Кіріспе
Экологиялық жеткіліктілік немесе жай жеткіліктілік энергия, көміртегі және материалға негізделген қызметтер мен өнімдерге деген қажеттілікті азайту арқылы қоғамның экологиялық ізін азайту тұжырымдамасы немесе стратегиясына қатысты. Терминді MIT профессоры Томас Принсен 2005 жылы жазған "Жеткіліктіліктің логикасы" кітабында танымал етті. Мақсат ретінде жеткіліктілік барлық адамдардың планеталық шекарада жақсы өмір сүруін қамтамасыз ету, яғни Жердің экологиялық шектерін асырмай және ресурстарды пайдалану мен ластануды шектемей. Принсен "көп нәрсе мүмкін болғанда жеткілікті іздеу интуитивті де, ұтымды да - жеке, ұйымдық және экологиялық тұрғыдан. Ал экологиялық жағынан бұл - этикалық норма". Ерекшелікті іске асыру үшін әртүрлі авторлар нақты іс-қимылдар мен саясаттың принциптері мен идеяларын ұсынды. Жетістікке жеке деңгейде жеке көзқарас немесе өмір философиясы ретінде қарауға болады (мысалы, француз экологист Пьер Рабидің "Собриет" концепциясында). Сарапшылардың саны артып келеді, өйткені техникалық прогресс және жасыл технологиялар бұл мақсатқа жету үшін жеткіліксіз деп санайды. Жетістік сонымен қатар әлеуметтік өзгерістерді (тұрмыс салты, әлеуметтік тәжірибелер, инфрақұрылымдар және т.б.) белгілейді. Бұл мақсатқа сәйкес келетін өндіріс пен тұтыну деңгейін жеткізу үшін қажет болады. Бұл қазіргі модельдердің жеке және әлеуметтік шектеулері туралы мәселені көтереді, әсіресе "жетілділік" сезімін негізге алады. IPCC жеткіліктіліктілікті "жаһандық шекаралардағы барлық адамдарға әл-ауқат қамтамасыз ете отырып, энергияға, материалдарға, жерге, суға және басқа да табиғи ресурстарға деген сұранысты болдырмайтын саясаттық шаралар мен күнделікті тәжірибелер жиынтығы" деп айқындайды. Ерекшелік термині Томас Принсеннің 2005 жылы жарық көрген "Ерекшелік логикасы" кітабында танымал болды, онда ол "көп нәрсе мүмкін болғанда жеткілікті іздеу интуитивті де, ұтымды да - жеке, ұйымдық және экологиялық тұрғыдан. Ал экологиялық жағынан бұл - этикалық норма". Қажеттілік жеке деңгейде жеке ұстаным немесе өмір философиясы ретінде қарастырылуы мүмкін (мысалы, француз экологист Пьер Рабидің "Собриет-геуреус" концепциясында немесе Шнайдвиндтің "Жақсы өмір" концепциясында), сондай-ақ либералды қоғамдар ұғымына өзгертулер енгізе алатын негізгі ұжымдық құндылық ретінде. Ерекшелік туралы түсінік барлық әлеуметтік салаларда және экономикалық салаларда талқылануы мүмкін. Өмір салты жағынан бұл ерікті қарапайымдық пен төмендеу ұғымдарымен тығыз байланысты.
As an increasing number of experts consider that technical progress and greener technologies alone will not be enough to achieve this goal, sufficiency also designates the societal transformations (in terms of lifestyles, social practices, infrastructures, etc.) that will be necessary to bring production and consumption patterns to a level compatible with the goal. It raises the question of individual and social limitations on these current patterns, building in particular on a sense of "enoughness". The IPCC defines sufficiency as "a set of policy measures and daily practices that avoid the demand for energy, materials, land, water, and other natural resources while providing wellbeing for all within the planetary boundaries". The term sufficiency has been popularised by Thomas Princen's book The Logic of Sufficiency published in 2005, in which he argues that "seeking enough when more is possible is both intuitive and rational – personally, organizationally and ecologically. And under global ecological constraint, it is ethical." Sufficiency may be approached at individual level as a personal attitude or life philosophy (such as in the Sobriété heureuse concept of French environmentalist Pierre Rabhi, or Schneidewind's concept of the 'Good Life'), as well as a core collective value that could amend the notion of liberal societies. Sufficiency can be interpreted and discussed in virtually all social settings and economic sectors. In terms of lifestyles, it is strongly related to the concepts of voluntary simplicity and downshifting.
