Кіріспе

Мұхаммед Құтб:Мұхаммед Құтб () - мұсылман ғалымы және мысырлық мұсылман ойшылы Сайид Құтбтың кіші інісі. Мұхаммед ағасы Мысыр үкіметі жазаға тартқаннан кейін Сауд Арабиясына көшіп барып, ағасының идеяларын насихаттады. Ол Каир университетінде ағылшын әдебиетін оқып, 1940 жылы бітірді, кейін психология және білім беру мамандықтары бойынша диплом алды. Ол Саидтан бірнеше күн бұрын (1965 жылы 29 шілдеде) Мысырдың жетекші саяси және мәдени қайраткерлерін өлтіріп, үкіметті құлату үшін ағасымен бірге жетекшілік еткендігі үшін тұтқындалды. 1966 жылы ағасы асылып өлтірілді, бірақ Мұхаммедтің өмірі сақталып қалды және ол басқа Мұсылман бауырластарымен бірге Сауд Арабиясына бас сауғалады. Ол жерде ол Сайидтың кітаптарын редакциялап, жариялады және ислам зерттеулерінің профессоры ретінде оқыды (түрлі деректерге сәйкес) Меккедегі Умм әл-Қура университетінде. Лоуренс Райт Мұхаммед Кутб пен бен Ладеннің колледждегі жақын досы Мұхаммед Джамал Халифамен сұхбат жасаған. Ол ағасының шығармаларын жариялаумен қатар, ағасының радикалды жақтастары мен консервативті мұсылмандар, әсіресе, "Мұсылман бауырластардың" басқа мүшелері арасындағы айырмашылықтарды "жұмсақтандыру" арқылы өз идеяларын алға жылжытуға тырысты. Мұхаммед ағасының "мусульман әлемі мен мұсылман үкіметтері джахилият" (жұмандардың жалған тәлім-тәрбиеге қайтып оралуы, сондықтан мұсылмандыққа қайтып келмеуі) деген әйгілі сөзін сөзбе-сөз түсінген. Ол өзіне баспана берген елдің (Сауд Арабиясы) джахилият екенін жоққа шығарды. Сондай-ақ, ол мұсылман бауырластарының ілімін "оның қоныс аударған елінде кең тараған салафизммен" татуластыруға тырысты. Тағы бір танымал еңбек - Ислам: түсініксіз дін - бауырының идеяларын кеңейтіп, фундаменталистік исламның "адамгершіліксіз, ақымақ, жабайы және артта қалған" Батыс әлемінен қандай жолдармен жоғары екенін сипаттайды. Құтб 2014 жылы 4 сәуірде 94 жасында Меккедегі ауруханада қайтыс болды.

Ықпал

Оның ілімі ХХ ғасырдағы мұсылман ой-пікіріне, әсіресе Сауд Арабиясына 1972 жылы көшіп келгеннен кейін ықпал етті. Умм әл-Қура университеті мен Король Абдулазиз университетінде оқытушылық қызметінен басқа, Қутб жеке оқытушылық топтар ұйымдастырды және өзінің лекцияларын кассеталар, баспа трактаттар және 1990-шы жылдардың соңынан бастап интернет арқылы таратты. Бұл оның танымалдылығын университет студенттерінен тыс жерлерде де кеңінен таратуға көмектесті. Құтбтың ең танымал шәкірттерінің бірі Сафар әл-Хавали болды, оның мурджизм мен секуляризация туралы диссертациясы Қутбтың осы тақырыптағы іліміне қатты сүйенеді. Құтб Сахва қозғалысында да маңызды рөл атқарды, оның жақтаушылары оның жазбаларынан жиі үзінді келтіреді. Мұхаммед Құтбінің марқұм ағасы Саид Құтбтың шығармаларына редакциялық құқығы оған Саид Құтбтың қай шығармалары жарияланғанын таңдауға және Саид Құтбтың діни ой-пікірлеріне қайшы келетін аспектілерді цензуралауға мүмкіндік берді.

