Кіріспе

"Жайнақ ағашы" (The Juniper Tree) - 1812 жылы Гримм ағайындары Гримм ертегілер жинағында (KHM 47) төменгі неміс тілінде жариялаған неміс ертегісі. Бұл әңгіменің балаларды қорлау, кісі өлтіру, адам жеу және библиялық символика тақырыптары бар және ол Гримм ағайындыларының қараңғы және толысқан ертегілерінің бірі. Бұл ертегі 720 типті Арне Томпсонның ("Жайнақ ағашы") әңгімесі. Тағы бір осындай аңыз - ағылшындық Роза ағашы, бірақ ол жыныстарды Жәнібек ағашынан кері айналдырады; Жәнібек ағашы өлген баланың ұл болуының кең таралған үлгісіне сәйкес келеді.

Шығу тегі

Бұл ертегі 1812 жылы Гримм ағайындылары "Киндер унд Хаусмархен" атты кітаптың алғашқы басылымында жариялады. Біршама басқа нұсқасы бірнеше ай бұрын Иоганн Густав Бюшингтің Volks Sagen, Märchen und Legenden (1812) басылымында пайда болды. 1870 жылдардың басына дейін ағайынды Гриммдер өздерінің танымал ертегілерін жазу үшін жергілікті шаруалар мен қала тұрғындарынан естіген түрлі ауызша әңгімелерді және аңыздарды қайта бейімдеген деп саналған. Алайда, Ванесса Джоузенді қоса алғанда, әртүрлі сыншылар бұл болжам жалған деп санайды, бұл дәлелдердің көпшілігіне негізделген. Гримм ағайындыларының өздері 1812 жылғы KHM-нің бірінші басылымының қосымшасында мәтінді Филипп Отто Рунге ұсынғанын жазды.

Қысқаша мазмұны

Бір бай, Құдайға шын берілген ерлі-зайыптылар Құдайдан күнде бала тілеп дұға етеді. Бірде қыста әйел ауладағы қарағайдың астында алманы қабықтайды. Ол саусағын кесіп, қан тамшылары қарға құлап түседі. Бұл оның баласын қардай ақ, қандай қызыл болсын деп тілейтінін көрсетеді. Алты айдан кейін әйел еменнің жемісін жеп қатты ауырады да, күйеуінен өлгенде оны емен ағашының астына көмуін сұрайды. Бір айдан кейін ол ақ қардай ақ, ал қызыл қандай қызыл ұл бала туады. Ол бақыттан өледі. Күйеуі уәдесін орындап, әйеліне бір қарағайдың астына жерлейді. Ақырында ол қайтадан үйленеді және оның жаңа әйелімен Марлинчен (кейбір нұсқаларда Марлин, Марджори немесе Энн Мари) есімді қызы бар. Жаңа әйел Марлинченді жақсы көреді, бірақ оның өгей ұлын жек көреді. Ол Марлинченнің өзінің асыл ұлы емес, әкесінің байлығын мұра етіп алуын қалайтынын айтып, оны күн сайын қорлайды. Бір күні мектептен шыққан соң, өгей ана өгей ұлын алма салынған қорапқа түсіріп, оны бос бөлмеге кіргізеді. Марлинчен сандықты көріп, алма сұрайды, оны өгей анасы сыйлы түрде ұсынады. Алайда, бала бөлмеге кіргенде, өгей анасы алманы алып, көкірекке түсіргенде, қақпағын оның мойнына қағып, басын шауып тастайды. Өгей ана оның басын денесімен бірге бинтпен байлап, денесін сырттағы орындыққа қояды. Марлинчен жағдайды білмей, өгей ағасынан алма сұрайды. Ол жауап бермей, анасы оны құлағына ұрып, басын жерге айналдырады. Марлинчен күні бойы қатты жылайды, ал өгей ана өгей ұлының денесін бөлшектейді және оны кешкі асқа "қан шұпағына" (Black Puddings Sauer / Suur) пісіреді. Кейін ол күйеуін алдап, оның ұлы анасының үлкен ағасының үйінде тұрғанын айтады. Күйеуі тіпті білмей жатып, кешкі асқа "қан сорпасын" жеп, оны өте дәмді деп жариялайды. Марлинчен кешкі ас ішіндегі сүйектерді жинап, оны қол орамасымен қарағайдың астына көміп қояды. Кенеттен қарағайдан тұман шығып, әдемі құс ұшып шығады. Құс жергілікті тұрғындарға барып, өгей анасының аяусыз өлтіргені туралы ән айтады. Құстың әнін тыңдаған алтыншы, аяқкиімші және диірменші оған алтын шынжыр, қызыл аяқкиім және диірмен тасын ұсынады. Құс үйге оралып, күйеуіне алтын тізбекті береді, ал Марлинченге қызыл аяқ киім береді. Осы арада өгей ана "артериялардағы отты" шағымданады, бұл оның өгей ұлына деген ашу-ызасының және жек көруінің нақты себебі болып табылады. Ол сыртқа шығып, құстың ұшынан ұшып кетеді, бірақ құс оның басына диірмен тасын құлатып, оны бірден өлтіреді. Түтін мен оттың арасында ұлы, құс екені анықталды, туыстарымен қайта қосылады. Олар тойлап, түскі асқа кіріп, бақытты өмір сүрді.

