Кіріспе
1500-1940 жылдардағы немістер мен француздар арасындағы жауыздық Француз-неміс (Франко-неміс) жауыздығы (немісше: Deutsch-französische Erbfeindschaft) - 16 ғасырда пайда болған немістер (оның ішінде австриялықтар) мен француздар арасындағы өзара қастандық пен жауыздық қарым-қатынас идеясы. 1870-1871 жылдардағы Франко-Прус соғысы кезінде танымал болды. Ол Германияның (Австрияны қоспағанда) бірігуінің маңызды факторы болды, Бірінші дүниежүзілік соғыс, және екінші дүниежүзілік соғыстан кейін аяқталды, өйткені суық соғыстың әсерінен Батыс Германия мен Франция НАТО-ға және Еуропалық көмір және болат қауымдастығына кірді.
French–German (Franco German) enmity (, Deutsch–französische Erbfeindschaft) was the idea of unavoidably hostile relations and mutual revanchism between Germans (including Austrians) and French people that arose in the 16th century and became popular with the Franco Prussian War of 1870–1871. It was an important factor in the unification of Germany (excluding Austria), World War I, and ended after World War II, when under the influence of the Cold War, West Germany and France both became part of NATO and the European Coal and Steel Community.
Болжанған шығу тегі
Галлдар мен герман тайпалары арасындағы бәсекелестік пен мәдени айырмашылықтар - Римге дейінгі мәдениеттер, олар біртіндеп Франция мен Германияға айналды. Римдіктер, карфагендіктер және басқа да көптеген мәдениеттер жиі галл тайпаларын нұсқаушы және аудармашы ретінде қолданған. Галлдар Рим аумағына жиі шабуыл жасады, әсіресе 390/387 жылы (Б.з.д. 390 - дәстүрлі жыл, ал б.з.д. 387 - ықтимал жыл), Аллия шайқасынан кейін Римді басып алды және қаланың босатылуы үшін едәуір төлем қабылдады. Галлияның өзі географиялық орнынан, сондай-ақ кіріс, жалдамалы әскерлер мен құлдардың көзі болғандықтан стратегиялық маңызы болды. Ал герман тайпалары оқшауланып, жік-жікке бөлініп тұрды. Германия Рим империясынан алыста орналасқан, ал Альп тауларының, Рейн мен Дунай өзендерінің және қалың орманның табиғи бөгеттерінен жақсы қорғалған. Сондықтан Рим империясы кеңейіп, алдымен Галлияға назар аударды, бұл Юлий Цезардың б.з.д. Римге жақын орналасқандықтан және географиялық кедергілер аз болғандықтан, Рим Галлияны өз бақылауында ұстауға мүмкіндік алды. Келесі үш ғасыр бойы, Үшінші ғасырдағы дағдарысқа дейін, Галлия Рим империясының ажырамас бөлігі болды. Галлия біртіндеп романға айналды, оның халқы римдік әдет-ғұрыптарды қабылдады және өздерінің жергілікті тілдерін латын тілімен араластырып, ежелгі француз тілін шығарды, ол орта ғасырлар бойы француз тіліне айналды. Ал Германия ешқашан толықтай романшаланбаған. Римдіктерге Германия деп белгілі Батыс Германия біздің заманымыздың 1-ші ғасырына дейін империяға қосылмаған, ал римдіктер Германияның шығыс жартысын жаулап алу мен романдыққа айналдырудан Тевтобург орманы шайқасынан кейін бас тартты. Галлдар мен немістер арасындағы мәдени айырмашылықтар Рим империясының соңғы кезеңінде және ерте орта ғасырларда екі мәдениетті ерекше және дискретті субъектілер ретінде құру үшін романдықтардың айтарлықтай әртүрлі деңгейіне қатысты. Франктар, өздері герман тайпасы, Галлияны жаулап алғаннан кейін герман ата-бабаларының тілдік және мәдени мұрасының көп бөлігін тастап кетті және уақыт өте келе Рейнге және Рейннің шығысына жақын басқа герман тайпаларынан ерекшеленді. 