Кіріспе
1990-1993 жылдар аралығында Оңтүстік Африкадағы апартеид жүйесі екіжақты және көппартиялық келіссөздер арқылы тоқтатылды. Келіссөздер 1993 жылы 1996 жылғы Конституцияның алғысы болып табылатын жаңа уақытша Конституцияның қабылдануымен аяқталды; 1994 жылы Оңтүстік Африканың алғашқы нәсілдік емес сайлауында Африка ұлттық конгресінің (АҰК) азаттық қозғалысы жеңіске жетті. 1970 және 1980 жылдары келіссөздер жүргізілгенімен, бұл процесс 1990 жылы жеделдеді, ол кезде Ф. В. де Клерк үкіметі реформалар бағытында бірқатар біржақты қадамдар жасады, соның ішінде Нельсон Манделаны түрмеден босату және АНК-ті және басқа да саяси ұйымдарды тыйым салуды болды. 1990-1991 жылдары ҚХА мен үкімет арасындағы екіжақты "сүйлесулер туралы сөйлесулер" Groote Schuur Minute және Pretoria Minute-де кодталған нақты келіссөздер үшін алдын ала шарттарды белгіледі. Келіссөздер арқылы шешімнің орындылығы туралы алғашқы көпжақты келісім 1991 жылғы Ұлттық бейбіт келісім болды, сол жылдың соңында Демократиялық Оңтүстік Африка үшін көпжақты Конвенция (CODESA) құрылды. Алайда, 1992 жылдың мамыр айында өткен CODESA-ның екінші пленарлық отырысында аймақтық автономия, саяси және мәдени өзін-өзі анықтау және конституцияны қабылдау процесі мәселелеріне қатысты мәселелерде тосқауылға тап болды. АНК халық қолдауына ие болуды үміттеніп, бұқаралық іс-қимыл бағдарламасына оралды, тек 1992 жылы маусымда Боипатонг қырғынынан кейін келіссөздерден толықтай бас тартты. Бұл қаза саяси зорлық-зомбылыққа мемлекет қатысы бар деген бұрынғы және тұрақты алаңдаушылықты оятады, мүмкін де болса, тұрақсыздануға бағытталған мемлекет қолдауындағы үшінші күштерді қолдану арқылы. Саяси зорлық-зомбылық келіссөздер барысында үнемі болып отырды. Ақ экстремистер мен сепаратистер мерзімді шабуылдар жасады, ал АХК жақтастары мен Инката еркіндік партиясының (IFP) жақтастары арасында тұрақты қақтығыстар болды. Алайда, екіжақты келіссөздер нәтижесінде 1992 жылдың қыркүйегінде ҚХА мен үкімет арасында жаңа екіжақты өзара түсіністік туралы хаттамаға қол қойылды, ол 1993 жылдың сәуір-қараша аралығында өткен көпжақты келіссөздер форумына жол ашты. Ұлттық партия және үкіметтік партия келіссөздердің негізгі тұлғалары болғанымен, олар өздерінің электораттары арасында ғана емес, басқа да қатысушы топтар арасында, атап айтқанда солшыл қара топтар, оңшыл ақ топтар және тәуелсіз отандастар мен Квазулу отандарының консервативті көшбасшылары арасында келісімге келуде үлкен қиындықтарға тап болды. Бірнеше топ, соның ішінде IFP, келіссөздердің құйрығын бойкот етті, бірақ олардың ішіндегі ең маңыздысы ақыр соңында 1994 жылғы сайлауға қатысуға келісті.