Нысандар

"Жайнақ ағашы" атты әңгімеде көптеген тақырыптар, мысалы, каннибализм, өлім және тамақ маңызды рөл атқарады. Бұл тақырыптар төменде келтірілген.

Адамды жейтіндік

Кейбіреулер "Жайнақ ағашы" Хансель мен Гретель әңгімесінен сабақ алады деп айтады. Басты кейіпкердің өліміне байланысты анасы (оның өлімін жасыруға тырысып) сөзбе-сөз "оны бөлшектейді, табаға салып, [қаны шұбатқа / қара пудингке] пісіреді. Күйеуі қан сорпасын / қара пудингті жеп, "тамақ қаншалықты дәмді" деп айтады және тіпті әйелінен "басқасын беруін" сұрайды.

Қамқоршылық

Сыншылар "Жайнақ ағашы" роліндағы ананың кейіпкері қорғаушы рухты бейнелеу үшін пайдаланылатынын айтады. Қорғаншылық тақырыбы Гриммдердің басқа да ертегілерінде, мысалы, Золушка, Брайар Роза және Қар аққуда кездеседі. Бұл әңгімелерде кейбір заттар (әдетте табиғат арқылы бейнеленеді) басты кейіпкерді бақылайды. "Қышақ гүл" деген атауда "Қышақ шұңқыры" табиғаттың өзінің гүлін қорғайтын символы: ол - қамал ішінде ұйықтап жатқан ханшайым.

Сыйлық беру

Ұл құсқа айналғанда алтыннан алтын тізбек, әпкесіне аяқ киім сияқты сыйлықтар сұрайды. Сонымен қатар, ол диірменшілер тобынан диірмен тасын сұрайды, оны әйеліне құлатып, оның тез өліміне әкеледі. Сыншылар шынжыр билікті (зайыбын тастап кету) білдіретін болса, аяқ киім де бостандықты білдіреді деп айтады.

Ібілістің тұлғасы

Шайтан көптеген Гримм ертегілерінде, көбінесе "түрлі маскаларда" пайда болады. Ол "кішкентай адамнан" "қария ешкіге" дейін көптеген жеке тұлғаларды алады. Тағы бір мысалға бала "мұқтаждықпен қоршалған" болуы мүмкін. Гримм теориясын қолдану арқылы балаға оның туыстарынан біреуінің тууынан бұрын жасалған қылмысы үшін қудалау керек. Гримм үшін сұлулық идеалдары арасындағы байланыс үнемі әйелдердің кейіпкерлерінің дамуында маңызды фактор болып табылады, ал трансформациялар көбінесе еркек кейіпкерлердің дамуында маңызды рөл атқарады. Ол әйел кейіпкерлері әдетте жас пен дене мөлшеріне байланысты еркек түрлендірулерде қолданылатын қосымша сөздермен салыстырғанда кішкентай, нәзік, зұлым, әдемі және сұм сияқты физикалық қасиеттеріне назар аудара отырып сипатталады деген қорытындыға келеді. Атап айтқанда, "Жайнақ ағашы" романында Йоргенсен Мириамның қайғы-қасіретін бейнелеуін Гриммнің бірнеше ертегілерінде "азап әйелдердің денелеріне олардың ауырсынуын табиғи жолмен жазып, ертегілерде әйелдердің жылайтынын күтуге мәжбүр етеді" деген фактіге бейнелеу ретінде қолданады. Роберта Маркманның пікірінше, Гримм ертегілерінің барлығы осындай, өйткені шығармашылық процестің "өңдеу күші" әлеуметтік нормаларды өзгерте алады. Нәтижесінде әдебиет пен басқа да шығармашылық өнер түрлері адамның экономикалық және әлеуметтік жағдайына қатысты жеке көзқарасын өзгертуге күшті. Бұл әсіресе Гримм ертегілерінде жиі кездеседі, онда кейіпкердің әлеуметтік және экономикалық жағдайы ең жақсы жағдайда нашар болады. Мысалы, Гриммнің "Сүбіреніш" романында, Сүбіренің әлеуметтік жағдайы оның өгей анасына қызмет етуіне байланысты. Аудитория мүшелері ретінде, осыны оқығанда, олардың әлеуметтік жағдайы қаншалықты жақсы екенін еске түсіреді.

Гриммдегі отбасылық қақтығыс

Гриммнің "Жайнақ ағашы" және оның бұрынғы шығармалары, отбасылық драма арасында айқын ұқсастық бар. Сыншы Уолтер Шерф балалар әдебиетінің кіріспелерін зерттегенде, 176 мәтіннің 169-ы отбасылық қақтығыстан басталғанын атап өтті. "Жайнақ ағашы" романындағы Өгей анамен салыстырғанда, ол қызының Әкеден мұра етіп алуын қалады, осы мүмкіндікті қамтамасыз ету үшін Ұлын өлтіреді.

