Кіріспе

Агуаруналар (немесе олардың эндонимиі - Аважун) - Перу джунглясындағы жергілікті халық. Олар негізінен Эквадор шекарасына жақын орналасқан Перудің солтүстігіндегі Мараньон өзенінде және Мараньонның бірнеше тармақтарында, Сантьяго, Нива, Ценепа, Нумпатакэй және Чириако өзендерінде өмір сүреді. Қазіргі уақытта олардың Перудің төрт аймағында: Амазонас, Кахамарка, Лорето және Сан-Мартинде жер телімі бар. Аважундардың едәуір бөлігі Сан-Мартин департаменіндегі Альто-Майо өзенінің алабында да тұрады. Перудің 1993 жылғы санағына сәйкес, агуаруналардың саны шамамен 5000-ға жеткен. 2000 жылғы Дүниежүзілік санақ деректері олардың халық санын 8000-нан сәл артық деп көрсетеді. Аважундар инкалар мен испан империясына қосылу үшін күш салған. Олардың қатыгездігі мен өмір сүретін қиын жер бедері оларды Перу ұлттық қоғамына 1950-ші жылдардың аяғына дейін, ал кейінірек өз аумағының кейбір бөліктерінде қосылуына кедергі келтірді.

Тұрғын үй жағдайы

Аважун отбасылары, моногамды немесе полигамды, дәстүрлі түрде туыстық қатынас арқылы туысқандық қатынас арқылы таралған көрші-қолаңдарда өмір сүрді. Жол құрылысы, екі тілді мектептер мен денсаулық сақтау орындарының құрылуы елді мекендердің шоғырлануына және кейбір жағдайларда тығыз орналасқан ауылдардың пайда болуына әкелді. Аважун қалаларының мысалдары Сантьяго өзеніндегі Ютупица мен Нивадағы Япаимді қамтиды. Ядролық тұрғындардың үлгісі бар қалалар өздерінің ана тілінде "яякат" деп аталады және көшелері, жаяу жүргін жолдары немесе алаңдары жоқ, керісінше дәстүрлі құрылыстағы үйлерден тұрады. Бұл үйлер біршама асимметриялық түрде орналасады және әдетте оларды өзен бойымен сызықтық түрде орналастыруға бейімделеді. Аваджун халқының арасында өз тілінде ipáamamu деп аталатын өзара көмек көрсетудің дәстүрлі институты бар, оны негізінен жас жұптарға тұрғын үй салу, егістіктерді тазарту және сирек кездесетін юка мен жержаңғақ егу кезінде іс-әрекетке көруге болады. Аваджундар дәстүрлі түрде жартылай егінші халық болды, топырақ құнарлылығы мен жабайы аңдар саны олардың үйлерінің жақын маңына азайып кеткендіктен, олар үнемі көшіп-қонып тұратын. Мұндай көшірулер Awajún қозғалысының ауқымы атаулы қоғамдастық жерлеріне шектеліп, кейбір жағдайларда қазір жергiлiктi емес отаршылардың фермалары мен ауылдарымен қоршалған.

Аңшылық, жинау және ауыл шаруашылығы

Агуаруна аң аулайтын жануарлардың негізгі түрлері саджино, хуангана, бразилиялық тапир (сачавака), кішкентай қызыл брокет, оцелот және оторнго (жагуар) болып табылады. Аз ауланатын түрлерге майаз, ронсоко, ахуни, анюдже, карачупа, утер, маймылдар мен құстардың түрлі кластары жатады. Олар аң аулаған жануарлардың тек етін ғана емес, терісін, қауырсын, тістерін және сүйектерін де пайдаланады. Сондықтан аң аулаудың екі мақсаты бар: тамақтану үшін, сонымен қатар қолөнер бұйымдарын, дәрі-дәрмектерді және сиқыршылықта қолданылатын заттарды жасау үшін. Дәстүр бойынша, тайпа пижуайо (өте қатты ағаштан жасалған пальма ағашы) және соғу құбырымен жетілдірілген найзамен аң аулады. Қазіргі кезде найзаның орнын қалың мылтықпен қаруланған мылтық алып тастады, бірақ олар соққылау құбырын да қолданады. Олар кейбір пальмалардың жабайы жемістерін, мысалы, кейбір бұталар мен пальмалардың бұтақтарын, сондай-ақ сабақтарын, қабығын және шайырларын жинайды. Олар лече каспиді шығарады және жабайы аралардың, жеуге жарамды құрттардың (суристердің), қоңыздардың, дәрілік өсімдіктердің және лианалардың балын жинайды. Олар жинағанның бәрін тамақ, қолөнер, дәстүрлі медицина, сиқыршылық немесе отын ретінде пайдаланады, ата-бабаларының өзін-өзі қамтамасыз ету үлгісіне сәйкес келеді. Аважундар табиғатшылдар арасында тропикалық орман флорасы мен фаунасы туралы күрделі білімімен танымал, ол этноботаниктер мен этнозоологтардың кеңінен зерттеулерінің басты тақырыбы болды. Олар ауыл шаруашылығының құрал-сайманы ретінде балта, балта және қашаумен бірге дәстүрлі ваи (пижуайо пальмасынан жасалған өткір ұшы бар таяқ) қолданады.