800 жылы Ұлы Карл құрған Каролинг империясы уақытша саяси бірлікке қол жеткізді, бірақ Ұлы Карл ұлы Людовиктың өлімі оның жойылуын белгіледі, өйткені 843 жылы Каролингтер патшалығы Верден келісімінің негізінде үшке бөлінді. Қысқа өмір сүрген Орта Франция, император Лотар I-нің тұсында әлсіз орталық бөлігі, көп ұзамай қайтадан бөлінді. Оның солтүстік Лотарингия бөлігі тілдік шекараның екі жағында қазіргі Франция мен Германия елдеріне айналған батыс және шығыс патшалықтардың арасындағы даудың сүйегіне айналды. Франция орта ғасырлар бойына геосаяси рөлін одан да сыртқа қарай сақтап, испан және ағылшынға қарсы соғыста болды, бұл соңы ұлттық жеке басын саяси интеграцияланған және дискретті бірлік ретінде анықтады және Еуропаның ең үлкен, ең күшті және ең көп халықты христиан елі ретінде маңызды рөл атқарды. Осы себептерге байланысты француз тілі біртіндеп латын тілінен алыстап, халықаралық дипломатия мен мәдениеттің ортақ тілі болды. Ал Германия болса, өз бетінше, өз алдына қарады. XIX ғасырда Пруссияның тез өрлеуі, ал 1871 жылдан бастап XX ғасырдың басында Германия империясы, тіпті Австриясыз да, екі ел арасындағы күштер тепе-теңдігін өзгертті. Бұл олардың қарым-қатынасының табиғатында экзистенциалдық өзгеріске әкелді, ол бір-біріне жау болған қазіргі заманғы ұлтшылдықпен көбірек анықталды. Екі елдің жазушылары, тарихшылары мен саясаткерлері өздерінің қастық көздерін кері қарай бағыттауға бейім болды, бүкіл тарихты жалғасып жатқан қақтығыстың бір, бірізді және үзілмеген баяны ретінде қарастырды және "мұрагерлік қастық" ұғымына сәйкес келетін ертеректегі тарихын қайта түсіндірді.
Франция мен Габсбургтер
1477 жылы Габсбургтер әміршісі Максимилиан I Австрияның император Фридрих III ұлы Бургундия әміршісі Карл Батылдың жалғыз қызы Марияға үйленді. Фредерик пен Карл герцог Нанси шайқасында қаза тапқанға дейін некелесуді ұйымдастырған. Оның ата-бабалары француз Валуа Бургундия әулеті ғасырлар бойы Францияның Киелі Рим империясымен шекарасының екі жағында да аумақтарды жинады. Ол оңтүстіктегі Бургундиядан солтүстікке қарай төменгі елдерге дейін созылып, ерте ортағасырлық Орта Францияға ұқсайды. Ол Бургундия жерлерін патшалық мәртебесіне көтеруді жоспарлаған (Лотаренгия патшалығын қайта құру), бірақ Нанси шайқасында (1477) қайтыс болды. Герцог қайтыс болғаннан кейін Франция королі Людовик XI оның мұрасын қайтадан иеленуге тырысты, бірақ Гвинегаттағы шайқаста (1479) Максимилианнан жеңілді, ол 1493 жылы Сенли келісімінің негізінде Бургундия аумақтарын, соның ішінде Фландрияны, француз тілінде сөйлейтін Артуисты қосады және Бургундия графтығын (Франш Конте) иеленді. Максимилиан, 