Түпнұсқа аудармасы мен негіздері

"Жайнақ ағашы" - жинақтың атауы және кітаптағы прозалық шығарма. Қысқа әңгімелер жинағын ағайынды Гриммдер жазған жоқ, керісінше, адамдардың көпшілігі түпнұсқа авторлар болған әртүрлі көздерден жиналған. Жалпы алғанда, үш жүз отыз үш бетті қамтитын жиырма жеті қысқа әңгіме бар. Гримм ағайындылары жалпы жұмысты кеңейту үшін суреттерді де қолданды. Гриммнің айтуынша, "суреттер [қолданылған] өте мұқият, ойластырылған және шынымен де әдемі". Гриммдердің күндері оқырмандары үшін аңыздағы диірмен тасы Киелі кітапқа қатысты болуы мүмкін, әсіресе Лұқа 17: 2-де: "Біреуге күнә жасатқан кісінің мойнына диірмен тасын байлап, теңізге лақтырылған артық болар еді" деп айтылған. Тағы бір Киелі кітаптық коннотация - шайтанның иелігінде болған өгей анадан алманы ұлына ұсынуы мүмкін, бұл жыланға жамылған шайтанмен қатар, Хауаға тыйым салынған жемісті (дәстүрлі түрде алма) ұсынуы мүмкін.

Дж. Р. Р. Толкин

"Әңгімелер туралы" эссесінде Дж.Р.Р.Толкин "Жылан ағашы" кітабын балалар үшін цензураның жамандығының үлгісі ретінде келтірді; оның заманындағы көптеген нұсқалар күймелі тағамды алып тастады, ал Толкин балалар оны аямауы керек деп ойлады, егер олар бүкіл ертегіден құтылмаса.

Бейімделулер

Ғасырлар бойы ағайынды Гриммдер туралы ертегілер қайтадан айтылып, көптеген көздерден алынған. Бұл әңгіме Гримм ертегілері кітабына арналып жазылған. Аңыз бойынша, зұлым өгей ана өгей ұлын өлтіріп, қызына оны өзі өлтірді деп ойластырады. Өгей ана оны отбасы мүшелеріне кешкі асқа дайындап береді. Қыздары оның сүйегін тауып алып, қарағайдың астына қояды. А. К. Барбара Коминс Карр өзінің "Жайнақ ағашы" романында 1985 жылы Methuen баспасында жариялады. Коминс Каррдың бейімделуінде өгей ана - жанашырлық сипаты, ал ұлының өлімі - жазатайым оқиға. Гримм ертегісінде Марлен (қыз) ұлының сүйектерін көміп тастаса, Коминс Карр Марленнің өлімін білмей қалдырады және күйеуінің бұл туралы біліп қалуына жол бермеу үшін және жүйке бұзылуының азабынан ұлы кішкентай баланы қарағай ағашының астына көміп тастайды. Үйренгеннен кейін, өгей ана өліп кетпей, емделіп, жаңа өмірге бастайды. "Жүніс ағашы" - Барбара Коминс Каррдың 18 жылдық үзілістен кейінгі алғашқы романы. Ол басылған кезде The Financial Times газетінде "негізгі, қатал, тез қозғалатын" деп сипатталған. The Juniper Tree ретінде, Филип Гласс пен Роберт Моранның екі актідегі операсы (1985); Артур Йоркинстің либреттосы. BBC Radio 3 үшін Питер Редгроув 1987 жылы және режиссер Брайан Миллер Гримм ертегілерінен алынған пьесалар сериясының бір бөлігі ретінде Дженнифер Пирси, Дебора Мейкписс, Майкл МакСтей және Абигейл Дохертимен бірге. 1990 жылы Гримм ағалардың ертегісіне негізделген Исландияның "Жайнақ ағашы" фильміне түскен Бьорк, анасы сиқыршы ретінде өлім жазасына кесілген көреген жас қыз ретінде ойнайды. Мишелин Ланктоның 2003 жылғы "Жүніс ағашы" (Le piège d'Issoudun) фильмі ертегілердің тікелей драмалық көрінісін қазіргі заманғы реалистік ортада кейбір тақырыптарды зерттейтін түпнұсқалық драмалық әңгімемен қатар қояды. Роберт Кувердің "The Crabapple Tree" атты әңгімесі "The New Yorker" журналының 2015 жылғы 12 қаңтардағы санында жарық көрді. Ағылшын халық әншісі Эмили Портман осы оқиғаға негізделген "Stick Stock" атты ән жазды және оны The Glamoury альбомына жазды. Адам Гидвицтің "Гримм қорытындысы" атты кітабы осы ертегіге негізделген. Лоре Сигал мен Морис Сендактың "Жайнақ ағашы" атты ертегілер жинағы үшін. Америка жазушысы Ава Ридтің "Жүніс пен тікен" (2022) атты фантастикалық романы ертегіден шықты.