Кіріспе
Пашту халқының мәдени бұқаралық ақпарат құралдары Пашту тіліндегі бұқаралық ақпарат құралдарына пашту әдебиеті, пашту тіліндегі газеттер, журналдар, теледидар және радио станциялары, сондай-ақ пашту фильмдері мен пашту интернеті кіреді. Пашту тіліндегі ақпарат құралдарында Пакистан, Ауғанстан және бүкіл әлемдегі пашту диаспорасы бар.
The Pashto media includes Pashto literature, Pashto language newspapers, magazines, television and radio stations, as well as Pashto films and Pashto internet. Pashto media involves the Pashtuns of Pakistan, Afghanistan and the Pashtun diaspora around the world.
Пашту әдебиеті мен поэзиясы
Пашту - бұл тек тілдің атауы ғана емес, ол пашту халқының барлық дәстүрлері, нормалары мен құндылықтарын қамтиды. Пашту тілінің тарихы мыңдаған жылдардан тұрады. Паштундар арасында ең алғашқы пашту өлеңдерін VIII ғасырда Ауғанстанның Гор қаласының Әмір Крор Сури жазған деп санайды. Әмір Крор Әмір Поладтың ұлы, олар Сур паштун руына жататын. Пашту аймағында қағаз көп қолданылмағандықтан, ақын әдетте өлеңді ауызша орындап, оның жанкүйерлері шығарманы жаттап алады. Тағы бір себеп паштулардың көбісі көшпелі және жауынгер болғандықтан, жазу қабілеті жоқ болуы мүмкін. Осы және басқа да себептерге байланысты пашту тілі тек ауызекі тіл ретінде қалды. Әмір Көр Суридің өлеңдері Пата Хазанада табылды, оны Шах Хусейн Хотаки жинақтады және соңғы рет редакциялады Кандагардан келген профессор Абдул Хай Хабиби. Әбу Мұхаммед Хашим Сарвани сол кезеңнің тағы бір ақыны. Ол Хелманд провинциясында 9 ғасырда дүниеге келген. Ол Басаттың Улеманың шәкірті болған. Сондай-ақ, ол араб жазушысы Ибн Халидтің шәкірті болған. Хашим Сарвани араб тілінен пашту тіліне бірнеше өлең аударған. Оның еңбегі "Пата хазана" кітабы арқылы да танымал болды. Сондай-ақ, ол араб өлеңдерінің сөздік қасиеті туралы "СалоВагма" атты кітап жазды. Әбу Мұхаммед Хашим Сарваниден кейін, шейх Рази тағы бір ақын, оның шығармалары "Пата хазана" кітабында сақталған. Ол паштунның Лоди руына жататын. Сол сияқты, пашту поэзиясының бірінші кезеңінде көптеген басқа да ақындар бар (мысалы, Әмір Насыр Лоди, Бит Нека, Исмаил Стер Бани (Бит Неканың ұлы), Харшабун (Исмаил Стер Банидің туысы), Шейх Асад Сури және басқалар). Зиялылар, ғалымдар мен сыншылар пашту әдебиетін екіге бөліп, яғни поэзия мен прозаға бөледі. Әмір Көрі Назам, Шейх Мати Мунажат сияқты поэтикалық әдебиеттер поэтикалық формада жазылған. Прозаның пашту әдебиетінде өз орнын табуы өте кеш болды. Себебі, өлең - адамның сезімдерін аударудың және білдірудің және басқаларға жеткізудің кең таралған және тиімді жанры. Алайда, поэзияға қарағанда проза өте таңдаулы ақыл мен жүрекке тартымды. Енді пашту әдебиетінде проза жазуы қашан кең тараған деген сұрақ туындайды. 