1493 жылдан бастап Киелі Рим императоры, өзінің ұлы Филипп Көріктіді Кастилияның және Арагонның тажының мұрагері Кастилияның Жоанасына үйлендіре алды. Оның немересі, император Карл V 1506 жылы Төменгі елдер мен Франш-Контеге мұрагерлік етті; 1516 жылы ол анасы Испанияны мұра еткен кезде, Франция Габсбургтер аумақтарымен қоршалған және қысым астында болды. Нәтижесінде екі держава арасындағы шиеленістер көптеген қақтығыстарға әкелді, мысалы, Италия соғыстары немесе Испания мұрагерлік соғысы, 1756 жылғы дипломатиялық революция оларды Пруссияға қарсы одақтас етті. Отыз жылдық соғыс (1618-1648) - діни, құрылымдық және династиялық себептері бар Киелі Рим империясында және оның айналасында болған күрделі қақтығыс. Франция бұл қақтығысқа тікелей емес, 1635 жылдан бастап тікелей, сонымен қатар, түрлі протестанттық державалардың тарапынан тікелей араласты. 1648 жылы Вестфалия бейбітшілігі Францияға Эльзас пен Лотарингияны шектеулі түрде басқаруға мүмкіндік берді. 1679 жылы Нимгеген келісімдері қалаларды француз бақылауына алу арқылы осы нәтижені нығайтты. 1681 жылы Франция Страсбургті басып алды. Осы уақытта өсіп келе жатқан мұсылмандық Осман империясы христиандық Австрияға үлкен қауіп төндірді. Ватикан христиандық Еуропаның "мұрагерлік жауына" қарсы "Киелі Лига" деп аталатын ("Erbfeind christlichen Namens") бастамашы болды. Австрия, Бранденбург Пруссиясы, басқа неміс мемлекеттері мен Польшаның ортақ күш-жігеріне қосылудан немесе қолдаудан алыс, Франция королі Людовик XIV Испанияның Нидерландыға 1683 жылдың қыркүйегінде, Вена шайқасынан бірнеше күн бұрын шабуыл жасады. Австрия мен басқа неміс мемлекеттері Ұлы түрік соғысында (1683-1699), Франция Ұлы одақ соғысын (1688-1697) бастады. Германияның оңтүстік бөлігінің үлкен бөлігін жаулап алу әрекеті, ақыр соңында, неміс әскерлері Осман шекарасынан кері шегеріліп, аймаққа көшірілген кезде сәтсіз аяқталды. Алайда, сол кезде үлкен қоғамдық наразылық туғызған күйдірілген жер саясатынан кейін, француз әскерлері, атақты генерал Езекиль дю Мас, граф де Мелак, Пфальц, Баден және Вюртембергтің үлкен бөліктерін қиратты. Жеті жылдық соғыс барысында және Британия империясымен Вестминстер бейтараптық келісімін жасасқан Пруссия Корольдігінің көтерілуін ескере отырып, король Людовик XV-нің басшылығымен француздар сыртқы саясатын қайта қарастырды. 1756 жылы Австрия канцлері Венцель Антон Кауниц бастаған Дипломатиялық революция француз Габсбургтер арасындағы қақтығысты аяқтады.
Франция мен Пруссия
Дипломатиялық революция 1756 жылы Версаль келісімінде және одан кейінгі Пруссия мен Ұлыбританияға қарсы Жетіжылдық соғыста көрініс тапты. Жалпы неміс ұлттық мемлекеті көкжиекте болғанымен, Пруссиядан тыс неміс халқының адалдығы негізінен кіші мемлекеттерге қатысты болды. Француз соғысы Пруссияға қарсы 1648 жылғы Вестфалия бейбітшілігінің кепілі ретінде ақталды, ал Франция Габсбургтер Австриясын қоса алғанда, неміс мемлекеттерінің көпшілігі жағында соғысты. Азаматтық тұрғындар