The apartheid system in South Africa was ended through a series of bilateral and multi party negotiations between 1990 and 1993. The negotiations culminated in the passage of a new interim Constitution in 1993, a precursor to the Constitution of 1996; and in South Africa's first non racial elections in 1994, won by the African National Congress (ANC) liberation movement. Although there had been gestures towards negotiations in the 1970s and 1980s, the process accelerated in 1990, when the government of F. W. de Klerk took a number of unilateral steps towards reform, including releasing Nelson Mandela from prison and unbanning the ANC and other political organisations. In 1990–91, bilateral "talks about talks" between the ANC and the government established the pre conditions for substantive negotiations, codified in the Groote Schuur Minute and Pretoria Minute. The first multi party agreement on the desirability of a negotiated settlement was the 1991 National Peace Accord, consolidated later that year by the establishment of the multi party Convention for a Democratic South Africa (CODESA). However, the second plenary session of CODESA, in May 1992, encountered stubborn deadlock over questions of regional autonomy, political and cultural self determination, and the constitution making process itself. The ANC returned to a programme of mass action, hoping to leverage its popular support, only to withdraw from negotiations entirely in June 1992 after the Boipatong massacre. The massacre revived pre existing, and enduring, concerns about state complicity in political violence, possibly through the use of a state sponsored third force bent on destabilisation. Indeed, political violence was nearly continuous throughout the negotiations – white extremists and separatists launched periodic attacks, and there were regular clashes between supporters of the ANC and supporters of the Inkatha Freedom Party (IFP). However, intensive bilateral talks led to a new bilateral Record of Understanding, signed between the ANC and the government in September 1992, which prepared the way for the ultimately successful Multi Party Negotiating Forum of April–November 1993. Although the ANC and the governing National Party were the main figures in the negotiations, they encountered serious difficulties building consensus not only among their own constituencies but among other participating groups, notably left wing black groups, right wing white groups, and the conservative leaders of the independent homelands and KwaZulu homeland. Several groups, including the IFP, boycotted the tail end of the negotiations, but the most important among them ultimately agreed to participate in the 1994 elections.
Өмірбаян
Апартеид - Оңтүстік Африка үкіметі тарапынан жүргізілген нәсілдік кемсіту мен сегрегация жүйесі. Бұл 1948 жылы ресми түрде бекітілді, ақ нәсілді халықтың саяси және экономикалық үстемдігі үшін негіз болып табылады және қара нәсілділердің саяси құқықтарын қатаң шектейді. 1960-1990 жылдар аралығында Африка ұлттық конгресі мен басқа да негiзiнен қара нәсiлдердiң саяси ұйымдарына тыйым салынды. Ұлттық партия апартеидке қарсылық білдірген қара нәсілділерді жойған кезде, АНК және басқа да оппозициялық ұйымдардың көптеген басшылары өлтірілді, түрмеге қамалды немесе жер аударылды. Алайда, үкіметке жергілікті және халықаралық қысымның артуы, сондай-ақ апартеидті күшпен мәңгілікке ұстап тұру мүмкін емес екенін және оппозиция оны едәуір азап шекпей құлатуы мүмкін емес екенін түсіну, ақыр соңында екі жақты да келіссөз үстеліне әкелді. Оңтүстік Африканың Ангола мен Намибиядағы шекара соғысына тоқтатқан үш жақты келісім Ұлттық барлау қызметінің Нил Барнард таныған келіссөз арқылы шешімін табуға мүмкіндік беретін жағдай жасау үшін мүмкіндік терезесін ашты.
Махлабатинидің сенім декларациясы: 1974 жылғы қаңтар
1974 жылы 4 қаңтарда Біріккен партияның либералды реформашыл қанатының басшысы Гарри Шварц Квазулудың қара мекенінің бас атқарушы кеңесшісі Гатша (кейіннен Мангосуту) Бутелезимен кездесіп, Оңтүстік Африкада нәсілдік бейбітшілік үшін бес тармақты жоспарға қол қойды. Бұл Махлабатини сенім декларациясы деп аталды. Декларацияда "Оңтүстік Африканың әлемдік аренадағы жағдайы, сондай-ақ ішкі қоғамдастық қатынастары біздің ойымызша, біздің еліміздің экономикалық, әлеуметтік және конституциялық дамуы үшін белгілі бір негізгі тұжырымдамаларды қабылдауды талап етеді" деп мәлімделген. Ол барлық халықтарды қамтитын келіссөздер жүргізуді, осы құқықтарды қорғау үшін құқықтар туралы заңмен барлық адамдарға мүмкіндік беретін конституциялық ұсыныстар әзірлеуді талап етті. Ол федералдық тұжырымдама осындай өзгерістердің орын алуы үшін қолайлы шеңбер екенін ұсынды. Сонымен қатар, саяси өзгерістер зорлық-зомбылықсыз жолмен жүзеге асырылуы тиіс деп мәлімдеді. Декларация Оңтүстік Африкадағы қара және ақ саяси көшбасшылардың осындай қағидаларды бекіткен алғашқы келісімдері болды. Саяси өзгерістерді бейбіт жолмен жүзеге асыру туралы уәде Ұлттық партия да, Африка Ұлттық Конгресі де бейбіт шешімдер мен диалог іздемеген кезде жарияланды. Декларацияны ағылшын тіліндегі баспасөз Оңтүстік Африкадағы нәсілдік қатынастардағы жетістік деп жариялады. Декларация шығарылғаннан кейін көп ұзамай бірнеше қара нәсілдер елдерінің бас министрлері, соның ішінде Седрик Фатуди (Лебова), Лукас Мангоп (Бофутасвана) және Хадсон Нисанвиси (Газанкулу) қол қойды. Қара көшбасшылар, ағылшын тіліндегі баспасөз және Алан Патон сияқты либералды тұлғалардың айтарлықтай қолдауына қарамастан, декларацияға Ұлттық партия, африкаанс баспасөзі және Гарри Шварцтың Біріккен партиясының консервативті қанаты қарсылық білдірді.
