Кіріспе

Вирустың түрі Африка шошқа ауруының вирусы (ASFV) - Asfarviridae тұқымдасына жататын ірі, қос жіктелген ДНК вирусы. Ол адамда ауру тудырмайды. ASFV Сахарадан оңтүстікке қарай орналасқан Африкаға тән және құрттар мен жабайы шошқалар, бұта шошқалары мен шошқалар арасында инфекция циклы арқылы жабайы табиғатта кездеседі. Ауру алғаш рет еуропалық қоныс аударушылар ASFV-мен эндемикалық аймақтарға шошқаларды әкелгеннен кейін сипатталған, сондықтан бұл жаңадан пайда болатын жұқпалы аурудың үлгісі болып табылады. АЖЖВ инфекцияланған жасушалардың цитоплазмасында көбейеді. Бұл - екі қабатты ДНК-мен геномды екі аяқты вирустың бірі.

Вирусология

ASFV - ірі (175215 нм), икосаэдрлі, екі қабатты ДНК вирусы, оның линейлік геномдары 189 килобазадан тұрады, онда 180-ден астам ген бар. Гендер саны вирустың әртүрлі оқшауланған түрлерінде сәл өзгешеленеді. ASFV басқа ірі ДНК вирустарымен, мысалы, поксвирустармен, иридовирустармен және мимивирустармен ұқсастықтарға ие. Басқа вирустық геморрагиялық қызуы сияқты, репликация үшін негізгі мақсатты жасушалар моноциттер, макрофагтар желісі болып табылады. Вирустың қоныс клеткасына енуі рецептор арқылы жүзеге асады, бірақ эндоцитоздың нақты механизмі әзірге белгісіз. Вирус өзінің геномын репликациялау мен транскрипциялау үшін қажетті ферменттерді, соның ішінде базалық экзизициялық жөндеу жүйесінің элементтерін, құрылымдық ақуыздарды және жасушаларда репликациялау үшін маңызды емес, бірақ вирустың тіршілік етуі мен оның қожайындарында таралуындағы рөлдері бар көптеген ақуыздарды кодтайды. Вирустың көбеюі ядролық зауыттар аймақтарында орын алады. Бұл өте жақсы ұйымдастырылған процесс, оның кем дегенде төрт сатысы бар: бірден ерте, ерте, орташа және кеш. Көбейту мен құрастырудың басым бөлігі вирустық фабрикалар деп аталатын жасушаның дискретті, перинуклеарлық аймақтарында жүреді және ақыр соңында ұрпақ вириондары микротүбіршектер арқылы плазмалық мембранаға тасымалданады, онда олар өрбіп шығады немесе жаңа жасушаларды жұқтыру үшін актин проекцияларымен бірге кетеді. Вирус өмірлік циклы бойына өркендеген сайын, қожалық жасушасының барлық органельдері болмаса да, олардың көпшілігі өзгертіледі, бейімделеді немесе кейбір жағдайларда жойылады. Икосаэдрлік капсидтің құрастырылуы эндоплазмалық тордан алынған модификацияланған мембраналарда пайда болады. Протеолиздік жолмен өңделген полипротеиндерден алынған өнімдер ішкі мембрана мен нуклеопротеин ядросының арасындағы ядролық қабықты құрайды. Плазмалық мембранадан бөлшек-бөлшектер шыққанынан кейін қосымша сыртқы мембрана пайда болады. Вирус инфекцияланған макрофагтардағы сигнал беру жолдарын тежейтін және осылайша иммундық реакция гендерінің транскрипциялық белсенділігін реттейтін ақуыздарды кодтайды. Сонымен қатар, вирус вирустар ұрпағының пайда болуын жеңілдету үшін инфекцияланған жасушалардың апоптозын тежейтін ақуыздарды кодтайды. Вирустың жасушалық жабысу ақуыздарына ұқсас вирустық мембрана ақуыздары вирусты жұқтырған жасушалар мен клеткадан тыс вириондардың қоныс тектес бөліктерімен өзара әрекеттесуін реттейді. ASFV p72 барлық генотиптері Шығыс және Оңтүстік Африкада таралған. I генотип Еуропа, Оңтүстік Америка, Кариб бассейні және Батыс Африка елдерінде таралған. VIII генотипті тек Шығыс Африканың төрт елінде кездеседі.

