
1990 жылғы "Турбот соғысы" Канада мен Еуропалық Одақ арасындағы халықаралық балық аулау даусы болды, ол Канаданың Балық және мұхиттар департаменті халықаралық суларда Испанияның балық аулау траулеріне, "Эстаиге" отырғызып, оның экипажын тұтқындады. Канада Еуропалық Одақтың фабрикалық балық аулау траулері Канаданың 200 теңіз милі (370 км) Ерекше экономикалық аймағынан (ЕЭА) тыс жердегі Гранд-Банктардың мұңы мен құйрығын заңсыз балық аулап жатқанын мәлімдеді. Испаниялық кеме экипажы рұқсат етілгеннен кіші торды қолданған (асырауы үлкен торлар жас балықтардың қашып, өсіп кетуіне мүмкіндік береді). 17 қабатты ау Нью-Йоркке жеткізіліп, Ист-Ривердегі кранға ілінеді, онда Балық шаруашылығы және мұхиттар министрі Брайан Тобин БҰҰ-ның штаб-пәтерінің алдында халықаралық баспасөз конференциясын шақырады. Испания бұл аудың Эстаидан келгенін ешқашан мойындаған жоқ, бірақ Канаданың "аумақтық күшті" қолдануына наразылығын білдірді. Испания үкіметі Гаагадағы (Нидерланды) Халықаралық Соттан Канаданың Эстаиларды тұтқындауға құқығы жоқ деген істі қарауға рұқсат сұрады. Алайда соттың шешімі кейіннен қабылданбайды.
1995 жылғы Квебек референдумы
1995 жылдың қазан айында Канада Квебектің егемендігі туралы екінші референдумына тап болды. Федералды Квебек блогы мен провинциялық Квебек партиясы Канададан бөлінуді жақтады. Федералистер Квебекті Канаданың бір бөлігі ретінде ұстап тұру үшін жиналды және референдум сұрағын алды ("Квебектің болашағын құрметтейтін заң жобасы мен 1995 жылғы 12 маусымда қол қойылған келісім аясында Канадаға жаңа экономикалық және саяси серіктестік туралы ресми ұсыныс жасағаннан кейін Квебек егемен болуы керек деп келісесіз бе?") түсініксіз және мазасыз болды. "Иә" және "жоқ" тараптарының үлкен науқандарынан кейін референдум ең аз айырмашылықпен жеңілді: сепаратизмге қарсы болғандардың жеңісі, дауыс берудің 50,58% -ы.
Нуннавут құрылды
1982 жылдың сәуірінде Солтүстік-Батыс территориялар тұрғындарының көпшілігі аймақтың бөлінуіне дауыс берді, ал федералды үкімет жеті айдан кейін шартты келісім берді. Канаданың инуиттік тапирисат және федералды үкімет арасындағы ұзаққа созылған жер талабы келіссөздерінен кейін (1976 жылы басталған) 1992 жылдың қыркүйегінде келісімге қол жеткізілді. 1993 жылдың маусым айында Канада парламенті Нуннавут жері туралы келісім туралы заң мен Нуннавут туралы заң қабылдады, ал Нуннавуттың жаңа аумағына көшу 1999 жылдың 1 сәуірінде аяқталды.
Бейбітшілік сақтау
Салқын соғыс аяқталғаннан кейін халықаралық бейбітшілік миссиясы мен гуманитарлық интервенциялардың жиілігі күрт өсті, сонымен бірге Канаданың қатысуы да өсті. 1990 жылдары канадалықтар Біріккен Ұлттар Ұйымының Батыс Сахара, Камбоджа, бұрынғы Югославия, Гаити, Шығыс Тимор және Сьерра-Леонедегі бейбітшілік миссияларында белсенді болды. 1993 жылы Сомалиге АҚШ-тың бастамасымен барған гуманитарлық миссия кезінде Канадалық сарбаздар сомалилік жасөспірімді өлімге қинаған, бұл Сомали ісіне әкелді. Тергеуден кейін элиталық канадалық әуе десанттық полк таратылды және Канада күштерінің беделі Канадада зардап шекті.