Энергияның жеткіліктілігі
Энергияның жеткіліктілігі деген ұғым, ең алдымен, энергия тұтыну саласында дамыды, онда парниктік газдар шығарындылары планетаның сіңіре алатын деңгейінен әлдеқайда асып түседі және IPCC-ге сәйкес "қоғамның барлық аспектілерінде тез, кең ауқымды және бұрын-соңды болмаған өзгерістер" қажет. Техникалық тиімділік пен кері әсердің шектеріне сүйене отырып, жеткіліктіліктілікті қолдаушылар энергия сұранысы мен оған байланысты шығарындыларды жеткілікті түрде азайтуға болмайды деп айтады, егер бұл сұраныстың түпкүлкі себептері, яғни біздің қоғамдарымыз арқа сүйейтін энергия қызметтерінің сипаты мен деңгейі қарастырылмаса. Осы тұрғыдан алғанда, энергияның жеткіліктілігі энергияны тұтынуға негізделген қызметтердің "саны мен сапасын өзгерту" арқылы энергия сұранысын азайту және азайту, атап айтқанда "энергияны аз тұтынуға негізделген мінез-құлық пен қызметті қолдау" арқылы. Тиімділік пен жеткіліктілік іс-әрекеттерінің арасындағы шекара әрқашан дәл белгіленбейді; кейбір авторлардың өмір салтын өзгерту аспектілерін қамтитын тиімділіктің кең ұғымы бар. 2022 жылы шығарылатын академиялық жұмыс жүйелі түрде жіктеледі және деректерге негізделген, жеке және ұжымдық түрде энергияның жеткілікті мөлшерін қамтамасыз етуге ықпал ететін нақты мемлекеттік саясатты шаралары.
Материалдық жеткіліктілік
Ерекшелік материалды тұтынуға да қатысты. Энергияның жеткіліктілігін қамтамасыз ету сияқты, ол жоғары деңгейдегі материалдық ресурстарды қажет ететін қызметтер мен қызмет түрлеріне сұранысты азайтудан және өзінен-өзі аз ресурстарды қолдауға байланысты. Мысалы, бұл идеялар ысырапшылдықты болдырмау, азырақ өнімге ие болу және олардың өмір сүру мерзімін ұзарту идеяларымен байланысты. Бұл жерде де, авторлардың анықтамаларына байланысты, тиімділік пен жеткіліктілік арасындағы шекара әрқашан да дұрыс көрсетілмеуі мүмкін. Мысалы, ЮНЕП-тің баяндамасында тұрғын үй кеңістігін қысқарту, кіші көліктер мен автокөліктерді бөлісу сияқты заттар материалды тиімділік ретінде жіктеледі, ал олар дәстүрлі түрде жеткіліктілік ретінде қарастырылады.