Эволюция

Вирус жабайы шошқаларды, соның ішінде орман шошқаларын (Hylochoerus meinertzhageni), қара шошқаларды (Phacochoerus africanus) және шошқаларды (Potamochoerus porcus) жұқтыратын жұмсақ құрттың (Ornithodoros туысы) вирусынан шыққан деп есептеледі. Бұл жабайы жануарларда инфекция әдетте симптомсыз жүреді. Бұл вирус біздің заманымыздың 1700 жылы пайда болған. Бұл күннің тарихи деректерге сай болғаны анық. Шошқалар алғашқыда Солтүстік Африка мен Еуразияда отандық болып өсті. Олар Еуропадан және Қиыр Шығыстан Оңтүстік Африкаға сәйкесінше португалдар (300 жыл бұрын) және қытайлықтар (600 жыл бұрын) әкелді. 19 ғасырдың соңында ASFV (Кения) өскен аймақта ірі қара мал өліміне байланысты ірі қара өлімі басталды. 1904 жылы Сейшель аралдарынан, ал 1905 жылы Англиядан колонизаторлар ірі көлемде шошқаларды асылдандыру үшін әкелді. Ол кезде шошқа өсіру еркін жүргізілетін. АЗС-тің алғашқы ошағы 1907 жылы тіркелген.

Таксономия

АСЖВ-ның жақын туыстары жоқ. Бұл Asfivirus тұқымдасының, Asfarviridae туысының және Asfuvirales отрядының жалғыз түрі. Осы үш таксондардың әрқайсысы кем дегенде ішінара ASFV-ге байланысты аталған.

Белгілері мен симптомдары

Аурудың өте қауіпті штаммдарынан болатын жіті түрінде шошқаларда жоғары температура пайда болуы мүмкін, бірақ алғашқы бірнеше күн бойы басқа да белгілер байқалмайды. Содан кейін олар бірте-бірте тамақ жегісі келмей, күйзеліске ұшырайды. Ақ терілі шошқаларда аяқ-қол көк-қызғылт түске айналады, ал құлақтар мен ішке қан кету байқалады. Ауру жұқтырған шошқалар бір-біріне жақын тұрып, қатты дірілдеп, қалыпты емес тыныс алады, кейде жөтелдейді. Егер оларды тұруға мәжбүр етсе, олар аяқтарында тұрақсыз болып көрінеді; бұл жаңа туған шошқаларда A I типті туа біткен тербеліс деп аталады. Олар жұққаннан кейін бірнеше күн ішінде коматозға түсіп, қайтыс болады. Жүкті аналық малдың өздігінен түсік алуы мүмкін. Жұмсалған шошқалар салмағын жоғалтады, арықтап, өкпе қабынуының белгілерін, тері жарасын және буындардың ісінін алады.

Диагностика

АЗСВ инфекциясының клиникалық белгілері классикалық шошқа безгегіне өте ұқсас және әдетте екі ауруды зертханалық диагноз бойынша ажырату керек. Бұл диагноз әдетте ЭЛИСА, нақты уақыттағы ПТР немесе вирусты жұқтырған шошқаның қанынан, лимфа түйіндерінен, селезенінен немесе сарысуынан оқшаулау арқылы жасалады. Ұлыбританияның ұлттық шошқа қауымдастығы вирустың жұқтырған шошқалармен тікелей немесе жанама байланыс арқылы, нәжіс немесе дене сұйықтықтары арқылы да жұқтыра алатынын мәлімдейді. Вирус шошқа нәжісінде 11 күн, ал шошқа етінен жасалған өнімдерде бірнеше ай немесе жылдар бойы өмір сүре алатындықтан, қауымдастық шошқа фермалары үшін қатаң биологиялық қауіпсіздік шараларын, соның ішінде Ұлыбританияға кірген кезде үш күндік карантинді және шошқалар мен жабайы шошқалар кездесетін аймақтардан аулақ болуды ұсынады.