Мартин үкіметі (2003-2006)
Премьер-министр Кретиен 2003 жылдың соңында отставкаға кеткеннен кейін Канаданың бас аудиторы Шила Фрейзер 2004 жылдың ақпан айында 100 миллион долларлық жарнаманы сатып алу кезінде үкімет қызметкерлері бұрыс қолданғанын көрсеткен баяндама шығарды. Қарсылықшылар "Партнерлік скандал" деп аталатын жемқорлық туралы айыптауды дереу бастады. Көп жағдайда бұл жанжалдың салдарынан Либералды партия (осы кезде Пол Мартин басқарған) 2004 жылғы сайлауда көпшілігін жоғалтты, бірақ азшылық үкімет құра алды. Канаданың 38-ші парламенті Канаданың жаңа құрылған Консервативтік партиясының қарсылығына қарамастан, Канадада бір жынысты некелерді заңдастыратын азаматтық неке туралы заңды табысты қабылдады. Ақырында, либералды партиялар 2005 жылдың қарашасында сенімсіздікке ұшырады, бұл екі жылдан кейін ғана сайлауға әкелді.
Харпер үкіметтері (2006-2015 жылдар)
Стивен Харпердің консервативтері 2006 және 2008 жылдардағы федералды сайлауларда азшылық үкіметтерін қамтамасыз ете алды. 2008 жылдың желтоқсанында либералды көшбасшы Стефан Дион мен Жаңа демократиялық партияның жетекшісі Джек Лейтон егер олар Консервативті азшылық үкіметін сенім білдіру арқылы құлатуға қол жеткізсе, Квебек блогының қолдауымен коалициялық үкімет құру туралы келісімді жариялаған кезде парламенттік дау басталды. Алайда генерал-губернатор Микаэль Жан консервативтілердің парламентті 2009 жылдың 26 қаңтарына дейін тоқтату туралы өтінішін мақұлдады, осылайша сенім білдіру дауысынан аулақ болды. 2011 жылы 2 мамырда Стивен Харпер мен оның Консервативтік партиясы 41-ші Канадалық федералды сайлауда көпшілік орынмен (308 орынның 166-сы) Джек Лейтонның Жаңа демократиялық партиясынан (бұрын Квебекте Квебек блогы иеленген барлық орынды жеңіп, Канаданың басқа жерлерінде жетістіктерге қол жеткізгеннен кейін 103 орынмен ресми оппозицияны құрған) жеңіске жетті. Майкл Игнатьевтің либералдары 34 орынмен партия тарихында алғаш рет үшінші орынды иеленді.
Трюдо үкіметтері (2015 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
2015 жылдың қазан айында Канаданың 42-ші жалпы федералды сайлауы өтті. Либералды партия халық дауысының 39,5%-ын және 184 орынды алды, Жастар палатасында Джастин Трюдо премьер-министр болып сайланды. 2019 жылы Трюдо үкіметі сол кездегі бас прокурор Джоди Уилсон Рейбольдқа қысым жасап отыр деген айыптаулар The Globe and Mail басылымында жарияланды. Бұл SNC Lavalin ісі деп аталды. Осыған қарамастан, Трюдо 2019 жылғы федералды сайлауда жеңіске жетті, бірақ аз орын алды. COVID-19 пандемиясы алғаш рет 2020 жылдың қаңтар айының ортасында Канадада анықталды және наурыз айына қарай барлық провинциялар мен аумақтарда төтенше жағдай жарияланды. 2022 жылдың маусым айына Канадада 41 000 COVID-19-ға байланысты өлім-жітім туралы хабарланды, бұл Солтүстік Америкада өлім-жітімнің үшінші деңгейі, одан кейін АҚШ пен Мексика. Трюдо 2021 жылы мерзімінен бұрын сайлау өткізуді шақырды, бұл Либералды партияның орын үлесін ұлғайту және көпшілік үкіметке жету үшін. Трюдо 2021 жылғы федералды сайлауда жеңіске жетті, бірақ Либералды партияның азшылықтағы орындықтарын сақтады.