Әлеуетті әсер
Экологиялық/энергетикалық ауысудың көптеген сценарийлерінде жеткіліктілік негізінен соқыр нүкте болып қалады, онда тиімділік пен жасыл технологиялар әдетте үлгіленетін негізгі және жалғыз стратегиялар болып табылады. Алайда, ерекше жағдайлар бар. Француздық "NegaWatt Association" компаниясы өзінің "NegaWatt 2050" ұлттық сценарийі арқылы Франция деңгейінде энергияның жеткілікті болу мүмкіндігін бағалады. Сценарий үш қағидаға негізделген (толық тиімділік жаңартылатын энергия көздері) және 2050 жылға қарай энергия сұранысын 2 есеге және парниктік газдар шығарындыларын 4 есеге азайтуды көздеуде, бұл модельдер ақылға қонымды деп санайтын өмір салты мен қоғамдық ұйымды өзгертуді қамтиды. Ерекшелік тиімділікке қарағанда энергияны көбірек үнемдейді. Германияда жүргізілген зерттеуде үй шаруашылығының энергия тұтынуын 70 пайызға төмендетуге жеткіліктілік шаралары мүмкіндік беретіндігі анықталды. Есептеу жеткіліктіліктілікті құралдардың өлшемін (кішірек, аз құрылғылар) және олардың пайдалану үлгілерін қамтиды. Басқа сценарийлер мен модельдер бойынша да құн сақтау әлеуетінің көлемі туралы ұқсас қорытындылар шығарылады. Энергияның жеткіліктілігін бағалаудың сенімділігі мен көрінісін арттыру үшін энергия сценарийлерінде нұсқаулар мен ұсынымдар жарияланды (мысалы, Германияның Қоршаған орта министрлігі немесе Францияның SHIFT жобасы).
Қажеттіліктер, қалаулар және жеткіліктілік туралы пікірталас
Ол энергияны тұтыну мен материалдық негіздегі қызметтерге қатысты өзіндік және ұжымдық өлшеушілік сезімін қалыптастырғандықтан, жеткіліктілік артық деп саналатын қажеттіліктер мен нақты негізделген қажеттіліктер арасында шекара салуды талап етеді. Бұл күрделі және даулы теориялық және практикалық сұрақтарды туғызады. Жауаптар мәдениет жағынан әр түрлі болуы мүмкін, уақыт пен контекстке байланысты өзгеруі мүмкін, сондай-ақ табыс пен басқа да әлеуметтік-экономикалық факторларға байланысты болуы мүмкін. Бұл мәселе жеке құндылықтар, этика және өмір салты деңгейінде ғана емес, сонымен қатар қоғамдық шешімдер үшін де маңызды. Мысалы, әуежай салу немесе кеңейту бұрыннан бері сәл ғана сәтті сыналды, бірақ соңғы екі шешім бұл жағдайдың өзгергенін көрсетеді: 2018 жылы Франция үкіметі Нотр-Дам де Ландес әуежайын тастау туралы шешім қабылдады және Ұлыбритания сотының 2020 жылы Хитроу әуежайын кеңейтуді климаттың өзгеруі бойынша заңсыз деп жариялаған шешімі.
Экономикалық әсері
Ерекшелік тұтынуды және энергияға негізделген және материалға негізделген қызметтердің дамуын шектейтінін болжайды, олар көбінесе тауарлар мен жабдықтармен немесе олармен байланысты. Осылайша, жеткіліктілік кейбір өнімдердің қазіргі тұтыну деңгейін шектеуді және кейбір инфрақұрылым түрлерін жоюды білдіреді. Де-өсу тұжырымдамасымен ортақ сын-пікірлер: бұл экономикалық өсуге зиян тигізеді, жұмыссыздықты арттырады және әлеуметтік проблемаларға әкеледі. Қазіргі энергия мен ресурс қажет ететін қызметтердің жеткіліктілігі төмендейді, ал сол уақытта энергияны үнемдейтін, жергілікті және жұмыспен қамтуды қажет ететін қызметтердің дамуы күшейеді. Қазіргі уақытта жеткіліктілікке негізделген қоғамның макроэкономикалық әсері туралы зерттеулер шектеулі. Әсіресе, жеткіліктілікке негізделген жүйелі бизнес модельдерді қалай дамыту және насихаттау керектігін және бұл экономикалық жүйені қалай өзгертетінін түсінудің жетіспеушілігі бар.
Қайталану әсерлері
Ерекшелікпен байланысты үшінші қарсылық - тиімділікке қатысты, энергия мен материалды үнемдеудің жанама кері әсері болуы мүмкін. Бұл бір саладағы үнемдеудің екінші саланың экологиялық әсерінің өсуіне байланысты жойылып кетуін болдырмау үшін жеткіліктіліктілікті барынша кеңінен іске асыру керектігін білдіреді. Кірістерге шек қою және ресурстарды пайдалану - бұл кері әсерді азайтатын стратегиялар.