Вакциналарды зерттеу

Вьетнам 2022 жылдың 1 маусымында африкалық шошқа безгегіне қарсы алғашқы вакцинаны табысты өндірді. Еуразиялық "Georgia07" изолятына қарсы, 22 қаңтар 2020 жылдан бастап АҚШ-та вирустық I177L генін жою арқылы әлсіретілген эксперименталды вакцина әзірленуде. Бұл эксперименталды вакцина 2023 жылдың 3 қаңтарынан бастап вакцина кандидаты ретінде лицензияланды.

Тарих

Алғашқы аурудың алғаш рет 1907 жылы, 1921 жылы Кенияда алғаш рет сипатталғаннан кейін, қайтадан пайда болғаны анықталды. 1957 жылға дейін бұл ауру Лиссабонда (Португалия) тіркелгенге дейін Африкамен шектеліп қалды. 1960 жылы Португалияда тағы бір індет тарады. Осы алғашқы енгізілгеннен кейін ауру Иберия түбегінде қалыптасты, ал 1980 жылдары Францияда, Бельгияда және басқа да Еуропа елдерінде ошақтық аурулар пайда болды. Испания мен Португалия 1990 жылдардың ортасына дейін мал сойылу саясаты арқылы ауруды жоя алды. АЗС Атлант мұхиты арқылы өтті және кейбір Кариб аралдарында, оның ішінде Эспаньолада (Доминикан Республикасы мен Гаити) аурудың таралуы туралы хабарланды. Нәтижесінде АҚШ кеден және шекара қорғау қызметі АҚШ-қа таралудың алдын алу үшін жоғары сақтық режимінде, бұл елдің шошқа ет өнеркәсібіне миллиардтаған долларлық зиян келтіреді.

Куба

1971 жылы Кубада аурудың ошағы пайда болды, нәтижесінде бүкіл елде жануарлар эпидемиясының алдын алу үшін 500 000 шошқа сойылды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы бұл ауруды 1971 жылдың "ең қорқынышты оқиғасы" деп атады. Бұл оқиғадан алты жыл өткен соң, Newsday газетінде іздеуден өтпеген дереккөздерге сілтеме жасап, Кастроға қарсы диверсанттар АҚШ-тың Орталық барлау агенттігінің қызметкерлерінің жасырын қолдауымен, Куба экономикасын тұрақсыздастыру және Фидель Кастроға қарсылық білдіру үшін, 1971 жылы басталғаннан алты апта бұрын Кубаға африкалық шошқалар обасының вирусын енгізген деп мәлімдеді. Вирусты Панама каналы аймағындағы әскери базадан АҚШ-тың аты аталмаған құпия көзі жеткізуі мүмкін.