223 жылы араб тіліндегі өлеңдерді аударған Сало-Вагма (Шөлдеген жел) атты кітапта жазылған. Бұл кітаптың таралуының себебі, оның идеясы жай ғана болжамға негізделгендіктен, оны шынайы деп қарастыруға болмайды. Сол сияқты, тағы бір кітап Тазкиратул Аулия, оны 612 жылы Хижри жылы Сүлеймен Маку жазған, бұл пашту тіліндегі алғашқы танымал кітап. Кітапта Ших Малқайр, Ших Исмиал және Шейх Бахтиар сияқты ірі аулиялардың сипаттамалары бар. Бұл кітаптың толық нұсқасы жоқ, бірақ оның бір бөлігі қолжетімді. Алайда пашту тіліндегі ең көне толық кітап - Хайрул Баян. Содан кейін Ахун Дарвестің "Махзанул Ислам" атты кітабы мен 9-10 ғасырларда Бабу Жан, Мламат Заманд, Алла Яр және Ахун Касим жазған басқа да кітаптар кездеседі. Бірақ бұл кітаптардың барлығы қара сөз түрінде жазылған, өйткені оларда күрделі сөздер, риторикалық сөз тіркестері және поэтикалық ырғақтар бар. Осыдан кейін пашту тіліне үлкен үлес қосқан, өз отбасымен бірге пашту прозасына елеулі үлес қосқан ұлы пашту ақыны Хушал Хан Хаттактың дәуірі басталады. Оның ұлдары, бір қызы Халема Хатак және немерелері (Хушаал хан Хатактың) пашту прозасына ерекше ерекше ықпал етті. Бұл кезеңде проза анық, қысқа, оңай әрі түсінікті түрде жазылды. Кейінгі кезең - Салех Мохаммед, Ғұлам Мохьюддин Афган, Замарли, Маульви Мир Ахмет Шах, Абдул Рауф Кани сияқты көркем әдебиеттердің ғалымдары. Қорытындылай келе, пашту тіліндегі көркем сөз түрлерінен пашту әдебиетіндегі прозалық жинақтар әлдеқайда артық, өйткені прозаға зиялылар мен сыншылардың ерекше назар аударулары қажет және бұл көркем сөз түрінің өзі поэзияға қарағанда прозада аз дамыған.
Пашту академиясы
Пашту академиясы 1950 жылдардың ортасында Хайбер-Пахтунхваның астанасы Пешаварда құрылған. Академияның негізін салушы - Маулана Абдул Қадыр. Ол араб, парсы, ағылшын, урду және пушту тілдерін меңгерген. Академияның құрылуы жазушылар мен зиялыларға алаң беруге көмектесті, сонымен қатар пашту жазба сөзінің белгілі бір тәртіпті қабылдауына көмектесті. Академия үш ай сайын "Пашту" журналын шығарады, бұл пашту прозасының бағасын арттырады. Пашту академиясының пашту әдебиетіне оң әсері: Пашту академиясы пашту тілінің дамуында маңызды рөл атқарды, өйткені Пашту академиясы құрылғаннан кейін басылып шыққан кітаптардың жалпы саны пашту тілінің әдеби тарихының соңғы 1200 жылдығында басылып шыққан кітаптардың санынан бірнеше есе көп. Қорытындылай келе, пашту әдебиеті, әсіресе, пашту поэзиясы өзінің шыңына жетті деп айтуға болады, өйткені пашту ақындары ғазал, куплет немесе төрт, алты немесе сегіз строфадан тұратын поэзияның кез келген түрін жазудан қорықпайды. Қайтыс болған тарихшы, Шуаби ауданынан Хан Рошан хан, Пашту академиясымен бірге "Тауарих е Хафиз Рехмат хани" атты кітап жазды.