Алғашқы байланыс: 1980 жылдар
Оңтүстік Африка үкіметі мен Нельсон Мандела арасындағы алғашқы кездесулерді Нил Барнард пен оның бас директорының орынбасары Майк Лоудың басшылығымен Ұлттық барлау қызметі (NIS) жүргізді. Бұл кездесулер құпия сипатта болды және болашақ бейбітшілік келіссөздері үшін жеткілікті ортақ негіз бар ма екендігі туралы түсінік қалыптастыруға арналған. Бұл кездесулер дамыған сайын негізгі қатысушылар (Барнард, Луу және Мандела) арасында сенімділік деңгейі қалыптасты. Мандела мен Ұлттық партия үкіметі арасындағы алғашқы кездесу П. В. 1985 жылы қарашада министр Коби Коэци Манделаны ауруханада жоғарғы простатаға операция жасалып жатқан кезде кездестірді. Келесі төрт жыл ішінде бірнеше алдын ала кездесулер өткізіліп, одан әрі байланыс пен болашақ келіссөздерге негіз қаланды, бірақ нақты жетістік жасалмады және кездесулер бірнеше жылға дейін құпия сақталды. Құпия келіссөздер жемісті болып, саяси қатынастар басталғанда Ұлттық барлау қызметі орталық сахнадан шығып, операциялық қолдау жұмысының жаңа кезеңіне көшті. Бұл жаңа кезең келіссөздер арқылы шешімге келу туралы қоғамдық пікірді тексеруге арналған. Бұл жоспардың басты бөлігі қауіпсіздік күштерінің ортасында "Дакар сафариі" деп аталатын бастама болды, онда бірқатар көрнекті африкандық пікір білдірушілер Африканың Демократиялық Альтернативалар Институты ұйымдастырған іс-шараларда Дакар, Сенегал және Леверкузенде Африка Ұлттық Конгрессімен (АҰК) байланысқа түсті. Бұл кездесудің операциялық мақсаты - стратегиялық басқару шеңберінде жақсы танылған ойыншылардың пікірін түсіну емес, керісінше, бұрынғы қауіпсіздік ұстанымынан - қарсыласу мен басқыншылықтан - бас тарту мен келісімге негізделген жаңа ұстанымға көшу туралы қоғамдық пікірді өлшеу еді.
Реформалар туралы хабарландыру: 1990 жылдың ақпан айы
1989 жылы Ф. В. де Клерк президент болғанда, ол Манделамен бұрынғы құпия келіссөздерді жалғастыра алды. Ресми келіссөздерге алғашқы маңызды қадамдар 1990 жылдың ақпан айында, парламенттің ашылуында сөйлеген сөзінде де Клерк АНК-ке және басқа да тыйым салынған саяси ұйымдарға тыйым салуды алып тастау туралы, сондай-ақ 27 жыл түрмеде болған Манделаны босату туралы мәлімдеді. Мандела 1990 жылы 11 ақпанда босатылды, ал 11 сәуірде АНК мен үкімет арасындағы тікелей келіссөздер басталды. Алайда 26 наурызда Себокенгте полиция 11 наразылықты өлтірді, ал 31 наурызда АНК келіссөздерден шексіз уақытқа дейін шығуға ниетті екенін мәлімдеді. Әңгімелесулер сәуір айының басында Мандела мен де Клерк арасында өткен төтенше кездесуден кейін ғана қайта жоспарланды. Кездесулердің бірінші күнінен кейін тараптар алдағы келіссөздерге кедергі келтіретін факторларды анықтаған бірлескен мәлімдеме жарияланды: үкімет ең алдымен ANC-нің қарулы күреске деген берік ұмтылысына алаңдаушылық білдірді, ал ANC алты алдын ала талапты атап өтті, соның ішінде саяси тұтқындарды босату, ANC белсенділерінің елден кетуі және төтенше жағдайды жою. Тараптар 21 мамырға дейін жұмысын аяқтауды мақсат еткен жұмыс тобын құруға келісті және ол саяси қылмыстар үшін ретроактивті иммунитетті беру шарттарын қарастыратын болады. Үкімет сондай-ақ "әдеттегі және еркін саяси іс-әрекетті қамтамасыз ету" үшін қауіпсіздік заңнамасын қайта қарауға міндеттенді. 