соғысты әлі де өздерінің билігі арасындағы қақтығыс ретінде қарастырды және әскерлерді олар қай жақта соғысқанына қарағанда жергілікті халыққа қалай қарағаны бойынша айырмашылықты ажыратты. Француз және пруссиялық офицерлер арасындағы жеке қарым-қатынас пен өзара құрмет олар бір-бірімен соғысып жатқанда толығымен тоқтаған жоқ, ал соғыс француз оккупанттары мен неміс халқының арасындағы мәдени алмасуларға әкелді. Соғысқа деген көзқарас Француз төңкерісінен кейін өзгеріске ұшырай бастады. Революциялық соғыстарда жаппай көтерілу және Еуропадағы ұлттық мемлекеттердің қалыптасуы соғысты өз азаматтарының арқасында жүргізілетін билік арасындағы қақтығыстан гөрі халықтар арасындағы қақтығысқа айналдырды. Аустерлиц шайқасында (1805) Наполеон I келесі жылы мыңжылдық қасиетті Рим империясына тоқтам салды. Бір жылдан кейін, Йена шайқасында француз әскерлері Пруссия әскерлерін талқандады. Екі апта ішінде Наполеон Кенигсбергтен басқа барлық Пруссияны жаулап алды. Бұрын жеңілмейтін деп саналған Пруссия әскерімен соғысып, ол толығымен жойылып кетті. Бұл қорлық неміс философтарын (мысалы, Клаузевиц, Фихте, Арндт) неміс ұлтшылдығының дамуында маңызды рөл атқарды. Ол саясаткерлерді (мысалы, Стайн мен Харденбергті) Пруссияны реформалауға, өз елін француз төңкерісі әкелген жаңа әлемге бейімдеуге итермеледі. Континенттік жүйе Наполеонды Гамбург сияқты неміс тілді аймақтарды өзінің Бірінші француз империясына тікелей қосуға мәжбүр етті. Наполеон Германияның картасын Рейн конфедерациясын құру арқылы қайта қалыптастырды, оған Бонапарт отбасының мүшелері тікелей басқаратын вассалдық мемлекеттер (Вестфалия Корольдігі және Бергтің Ұлы Герцогтығы сияқты) және француз протекторатын пайдаланып, өз аумағы мен күшін арттыру үшін одақтас мемлекеттер (Бавария Корольдігі және Саксония Корольдігі сияқты) кірді. Наполеон соғыстары, көбінесе Германияда және екі жақта да немістермен, Лейпцигтегі Ұлттар шайқасында, сонымен қатар француз-неміс тұқым қуалайтын қастық деп аталатынның басталуын белгіледі. Қазіргі заманғы неміс ұлтшылдығы Наполеонның француз билігіне қарсылық ретінде пайда болды. Наполеонның жеңілісінен кейін Еуропа картасын қайта құру кезінде Рейнландтағы неміс тілді аумақтардың көпшілігі Франциямен шектесіп, Пруссияның билігімен, ал қалған бөлігі Бавария мен Гессеннің Ұлы герцогтігімен басқарылды.
XIX ғасыр
XIX ғасырдың бірінші жартысында көптеген немістер неміс мемлекеттерінің көпшілігінің немесе барлық мемлекеттерінің бірігуін күтті, бірақ неміс басшыларының көпшілігі және шетелдік державалар оған қарсы болды. Неміс ұлтшыл қозғалысы біріккен Германия (әлі Австриясыз) Францияның орнын батыс Еуропадағы басым құрлық державасы алады деп сенді. Бұл аргумент демографиялық өзгерістердің көмегімен қол жеткізілді: орта ғасырдан бастап Франция Батыс Еуропадағы ең көп халықты құраған, бірақ 19 ғасырда оның халқы тұрақтанды (бұл үрдіс 20 ғасырдың екінші жартысына дейін жалғасты), ал неміс мемлекеттерінің халқы оны басып, жылдам өсе берді.
