Кіріспе

Фитаникалық қышқыл (немесе 3,7,11,15 тетраметилгексадеканоидты қышқыл) - адамдар сүт өнімдерін, қайтарушы жануарлар майын және кейбір балықтарды тұтыну арқылы ала алатын тармақталған тізбекті май қышқылы. Батыс елдерінің тамақтану режимінде фитан қышқылының тәулігіне 50-100 мг-дан артық болуы мүмкін. Оксфордта жүргізілген зерттеуде ет жейтін адамдардың плазмадағы фитаникалық қышқыл концентрациясы вегетариандықтарға қарағанда орташа есеппен 6,7 есе жоғары екені анықталды.

Адамның патологиясы

Көптеген май қышқылдарынан айырмашылығы, фитан қышқылы β-окистену арқылы метаболизмге ұшырамайды. Оның орнына пероксисомада α-окистенуден өтеді, онда ол бір көміртегін алып тастау арқылы пристанол қышқылына айналады. Пристанол қышқылы пероксисомада бірнеше рет β-окистенуден өтіп, митохондрияда көмірқышқыл газы мен суға айналатын орта тізбекті май қышқылдарын түзеді. Ересектерде Рефсум ауруы - ПХИГ генінің мутацияларына байланысты аутосомалық рецессивті неврологиялық ауруы α окистену белсенділігі бұзылады және олардың қаны мен тіндерінде фитан қышқылының үлкен қорын жинақталады. Бұл жиі перифериялық полиневропатияға, мишашасының атаксиясына, пигментті ретинитке, аносмияға және есту қабілетін жоғалтуға әкеледі.

Басқа организмдерде болуы

Қайтарушы жануарларда ішке сіңген өсімдік материалдарының ішек ферментациясы хлорофиллдің құрамдас бөлігі фитолды бөліп шығарады, ол кейін фитан қышқылына айналады және майларда сақталады. Адамдарда жасалған байқаулардан айырмашылығы, адам емес приматтардың, оның ішінде адамнан басқа ірі маймылдардың (боноболар, шимпанзелер, гориллалар және орангутан) өсімдік материалдарының ішек ішегін ашытудан фитаникалық қышқылдың едәуір мөлшерін ала алатындығына жанама дәлелдер бар. Тұщы судағы губкаларда 4,8,12 триметилтридеканоидтық, фитандық және пристандық қышқылдар сияқты терпеноидтық қышқылдар бар, бұл осы қышқылдардың теңіз және тұщы судағы губкалар үшін химиялық-таксиномиялық маңызы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Сумак блоха қоңызы сияқты жәндіктер фитол мен оның метаболиттерін (мысалы, фитаникалық қышқыл) химиялық қорқынышты заттар ретінде пайдаланады. Бұл қосылыстар қоныс аударатын өсімдіктерден алынады.

Транскрипцияның модуляторы

Фитаникалық қышқыл мен оның метаболиттері PPAR альфа және ретиноид X рецепторларының (RXR) транскрипциялық факторларына байланады және/ немесе белсендіріледі.