Еуропа

ASFV алғаш рет 1957 жылы Еуропада, Португалияда пайда болды. Сол жерден ол Испания мен Францияға тарады. АЗСЖ-ны жою үшін кеңінен жою және заманауи шаруашылық нысандарын салу сияқты бірлескен күш-жігер жұмсалса да, ауру тек 1990 жылдары ғана жойылған. 2007 жылдың басында Грузияда індет орын алып, кейіннен Армения, Әзірбайжан, Иран, Ресей және Беларусь елдеріне тарады, бұл АПҚ географиялық жағынан одан әрі таралып, шошқа шаруашылығына кері экономикалық әсер етуі мүмкін деген алаңдаушылықты тудырды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының 2013 жылғы есебінде Африкалық шошқа безі 2007 жылдың қараша айында Солтүстік Кавказға тарағаннан бері Ресей Федерациясында эндемиялық ауруға айналған, бұл ауру Грузиядан Чечняға жұқтырған жабайы шошқалардың қозғалысы арқылы орын алған болуы мүмкін. Есепте аурудың Кавказдан солтүстікке қарай елдiң басқа бөліктеріне, мысық шаруашылығы көбірек шоғырланған Орталық федералды округке (Ресейдің шошқаларының 28,8% -ы) және Волга федералды округіне (ұлттық мал басының 25,4% -ы) және солтүстік-батысқа қарай Украина, Беларусь, Польша және Балтық елдеріне қалай тарағаны көрсетілді. Ресейде бұл ауру "Тверь облысына ендемиялық сипатқа ие болды" (Мәскеуден солтүстікке қарай 106 км, Ресейдің Балтық теңізіндегі көршілес елдеріне шығысқа қарай 500 км). Ресейде африкалық шошқа ауруы вирусының таралуына себеп болған факторлардың бірі - "зарарланған шошқа өнімдерінің" зардап шеккен (карантинге алынған және саудаға шектеу қойылған) аймақтардан тыс жерлерде кең қашықтыққа (мыңдаған шақырымға) ел ішінде "таратуы". Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының баяндамасында вирус таралуына себепші болған "көптеп сатып алушылар, әсіресе әскери азық-түлікпен қамтамасыз ету жүйесі, ластанған етті заңсыз таратумен бірнеше рет айналысты" деп жазылған. Бұған дәлел ретінде "Ленинград облысындағы қайта-қайта орын алған аурулар" келтірілген. Хабарда "Ресей Федерациясымен шекаралас елдер, әсіресе Украина, Молдова, Қазақстан және Латвия [африкалық шошқа безгегі] жұқтырып, оның таралуына барынша бейім, себебі олардың шошқа шаруашылығында биологиялық қауіпсіздіктің деңгейі төмен. [Африкалық шошқа ауруының] Украинаға таралуын болдырмау Еуропадағы барлық шошқа өсіру секторы үшін аса маңызды. Ресей Федерациясындағы алаңдаулы оқиғаларды ескере отырып, Еуропа елдері сақ болуы керек. Олар алдағы уақытта да [африкалық шошқа ауруының] аумақтарына енуіне жол бермеуге және оған тиімді қарсы әрекет етуге дайын болуы керек ". Вирустың таралуын тоқтату үшін "Ресей Федерациясындағы қазіргі жағдай [алдын алу] көбінесе бейресми аула деңгейінде ерекше назар аудару керектігін және тек шошқа бағушыларды ғана емес, сонымен қатар бүкіл құндылық тізбегі бойынша барлық қатысушыларды - касапшыларды, делдалдарды, мал сою орындарын және т.б. тарту керектігін көрсетеді. Олар аурудың алдын алу және оны танудың жолдарын білуі керек, сондай-ақ ошақтардың пайда болғанын ұлттық билік органдарына хабарлаудың маңыздылығын түсінуі керек. 2007 жылдан бастап 2018 жылдың 31 тамызына дейін Ресейдің ауыл шаруашылығын бақылайтын федералдық агенттігі Россельхознадзордың (Ланг ру) ветеринариялық бөлімі және мемлекеттік БАҚ-тар 1367 үй шошқалары мен жабайы шошқалардың АЖС-мен ауыруы туралы хабарлады. Ресми мәліметтерге сәйкес, орталық және оңтүстік аудандар аурудың ең көп тараған аймақтары болып табылады (шығыста бірнеше рет). 2012 жылдың тамызында Украинада африкалық шошқа ауруының ошағы пайда болғаны туралы хабарланды. 2013 жылдың маусым айында Белоруссияда аурудың басталғаны туралы хабарланды. 2014 жылдың қаңтар айында Литва мен Польшада, 2014 жылдың маусым айында Латвияда және 2015 жылдың шілдесінде Эстонияда африкалық шошқа ауруының бар екендігі туралы мәлімделген. 2015 жылдың шілдесінде Эстонияда Латвиямен шекаралас Валгамаада шаруашылықта өсірілген шошқаларда африкалық шошқа ауруының алғашқы жағдайы тіркелді. Сол күні Латвиямен шекаралас Вильянди округінде тағы бір жағдай тіркелді. Барлық шошқалар өлтіріліп, олардың өліктері өртеліп тасталды. Бір айға жетпей 15000-ға жуық фермадағы шошқалар қырылды, ал елде "көптеген тонна өліктерді жою үшін күресте болды". Өлім-жітім саны "көбейеді деп күтілуде". Латвия 2017 жылдың қаңтар айында үш аймақта, соның ішінде Кримулда аймағындағы шошқа фермасында, африкалық шошқа ауруының басталуымен байланысты төтенше жағдай жариялады, нәтижесінде газды қолдану арқылы шамамен 5000 аналық ір...