Пашту тіліндегі газеттер мен журналдар
Саид Рахат Захеили тек қана пушту тіліндегі романдар мен көркем әдебиет жазушысы ғана емес, сонымен қатар журналистика арқылы пушту әдебиетінің алғашқы журналисі болды. Пашту тіліндегі әдебиетті дамыту үшін ол апта сайын шығатын газет шығарды. Ол апталық арқылы пашту тіліндегі ақын-жазушыларды бағалады. Басқа тілдердегі газеттерден айырмашылығы, пашту журналистикасы пашту әдебиетін дамытуға көмектесе бастады, сондықтан пашту әдебиеті мен пашту журналистикасының арасында тығыз байланыс бар екенін және пашту әдебиетін дамытуға көмектесе бастағанын оңай айта аламыз. "Ауған" апталығының редакторы Сайид Абдулла Шах Кака Хиел болды. Бұрын пашту тілінде журналистика болған, бірақ жүйелі түрде емес. Мысалы, "Әл-Жихад" газеті бір бетті болып, оған Абдул Ғаффар Пешуари ие болды. Бұрын бұл газеттің редакторы Сваттан келген Гази Абдул Ғафур болатын. Хажи Саб Торакзай 1915 жылы Ұлыбританияға қарсы "Джихад" кезінде тайпалық аймақтарда "Лито" баспасын (баспахана) құрды. Осы баспахана арқылы Ұлыбританияға қарсы арнайы парақшалар басып шығарылып, тайпалар арасында таратылатын. Сол сияқты, "Әл Мұджахид" - 1923 жылы Маульви Мұхаммед Баширдің редакторлығымен шыға бастаған тағы бір пашту газет. Бұл газетте рулар тұратын аймақтарда Британияға қарсы материалдар жарияланатын. "Залми паштун" - 1933 жылы жарық көрген тағы бір күнделікті газет, ал "Хамдард афган" - 1929 жылы Хан Мир Хилалидің редакторлық қызметімен жарық көрген. Осы күндері Мұхаммед Наваз Хатак апталық "Ватан" газетін шығара бастады. Вахдат пен Хабруна - Пешуаур қаласындағы екі негізгі күнделікті газет. "Вахдат" 1980 жылдары Ауған соғысы кезінде Пакистан мен Ауғанстан шекарасында тұратын пуштундар арасында байланыс орнату мақсатында басылым шығара бастады. Daily Qudrat - Пәкістанның Кветта қаласында шығатын жалғыз пашту тіліндегі күнделікті газет. "Мәрдан" редакторы Мұхаммед Заман Әділдің "Жазушы қолдары" медиа тобының бірлестігінде шығаратын "Бадлон" апталық газеті.
Пашту онлайн жаңалықтары
Пашту Пресс Германия - Германиядағы паштулардың Ауғанстан диаспорасын қамтитын алғашқы пашту жаңалықтары веб-сайты. Pashto Press Germany газетінің негізін 2016 жылы наурыз айында Нұр Бадшах Юсуфзай құрды.
Пашту тіліндегі редакциялық саясат
Пашту тіліндегі газеттің редакциялық саясаты еркін, газет үкімет тарапынан ешқандай қысымға ұшырамайды. Бас редакциясында жарияланған материалдардың көпшілігі исламдық. Газетте негізінен исламдық мақалалар бар. Бір беті - дінге (ислам дініне) қатысты басылымдарды қамтитын әдебиет беті. Спорт пен шоу-бизнестің жаңалықтарына мұндай орын берілмеген. "Вахдат" журналында мұндай журнал жоқ. Вахдат көбінесе Пешавар, Мардан, Сват, Карачи және