26 шілдеде Мандела мен де Клерк кездесуінен кейін 6 тамызда Преториада екіжақты келіссөздер өтті, нәтижесінде тағы бір бірлескен коммюнике - Преториа минуты жасалды. Бұл хаттамада үкімет қауіпсіздік заңнамасын өзгертуді және төтенше жағдайды (ол кезде тек Натал провинциясында ғана қолданылып жүрген) алып тастау туралы ойланатынын растады және кеңейтті; сонымен қатар үкімет қыркүйек айынан бастап саяси тұтқындардың кейбір санаттарын босатуға және қазан айынан бастап саяси қылмыстардың кейбір санаттарын өтеуге міндеттенді. Ең бастысы, хаттамада ANC және оның қарулы қанаты Umkhonto we Sizwe-нің барлық қарулы іс-әрекеттерін бірден тоқтату туралы міндеттеме бар. саяси қылмыстар жөніндегі жұмыс тобының қызметіне байланысты міндеттемелерді қамтитын және сондай-ақ ҚХА-ның қарулы күресті тоқтату шарттарын анықтайтын. Онда АНК-тің шабуыл жасамайтыны, жер асты құрылыстарын жасамайтыны, зорлық-зомбылықпен қорқытпағаны, елге адам мен материалдарды кіргізбейтігені, ел ішінде қарулы іс-қимылға ер адамдарды оқытпағаны көрсетілген. 1991 жылдың сәуір айының басында АНК үкіметтің зорлық-зомбылықты азайту үшін қадамдар жасамаса, барлық келіссөздерді тоқтатамыз деп қауіптенеді. Оның ісі 1991 жылдың шілдесінде Инкатагейт деп аталатын үлкен жанжалмен күшейтілді, ол журналист Дэвид Бересфордтың қауіпсіздік бөлімшесінің хабаршысынан алынған үкімет IFP-ге субсидия бергендігі туралы дәлелдерді жариялағаннан кейін ашылды.
Ұлттық бейбіт келісім: 1991 жылдың қыркүйегі
1991 жылдың 14 қыркүйегінде жиырма алты ұйым Ұлттық бейбіт келісімге қол қойды. Бұл келіссөздерге бағытталған бірінші көпжақты келісім, ол апартеидтен кейінгі реттеудің сипаты туралы нақты мәселелерді шешпеді, бірақ саяси ұйымдар мен қауіпсіздік күштерінің жүріс-тұрысына басшылықты қамтыды. Саяси зорлық-зомбылық мәселесін шешу үшін ол көп партиялық қақтығыстарды шешу құрылымдарын (немесе "кіші комитеттерді") қоғамдастық деңгейінде, сондай-ақ ұлттық деңгейдегі байланысты құрылымдарды, атап айтқанда Голдстоун комиссиясын құрды. Бұл келісім көпжақты келіссөздерге жол ашты, кейіннен ол Демократиялық Оңтүстік Африка үшін Конвенция (CODESA) деп аталды. және тағы да түрлі саяси топтар. Бұл партиялар: SACP, Демократиялық партия, Дикванкветла партиясы, Иньяндза ұлттық қозғалысы (Кангване), Интандо Есивизе партиясы (Квандебеле), Еңбек партиясы, Трансваал және Натал үнді конгрессі, Ұлттық халық партиясы, Солидарлық, Біріккен халық фронты және Химоко прогрессивті партиясы. Алайда келіссөздерді солшыл (әсіресе Панафрикалық конгресс (PAC) және Азандық халық ұйымы) және оңшыл (әсіресе Консервативтік партия және Герстигте Nasionale партиясы) ұйымдар бойкот етті. Ал Оңтүстік Африканың ең ірі еңбек тобы, Оңтүстік Африка кәсіподақтарының конгрессі, CODESA-ға қатысуға рұқсат сұрады, бірақ оған рұқсат берілмеді; оның мүдделерін оның үшжақты альянс серіктестері, ANC және SACP тікелей білдіруі тиіс еді. Қаза болғаннан кейін, АНК өзінің жаппай іс-қимыл науқанын одан әрі насихаттау үшін қоғамдық сезімді пайдаланды, сондай-ақ халықаралық назарын арттырды. 15 шілдеде Мандела Нью-Йоркте Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің отырысында саяси зорлық-зомбылыққа мемлекеттік қатысу туралы сөз сөйледі, бұл БҰҰ бақылаушы миссиясына және соңында БҰҰ-ның әртүрлі өтпелі құрылымдарға, соның ішінде Голдстоун комиссиясына қосымша қолдауына әкелді. Саяси бастама 7 қыркүйекте Бишода болған қазалы оқиғадан кейін, онда Сискей қорғаныс күштері 28 АНК жақтастарын өлтірді.