Қытай және Шығыс Азия

2018 жылдың тамызында Қытайда Ляонин провинциясында алғашқы африкалық шошқа безгегі басталғаны туралы хабарланды, бұл Шығыс Азияда алғашқы тіркелген жағдай болды. 2018 жылдың 1 қыркүйегіне қарай елде 38000-нан астам шошқа өлтірілді. 2018 жылдың 10 қыркүйегінен бастап Қытай вирустың 6 провинциядан тыс таралуын болдырмау үшін елдің көп бөлігінде тірі шошқалар мен шошқа өнімдерін тасымалдауды тоқтатты. 2018 жылдың соңына қарай Қытайдың 23 провинциясы мен муниципалитетінде аурудың таралуы туралы хабарланды. 2019 жылдың 25 сәуірінде вирустың Қытайдың барлық аймақтарына, сондай-ақ Камбоджа, Лаос, Таиланд және Вьетнам сияқты Оңтүстік-Шығыс Азияның кейбір аймақтарына тарағаны туралы хабарланды. Қытайдағы шошқалар саны өткен жылмен салыстырғанда 100 миллионға жуық азайып, еуропалық шошқа етінің бағасы алты жылдағы ең жоғары деңгейге жетті. Нанкай университетінің Зэ Чэнь, Шан Гао және олардың әріптестері кішкентай РНК-ны қолдану арқылы қойлар мен ірі қаралардан алынған дермаценторларда (қатты құрттарда) АСЖВ-ны анықтады. Бұл 235 бп сегмент АСЖВ- ның 99% - ға тең 235 бп ДНК сегментімен бірдей болды және үш бір нуклеотидтік мутация (C38T, C76T және A108C) болды. C38T, нәтижесінде бір ғана G66D аминқышқыл мутациясы пайда болады, бұл 2018 жылы Қытайда тіркелген NCBI Genbank деректер базасында және ASFV штаммында (GenBank: MH713612.1) тіркелген барлық ASFV штаммынан ерекшеленетін жаңа ASFV штаммының бар екендігін көрсетеді. 2019 жылдың желтоқсан айында Қытай 17 желтоқсанда 392 адамға жеткен африкалық шошқа ауруының ошақтауына байланысты Индонезиядан шошқалар мен жабайы шошқаларды импорттауға тыйым салды. 2019 жылдың қыркүйек айында Оңтүстік Кореяда вирустың алғашқы басталғанын хабарлағаннан кейін бір күн өткен соң, 4700 шошқа өсірілген Йончхондағы шошқа фермасында африкалық шошқа безгегінің екінші жағдайы анықталғандығын растады. 2019 жылдың 31 қазанына дейін вирустың үй шошқаларында Кёнгидоның тоғыз және Инчхон қаласының бес жерінде байқалғаны анықталды. Сондай-ақ, ол 18 жабайы шошқада Gangwon do және Gyeonggi do, азаматтық бақылау аймағында немесе оған жақын жерде расталды. 2020 жылдың 3 ақпанында Лейю (Кіші Кинмен) жағалауында тағы бір жұқтырған шошқа өлімі табылды, бұл Кинмен округінің жағалауында табылған жұқтырған шошқа өлімдерінің жалпы санын он бірге жеткізді. 2020 жылдың сәуір айында Лиеу (Кіші Кинмен) жағалауында африкалық шошқа ауруы вирусын алып жүретін он екінші шошқаның өлімі расталды. Сынақтан өткеннен кейін аралдағы жеті белсенді шошқа фермасында аурудың таралуы байқалған жоқ. 29 мамырда Қытайдың Ауыл шаруашылығы және ауыл шаруашылығы министрлігі жұма күні Солтүстік-Батыс Гансу провинциясының Ланчжоу қаласының маңында африкалық шошқа безгегінің жаңа ошағын анықтағанын мәлімдеді. 2019 жылдың 9 сәуірінде Мацу аралдарындағы (Льенцзян округі) Нанган жағалауында АЧС жұқтырған шошқаның өлімі анықталды.