Кандагар қалаларында оқылады. Хабруна - 2001 және 2002 жылдар аралығында басталған пашту тіліндегі тағы бір күнделікті газет. Хабруна Пешаварда, Мардан, Сват, Пешавардың маңындағы аудандарда және Кабулда оқылады. Баспасөз саясаты да өте еркін және либералды. Газетке ешқандай үкімет тарапынан қысым жасалмайды. Газеттің мазмұны "Вахдаттан" мүлдем өзгеше, өйткені спорт және шоу-бизнес жаңалықтарына жеткілікті орын береді. Жарнама саясатына келетін болсақ, газет мемлекеттік және жеке сектор жарнамаларын жариялайды. Вахдат пен Хабрунаның бас кеңселері Пешаварда орналасқан. Пашту тіліндегі журналдардың тұрақты жариялануы 1931 жылы апталық афғандық Рахат Захеилидің "Стари Маши" журналын бастауынан басталды. Сол жылдары "Пастун" журналы Абдул Халиктің редакторлығымен жарық көруді бастады. Кейін басқалар да осы жағдайды журнал оқыуға қолайлы деп тауып, "Селаб" және "Ангар" сияқты журналдарды шығара бастады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Маулана Абдул Қадыр мен адвокат Насрулла Ханның редакторлығымен "Нан парун" журналы Делиден жарық көрді. 1950 жылдары Пешавардағы Мемлекеттік Ислам колледжінде жарық көрген "Хайбер" журналы студенттердің көзқарастары мен проблемаларын бір жағынан, ал пашту әдебиетін басқа жағынан насихаттау үшін үлкен рөл атқарды. Пашту журналистикасында өзінің негізгі және тарихи орны бар тағы бірнеше журналдар - Qand, Adal, Qandeel және Tamas. Бұл журналдар енді шығарылмайды. Ай сайын шығатын "Қарахмар" журналы Пешавардағы редактор Мұхаммед Заман Әділдің "Жазушы қолдары" медиа тобының бірлестігінде жарық көреді. Нұрүл-башаф Навид "Ликвал" журналын шығарады. Паштун жеріне Авами ұлттық партиясы иелік етеді. Пашту тіліндегі ең танымал журналдардың бірі - Пасон, оны доктор Исрар басқарады. "Ватан" мен "Машал" - пашту тіліндегі басқа екі журнал.
Теледидар және интернет
Пашту тілінде бағдарламаларды алғаш рет телеарналар 1970 жылдары көрсетті. Пәкістан теледидары Пешавар (PTV Peshawar) 1974 жылы Пакистанның Пешавар қаласында Форт-роудтың 2-үйінде ашылды. 1982 жылдың ақпанына дейін барлық бағдарламалар қара-ақ түсті болып көрсетілді, содан кейін түсті теледидарлар пайда болды. Паштудан басқа. ПТВ Кветта 1974 жылы қарашада ашылды. Бұл арада Ауғанстанның 1970-1980 жылдары бүкіл елде пашту және дари тілдерінде бағдарламаларын тарататын жеке телеарналары болды. 