Франко-прусиялық соғыс
Австрияны қоспағанда, Германияның бірігуіне 1870 жылы Франко-Пруссия соғысы мен француз жеңілісі себеп болды. Пруссияның және басқа неміс мемлекеттерінің (Австрияны қоспағанда) әскерлері Седан шайқасында француз әскерлерін талқандады. Ақырында, Парижді ұзақ қоршаудан кейін қол жеткізілген Франкфурт келісім-шарты Францияны Эльзас-Лотарингия аумағын (Эльзастың көп бөлігін және Лотарингияның төрттен бір бөлігін қамтиды) беруге мәжбүр етті, оның тұрғындарының көпшілігі неміс диалектілерінде сөйледі. Франция жаңадан жарияланған Германия империясына бес миллиард франк өтемақы төлеуі керек болды. Содан кейін Германия империясы Францияның орнын басып, ең ірі құрлық державасы болды. Отто фон Бисмарк тұсында Германия қалаған нәрселерінің барлығына қанағаттанғандықтан, оның басты мақсаты бейбітшілік пен тұрақтылық болды. Алайда, 1870 жылдың соңында Германия жеңіске жетеді деп ойлағанда, неміс жұртшылығы Францияны қорлауды талап етті; Неміс армиясы қорғанысқа қабілетті шекаралар құру үшін аннексияға жақтады. Бисмарк француздарды ешқашан ұмытпайтын және кешірмейтінін қасақана мойындады, ол қате есептеп шығарды, сондықтан ол провинцияларды да ала алады. Германияның сыртқы саясаты шығу жолы жоқ тұзаққа түсіп қалды. Бұл саясаттың бір ғана мәні бар еді, ол Францияны оқшаулау еді, сондықтан оның күшті одақтастары болмады. Алайда Франция Ресеймен достық қарым-қатынас орнатып, Берлиннің жоспарларын қиындатты. 1905 жылы Германияның Ресеймен одақтасу жоспары сәтсіз аяқталды, өйткені Ресей Францияға тым жақын болды.
Көшіп келушілер арасындағы шиеленістер
XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында көптеген француз және неміс америкалықтардың жақын маңдағы халықтары арасында кек сақталып, Еуропа құрлығында этникалық шиеленістерді көрсетті.
Дүниежүзілік соғыстар
Германияға қарсы кек алу (esprit de revanche) және Эльзас пен Лотарингияның "жоғалған провинцияларын" қалпына келтіру талаптары 1870 жылдары жиі естілді. 1871 жылдан кейін қысқа мерзімді француздық реакция реваншизм болды: Германияға қарсы кек алу, жек көру және кек алу сезімі және екі жоғалған провинцияны қайтару талабы. Ал Алфонс де Невилльдің суреттері сияқты жеңілістің қорлығын көрсететін суреттер көп сұранысқа ие болды. Алайда француз элитасының пікірі бес жылдан кейін өзгерді. Ал енді билік өкілдері тынышталып, оны кішігірім мәселе деп қарастырды. Эльзас-Лотарингия мәселесі 1880 жылдан кейін кішігірім тақырып болды, ал республикашылар мен социалистер бұл мәселені жүйелі түрде азайтты. Кейгердің айтуынша, "1880 жылдары франкогерман қарым-қатынасы салыстырмалы түрде жақсы болды". Франция бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана қайтып оралуды мақсат етіп алған. 1918 жылы одақтастардың жеңісі Францияның Эльзас-Лотарингияны қайтарып алуын және қысқа уақытқа Еуропа құрлығының жетекші құрлық державасы ретінде бұрынғы позициясын қайта қалпына келтіруін көрсетті. Франция Париж бейбітшілік конференциясында Германияға қарсы қатал бейбітшілік шарттарын ұсынған. Соғыс негізінен француз жерінде жүргізілгендіктен, ол Солтүстік Францияның инфрақұрылымы мен өнеркәсібінің көп бөлігін жойды, ал Франция халқына қатысты ең көп құрбандықтарға ұшырады. Француз пікірінің көп бөлігі Рейн өлкесін, Рейннің батысындағы Германияның бөлігі мен Францияның солтүстік-шығыс шекарасына жанасатын және француздық амбицияның