Оңтүстік-шығыс Азия

Филиппиннің ауыл шаруашылығы департаменті 2019 жылдың тамызында Ризал мен Булакан қалаларында шошқа өліміне байланысты африкалық шошқа безгегі оқиғаларына қатысты тергеу бастады. Департамент зардап шеккен шаруашылықтардың радиусында шошқаларды сойылуға бұйрық берді. Филиппиндегі африкалық шошқа безгегінің алғашқы жағдайы 2019 жылдың 9 қыркүйегінде елдің ауыл шаруашылығы департаментімен расталды. Департамент 20 қан үлгісін Ұлыбританияға тексеруге жіберді, оның 14-інде африкалық шошқа ауруы вирусы анықталды. Алайда, бұл аурудың әлі де эпидемиялық деңгейге жетпегенін және оның ауырлығын әлі де бағалауда екенін мәлімдеді. Вьетнам үкіметі шошқалар мен шошқа өнімдерінің қозғалысын шектеу үшін әрекет жасап, елге жануарлар мен жануарлар өнімдерін, әсіресе шошқалар мен шошқа өнімдерін, контрабандалық жолмен әкелуді, заңсыз тасымалдауды және оларды саудалауды болдырмау, жедел анықтау және қатаң түрде қарау шараларын қолданды. 2019 жылдың қазан айының соңына дейін Дилиде шағын шаруа қожалықтарының шошқа фермаларында жалпы 100 аурудың таралуы тіркелді. Алайда, қаңтардан бері көптеген жабайы шошқалардың өлімі туралы хабарланған, ал 2021 жылдың наурызына дейін жүзден астам Борнейдің сақал шошқасының өлімі анықталған; Сабахтың жабайы табиғат департаменті кейіннен бұл АЧС-ке байланысты болуы мүмкін деп мәлімдеді. Оңтүстік-шығыс Азияның басқа да шошқа түрлері де, соның ішінде (Сулавеси) Celebes warty pig (Селебес) сияқты зардап шекті деп есептеледі.

Үндістан

2020 жылдың 29 сәуірінде Үндістанда алғаш рет Ассам және Аруначал Прадеш штаттарында африкалық шошқа безгегі ауруының басталғаны туралы хабарланды. Ауру Қытайдан трансшекаралық жолмен таралып жатыр деп айтылды. Ветеринариялық департамент берген мәліметтерге сүйенсек, осы уақытқа дейін Ассамның 9 аудандарында 15 мыңнан астам шошқа өліп қалған. Голахат, Мажули, Дибрукгар, Камруп, Дхемажи, Бисванат, Солтүстік Лакхимпур, Сивасагар, Жорхат. Ассамның зардап шеккен аудандарында шошқа етін сатуға және тұтынуға тыйым салынды. 4 шілдеде Голахаттың Бокахат ауданында шошқалардың өліктерінің кейбір үлгілерінің тестілеу нәтижелері келіп түсті. Боқахатта шошқа өлімі 800-ге жуық адамға жетті. Аурудың Боқақат маңындағы Қамарғаудан келгені күтілуде.

Тарихи теориялар

Африкадан тыс жерлерде АЗС-тің пайда болуы ЖИТС-тің пайда болуымен бір мезгілде екі адамның бір-бірімен байланысты екендігіне қызығушылық тудырды, ал 1986 жылы "Ланцет" журналында бұл туралы баяндама жарияланды. Алайда адамның иммунодефициті вирусының (АИТВ) ЖҚТБ-ға себепші екені белгілі болған соң, АЖЖ-мен кез келген ықтимал байланыс жоққа шығарылды.