1994-2001 жылдар аралығында Талибан тұсында Ауғанстанда теледидар көруге тыйым салынды. Ол 2001 жылдан бастап НАТО қолдаған Карзай әкімшілігінің басқаруымен қайта басталды және пашту тілінде хабар тарататын бірқатар станциялар бар. Американың дауысының АҚШ-тағы "Ашна" телеарнасының пашту тіліндегі бөлімінде де бар. Оның әдеттегі алып басушыларының бірі - Балучистанның Қандаһар аймағынан келген паштун Ибрагим Насар. AVT Khyber телеарнасы 2004 жылы Азияның 3-ші тобына хабар тарата бастады. Бұрын бағдарламалардың ұзақтығы 12 сағаттан тұратын, бірақ бір жыл өткен соң ол 24 сағатқа дейін ұзартылды. AVT Khyber - негізінен пашту тілінде таралатын арна. PTV Peshawar сияқты AVT Khyber бағдарламалары да ойын-сауық, жаңалықтар мен ағымдағы істерден тұрады. Жаңалықтарды тарату саясаты елдің басқа жеке телеарналары сияқты. Шамшад ТВ - 2006 жылдың басында іске қосылған, Ауғанстанда орналасқан спутниктік телеарна. Бұл арна күн сайын 18 сағат хабар таратады, білім беру, жаңалықтар, шоулар, драмалар және ойын-сауық бағдарламаларын Ауғанстан аймағына және басқа елдерге спутник арқылы ұсынады. Оның аты Ауғанстанның ең биік тауларының бірі Шамшад деген таудан алынған. Ол сағаттық жаңалықтар, ағымдағы істер бағдарламалары, ойын-сауық бағдарламалары, саяси бағдарламалар, спорттық бағдарламалар және қылмыстық оқиғалар бағдарламаларын таратады. Дини Ларховани (Діни басшылық) және Низаам Ао Меезан (Үкімет және тепе-теңдік) сияқты көптеген тікелей эфирлі шоулары бар. Lemar TV (пашту тілінде "Солнце ТВ") - Ауғанстанда орналасқан тағы бір телеарна, ол да 2006 жылы іске қосылды. Бұл арнадан елдің кейбір аймақтарына жаңалықтар, шоулар мен ойын-сауық бағдарламалары таратылады. 2000 жылдары пашту тілі интернет әлеміне қосылды. Пашту тілінде жаңалықтар мен басқа да ақпарат беретін көптеген веб-сайттар бар. Ауғанстанмен байланысты барлық мемлекеттік немесе жеке веб-сайттар пашту тілінде қол жетімді. Википедия мен басқа да халықаралық ұйымдарда пашту тілінде де нұсқалары бар. 2014 жылдың тамызында Пакистанның Мардан қаласында "Сабаун" телеарнасы іске қосылды. Пашту тіліндегі тағы да бірнеше жаңа арналар: Aruj TV, Pashto 1, Attanr Tv және басқалары.
Пашту киносы
Пакистан мен Ауғанстанда пашту фильмдері кеңінен көрсетіледі. Пашту тіліндегі алғашқы фильм 1942 жылы жарық көрген Ләйлә Мәжнүн. Ол Пешавар, Кветта, Калькутта (қазіргі Үндістан) қалаларында көрсетілді. Фильмнің режиссері Мир Хамза Шинвари, ал композиторы Абдул Карим болды. Ләйла Мажнунның кейіпкері Гарри Джей, ал кейіпкері Рафиқа Ғазнауи болды. Екінші пашту тілі фильм 1960 жылы түсірілді. Оның тарихы урду тіліндегі "Най Киран" (жаңа сәуле) фильмінің аудармасы болды. Фильмнің диалогтарын Мир Хамза Шинвари жазды. Бұл фильм Пешавардағы "Новости" кинотеатрында көрсетілді. Паштуның үшінші фильмі 1963 жылы шыққан "Тига" болды, оны да Мир Хамза Шинвари түсірді. Фильмнің кейіпкері - Өмүр Дараз, ал Лудель фильмнің операторы болды. 1968 жылы "Якка Юсуф Хан" атты тағы бір фильм жарық көрді. Фильмнің қаһарманы - Ғазали, ал кейіпкері - Раб Наваз. Бұл фильмді урду киносының жұлдызы Рангила ашты.