ескі ошағы Германиядан тәуелсіз ел ретінде бөлінсін деп қалаған. Ақырында, америкалықтар мен ағылшындықтар оларды Рейн өлкесін әскериліктен арылту және Германияның өтемақы төлеуі туралы уәдемен келісуге мәжбүр етті. Германия империясының шығыс шетінде Мемель аумағы Шығыс Пруссияның қалған бөлігінен бөлініп, Литваға қосылғанға дейін Франция басып алды. Австрияға, ол шамамен оның неміс тілінде сөйлейтін аймақтарына дейін қысқарды, Судеттер (шех жерлерінің көбінесе неміс мекендейтін аймақтары) және Оңтүстік Тирольді қоспағанда, Германияға қосылу арқылы өзінің бұрынғы Қасиетті Рим империясының мүше мемлекеттеріне қайта қосылуға тыйым салынды. Германияның Версаль келісім-шарты бойынша 1923 жылы өтемақы төлемегеніне жауап ретінде Франция 1925 жылға дейін Германияның көмір және болат өндірісінің орталығы болған Германияның Рур аймағын басып алды. Сонымен қатар, француздықтар басымдықты Халықаралық Олимпиада комитеті Германияны 1920 және 1924 жылғы Олимпиада ойындарына қатысуға тыйым салды, бұл Германияны оқшаулауға деген француздық тілегін көрсетеді. Версаль шарттарына сәйкес француз армиясының Рейнландты 1935 жылға дейін басып алу құқығы болды, бірақ іс жүзінде француздар Рейнландтан 1930 жылдың маусым айында кері қайтты. Рейн аймағында 1918 жылдың желтоқсаны мен 1930 жылдың маусымы аралығында орналасқан француздықтардың бірқатар бөлімшелері Францияның Африкадағы отарларынан жалдалғандықтан, бұл "Рейндегі қара қорқыныш" деп аталатын зорлық-зомбылық науқанын көтеріп жіберді. Неміс үкіметі мен түрлі жергілікті неміс топтары француз армиясындағы сенегальдық бөлімшелер ақ неміс әйелдерін өнеркәсіптік масштабта зорлап жатыр деп мәлімдеді. Көптеген неміс авторлары "Рейндегі тұқым қуалайтын жау" Франция әрқашан жануарлар немесе зұлым балалар ретінде бейнеленген сенегальдықтарды неміс әйелдерін зорлауға әдейі жіберді деп теңеген. 1944 жылдың тамызында одақтас әскерлер Нормандия мен Прованс аймақтарын азат еткенде, Парижде жеңіске жетіп, халықтық қуаныш пен неміспен ынтымақтастық жасаған француздарға жеккөрушілік туғызады. Неміс тұтқындарынан кейбіреулерін қарсылық күштері өлтірді.
Соғыстан кейінгі қарым-қатынастар
Басқа одақтастар арасында Францияның жеңілген Германияны басып алуына қатысуы керек пе деген пікірталастар болды, өйткені ұзақ уақыттан бері Франко-неміс бәсекелестігі Германияның қайта құрылуына кедергі келтіреді деп қорқынышты. Ақырында француздарға қатысуға рұқсат берілді және 1945 жылдан 1955 жылға дейін француз әскерлері Рейнландта, Баден-Вюртембергте және Берлиннің бір бөлігінде орналасты, ал бұл аймақтар француз әскери губернаторының қарамағына берілді. Саар протектораты Батыс Германияға тек 1957 жылы қосылды. Кель Страсбургтың маңындағы қалашыққа айналды. Соғыстан кейін барлық азаматтар Кельден шығарылды. Бұл жағдай 1953 жылға дейін жалғасты, содан кейін қала Германия Федеративтік Республикасына қайтарылды және босқындар оралды. 1950 жылдары француздар мен батыс немістер Еуропалық Одақ құрылуына әкелген франко-неміс ынтымақтастығының жаңа кезеңін бастады. Содан бері Франция мен Германия (Батыс Германия 1949 және 1990 жылдар аралығында) Еуропалық Одақтың жұмыс істеуінде және жалпы сыртқы саясат мәселелерінде жиі ынтымақтасады. Мысалы, олар 2003 жылы АҚШ-тың Иракқа басып кіруіне қарсылық білдірді, бұл АҚШ Қорғаныс министрі Дональд Рамсфелдті оларды "Ескі Еуропа" деп біріктірді.