Антисемитизм

М. Қутб көптеген еңбектерінде мұсылман әлемінің қазіргі жағдайын сынға алып, оның батыс державаларына қатысты әлсіздігін атап көрсетті. Ол бұл әлсіздікті мұсылмандардың өздеріне арнайды және оларды Исламның шынайы ілімдерін өз өмірлерінде немесе өз қоғамдарын басқаруда қолданбайтындар деп сипаттады. Ол әлемді жаһандықта өмір сүруші ретінде суреттеді, яғни жахилия, Мұхаммед пайғамбардың келуінен бұрын болған алғашқы жахилиядан да үлкен дәрежеде. Алайда, Кутбтың айтуынша, мұсылман әлеміндегі дағдарыстың жалғыз себебі мұсылмандардың надандығы емес. Сондай-ақ, ол мұсылман әлемінің әлсіздігін исламның жаулары деп атаған, оларды христиандар мен яһудилер деп атаған. Құтб христиандар мен сионистерге еврейлерге қатысты тәрешілер терминдерін жиі қолданған, ол осы діни топтар мен мұсылман халықтары арасындағы бұрынғы әскери қақтығыстарды еске түсірді. Құтб христиандарды исламға қарсылық білдіретіндер ретінде қараса да, христиандықтың қазіргі батыс қоғамына әсері аз деп қарады, ол қазір оны яһудилер басқарады деп мәлімдеді. Құтбтың айтуынша, еврейлердің исламға деген жеккөрушілігі оларды кез келген жерде оған шабуыл жасауға итермелейді. Кейбір шығармаларында әскери қақтығыстарға қатысты айтылса да, Құтб батыс мәдени империализмін яһудилер ислам мен мұсылмандарды жоюға тырысатын негізгі құрал ретінде қарастырды. Ол мұны әскери шабуылдан гөрі жасырын әрі қауіпті әдіс ретінде көрсетті, өйткені ол мұсылман әлемін ішкі жағынан жояды; олар зайырлы идеялар мен құндылықтарға ұшырағандықтан мұсылмандар өз діндерінен ауытқыйды, бұл мұсылман қоғамын тұтастай әлсіретеді және басқа мұсылман елдеріне саяси адалдықты бұзады. Құтб батыс мәдени империализмін Наполеонның Мысырға жасаған жорығынан басталып, одан кейін жалғасып, қатаңдығын арттырған деп суреттеді. Ол мектеп білімін батыс мәдени империализміне бағытталған негізгі құралдардың бірі ретінде қарастырды және мұсылман мектеп оқушыларына батысқа құлшыныспен құлшылық етуді үйрету үшін сынға алды. Ол сондай-ақ мектеп жүйесін ислам құндылықтарын әлсірететін, ұлдар мен қыздарға бірдей білім алуға мүмкіндік беретін және жиі бірге білім алуға мүмкіндік беретін деп санайды. Мектептерден басқа, Қутб газеттер де балалардың үйренгендерін ата-аналарына таратады деп сипаттады. Ол өз пікірін растау үшін Египеттегі журналистика саласында жұмыс істейтін марониттік мәсіхшілердің мысалын келтірді. Құтбтың дәлелінің басты аспектісі - қыздардың білім алуына және исламдық қоғамдардағы әйелдердің әлеуметтік мәртебесінің өзгеруіне қарсылық білдіруі. Ол ананы балаларды діни тәрбиелеудің басты бөлігі деп санады және феминизм мұсылман қоғамын бүлдірудің ең тиімді құралы деп мәлімдеді. Біріншіден, сыртқа жұмыс істеуге немесе оқуға кеткен әйелдер балаларына көңіл бөлмей, оларға дұрыс құндылықтарды үйретуден бас тартады. Екіншіден, қыздар мектепте білім алса, ана болған соң оны балаларына да береді, бұл қоғамның бүлінуіне әкеледі. Сондықтан Мұхаммед Қутб феминизм мен әйелдерді бостандыққа шақыруды мұсылман қоғамының тұрақтылығына төнген қауіп ретінде қарастыру керек деген қорытындыға келді. Құтбтың мұсылман қоғамына батыс мәдениетінің ықпалы туралы пікірі антисемиттік заговор теорияларына, мысалы "Сион ақсақалдары" сияқты, қатты сүйенеді және ол өз жазбаларында осы мәтіндерге сілтеме жасады. Алайда, оның әлеуметтік құрылымдарды сақтаудағы әйелдердің рөлі туралы пікірі антисемиттік қулық теориясының маңызды аспектісі емес. Бұл сөзді француз ғалымы және жазушысы Алексис Каррел де айтқан болуы мүмкін. Ол феминизмнің әлеуметтік құрылымдарға әсері туралы да алаңдаушылық білдірді. Оның жазбалары Мұхаммедке де, Сайид Кутбқа да жақсы таныс еді.