Пашту тіліндегі хиттер
Юсуф Хан Шер Бано 1969 жылы түсіріліп, 1970 жылы жарық көрді. Оны Азиз Табассум жазып, режиссерлік етті. Сандар Гхарай (Пейіш) 1970 жылы жарық көрді. Бадар Мунир - қаһарман, Ясмин Хан - қаһарман, ал Ниамат Сарахәди - қаһарман. "Қала қазан" (көп жағдайда күз, кейде көктем) 1970 жылы Жамил Ахмад режиссерлік және Саид Әмір Сархади продюсерлік еткен фильм. Фильмнің батыры Аман еді. Аалақа гейр (құқықсыз жер дегенді білдіреді) 1971 жылы Хабибулла хан түсірген. Әмір Хамза Шинвари диалогтар мен поэзия жазды. Дәл сол сияқты, Даррае Хайбер, Адам Хан Дүркханаи (продюсері Шакил Әйүп, режиссері Азиз Табассум), Мұса Хан Гүл Макай (батыр - Асиф Хан, әйел - Ясмин Хан), Бахадур Хан (батыр - Хумаюн Куреши), Аджаб Хан Африди, Зама Бадан'', Магхур, Оарбал, Топак Зама Канон (продюсері Азиз Табассум), Дахкан (продюсері Бадар Мунир), Баги, Арман, Миранай Роар (ағасы), Тарбуз, Икрар, Ангар, Захмуна, Наваэ ау Накриза (Бридал мен Хенна), Ужрати Катил, Да Аоче, Ханданг, Тофани Шапа, Бангри ау Хартак, Абд Айт, Халиа, Нава Куф, Куфар Ислам, Карла да Горилла және тағы көптеген басқалар пашту хиттері 1970-1985 жылдар аралығында. Хайбер-Пахтунхваның дамуындағы киноның рөлі: 1960 жылдан 1980 жылға дейін пашту киносы өзінің керемет уақытын көрді. Оның стандарты 1970 жылдардың ортасына дейін, тіпті 1980 жылдарға дейін урду фильмдерінен кем болған жоқ. Егер Лолливудта Вахид Мурад, Надим және Мұхаммед Али болса, Бадар Мунир, Асиф Хан және басқалар сол кездегі шоколад батырлары болды. 1980 жылдардың ортасына дейін барлық тақырыпқа фильмдер түсірілді және адамдар кинотеатрларда пашту фильмдерін көруге құштар болды. Пашту фильмдері Пактун-хууаның дамуында үлкен рөл атқарды, өйткені кинотеатрлар бұрын Хайбер-Пактунхваның қалалық аймақтарында ғана орналасқан, бірақ алыс аудандардан адамдар Пешавар, Мардан және Мингора сияқты қалаларға фильмдер көруге келді. Қазір пашту тіліндегі фильмдердің деңгейі төмендеп кеткенімен, жастар, әсіресе ауыл тұрғындары әлі күнге дейін киноға барғысы келеді. 1990 жылдардағы пашту фильмдері: 1990 жылға дейін пашту кино индустриясында кейбір үлкен есімдер болды. Мысалы, Мир Хамза Шинвари продюсер, режиссер және пашту поэзиясының әйгілі тұлғасы. Мұрат Шинвари - пашту индустриясына шын мәнінде қызмет еткен продюсерлер мен режиссерлер тізіміне кіретін адам. Әмір Ғұлам Садық - пашту кино өнеркәсібіндегі 30 жылдан астам уақыт бойы пашту фильмдеріне поэзия жасаған жалғыз адам. Бірақ 1990 жылдан кейін пашту кино өнеркәсібінде институционализацияның болмауынан, мұндай адал адамдар болмаған, бұл интернатта еріншектік пен әдепсіздікке ықпал ететін ортаны құрды және пашту фильмдерінің стандарты төмендеді.
During these days cinema was the most effective way to communicate with the people as the standard of the movies were very good. Until the mid 1980s films were made on almost every subject and the people really loved to watch Pashto movies in cinema. So Pashto films played a great role in development of Pakhtoon khuwa as though cinema used to situate only in the urban areas of Khyber Pakhtunkhwa, but people from far flung areas came to cities such as Peshawar, Mardan, and Mingora to watch films. Now though the standard of the Pashto film has fallen very much, but the youths, especially the rural people still love to go to cinema. Pashto films in the 1990s: until 1990 there were some great names in the Pashto film industry. For instance, Mir Hamza Shinwari who was a producer, director and a great name in the Pashto poetry. Murad Shinwari is the one whose name comes in the list of the producers and directors who really served the Pashto industry in its real sense. Amir Ghulam Sadiq is the only name in the Pashto film industry, who did poetry for Pashto films for almost more than 30 years. But after 1990 owing to the absence of institutionalization in the Pashto film industry, there were no such dedicated people, which in intern created environment conducive to vulgarity and obscenity and the standard of the Pashto films fell.