Көпжақты келіссөздер форумы (МПНФ)
1993 жылдың наурыз айының басында Дүниежүзілік сауда орталығында көпжақты келіссөздерді қайта бастау үшін ресми көпжақты жоспарлау конференциясы өтті. Конференция 1993 жылдың 1 сәуірінде алғаш рет жиналған Көпжақты келіссөздер форумын (МПНФ) құрды. Әр тарап пленумға он делегат жіберді, ол CODESA-дағыдай, барлық ресми келісімдерді ратификациялауды талап етті. Дегенмен, Манделаның ұлттық теледидардан таратылған сабырлылық туралы үндеуі халықаралық деңгейде де, отандық модераторлар арасында да АНК-тің мәртебесі мен сенімділігін арттырды деп саналады.
"Қорыққан оңтүстік африкалықтар" тобы
1992 жылдың қазан айының басында Бутелези IFP-тің Келісімнен шығарылғанына ашуланып, 1992 жылдың қазан айында өткен митингте IFP-тің одан әрі келіссөздерден бас тартатынын мәлімдеген болатын. 17 қарашада сезімтал мәселелер бойынша екіжақты келісімдер жасалды. 1993 жылдың соңында кеңес құрылған күні
Демократиялық сайлау: 1994 жылдың сәуір айы
1994 жылғы сайлау алдындағы соңғы кедергі - бұл сайлауды Бостандық Альянсының мүшелері бойкотқа алуы болды. Сайлаудан аз уақыт бұрын АҚШ-тың бұрынғы мемлекеттік хатшысы Генри Киссинджер мен Ұлыбританияның бұрынғы сыртқы істер министрі Питер Каррингтон бастаған халықаралық делегация Оңтүстік Африкаға IFP сайлауын бойкоттау туралы шешімді табу үшін келді, немесе, егер ол болмаса, ANC және NP-ді ықтимал зорлық-зомбылықты болдырмау үшін сайлауды кейінге қалдыруға көндіру үшін. Сайлау бюллетеньдерінің әрқайсысының төменгі жағына қолмен жабысқақ стикер қойылып, оның аты басылып шыққан бюллетеньдерге қосылды. Бұрынғы COSAG-тің басқа қанаттарының қарсылығы да бейтараптандырылды: наурыз айында Мангопе өзінің "елінің" сайлауға қатыспайтынын жариялағаннан кейін бірнеше күн өткен соң, оның әкімшілігі Бофутасвана дағдарысынан кейін іс жүзінде салқындады. Ұлттық заң шығарушы органда тағы алты партия болды, олардың ішінде Уақытша конституцияның ережелеріне сәйкес, NP және IFP ұлттық бірлік үкіметінің бір мерзімдік коалициясында ANC-мен бірге қатысу үшін жеткілікті орын алды. Сонымен қатар конституциялық ереже бойынша де Клерк Манделаның екінші вице-президенті болып тағайындалды.
Салдары
1995 жылы үкімет апартеид кезінде адам құқықтарын бұзуды тергейтін әділ сот - Ақиқат және татуласу комиссиясын құруды міндеттейтін заң қабылдады. Ақырғы Конституцияны Конституциялық жиналыс аралық Конституцияда қамтылған қағидалар негізінде келісті және 1996 жылы 8 мамырда уақытша қабылданды. Келесі күні де Клерк НП Ұлттық бірлік үкіметінен шығатынын жариялап, бұл сәтті "табиғи су айрығы" деп атады. Жаңа Конституциялық соттың тапсырмасы бойынша мәтінге енгізілген өзгерістерден кейін 1997 жылдың ақпан айында түпкілікті Конституция күшіне енді және 1999 жылдың маусым айында оның ережелері бойынша сәтті сайлаулар өткізілді, бұл ұлттық заң шығарушы органда АНК-тің көпшілік өкілеттігін нығайтты.