Басқа қызмет түрлері

Негізгі қолөнер - арқан жасау, себет жасау, каноэ жасау және тоқыма сияқты еркек іс-әрекеттер; керамика және тұқымнан, жәндіктердің кішкентай қанаттарынан және буындардан алқа жасау сияқты әйелдер іс-әрекеттері. Ерлер нәзік қауырсыннан бас киімдер, сондай-ақ ұштарына қауырсын мен адам шашын қоятын мақта ленталар жасайды. Бұл әшекейлер бамбуктан жасалған қоршауларда сақталады.

Тарих

Агуаруна халқының шығу тегі әлі күнге дейін құпия болып қала береді. Көпшіліктің нәсілдік ерекшеліктеріне сүйеніп, кейбір антропологтар олардың ғасырлар бұрын Анд тауларынан түсіп, осы аймақтың географиялық жағдайларына бейімделгенін болжайды. Басқалары олардың Орталық Америкадан өзен арқылы немесе жағалау арқылы келгендер екеніне сенеді. Олар өздерін қазіргіден әлдеқайда кең аймаққа орналастырды. Бұл аймаққа қазіргі Жаен қаласы да кірген көрінеді. Сондай-ақ, олардың мәдениетінің ықпалына Меланезия аралдарынан келген иммигранттар әсер еткен деп айтылады. Олар ержүрек, батыл жауынгерлер ретінде танымал болды. Агуарундар мен Перу жаңбырлы ормандарының басқа тұрғындары арасында физикалық айырмашылықтар бар. Олардың орташа бой-сауыты биік, әсіресе ерлер, ал дене бітімі күшті. Агуаруналардың дәстүрлі, идеологиялық және материалдық мәдениеті бар, олар бір-бірімен өз тілінде сөйлеседі. Бұл тілдің сөздікін Милдред Л. Ларсон құрастырып, 1966 жылы SIL International баспасынан шығарды. Агуаруналар Мараньон өзенінің географиялық аймағында, яғни Мараньон өзенінің және оның Santiago, Nieva, Cenepa, Numpatakay және Chiriaco өзендерінің жағалауында орналасқан. Қазіргі Перудегі көптеген басқа мәдени топтардан айырмашылығы, Агуаруналар инкалар ешқашан жеңіске жетпеді, бірақ инкалар Хуайна Капак пен Тупак Инка Юпанкидің аумағына ену туралы әрекеттер туралы деректер бар. Испан конкистадорлары агуаруналармен алғаш рет 1549 жылы Жаен-де-Бракаморос пен Санта-Мария-де-Ньева қалаларының негізін қалау кезінде кездесті. Ал 50 жылдан кейін жергілікті тұрғындар көтеріліске түсіп, испандықтарды бұл аймақтан қуды. Кейін 1865 жылы Борьяда ауыл шаруашылығы колониясы құрылды. Доминикан және иезуит миссионерлерінің агуаруналарды дінге айналдыру әрекеттері сәтті болмады. Әдетте, агуаруна экономикасы негізінен аңшылық, балық аулау және күнкөріс шаруашылығына негізделген. Алайда соңғы онжылдықта олар капитализмге көбірек араласып кетті. Кейбір қауымдар күріш, кофе, какао және банан өсіріп, жергілікті базарларда немесе Чиклайо сияқты жағалау қалаларына тасымалдау үшін сатады. Трансандеялық мұнай құбырын жөндеу және дәрілік өсімдіктер өнеркәсібі жергілікті экономикада маңызды рөл атқарады.

Дін

Агуаруналар дәстүрлі түрде көптеген рухтарға және мифологиялық тұлғаларға сенді, олардың ішінде: Зевс немесе Күн; Нугкуи немесе Жер Ана, ауыл шаруашылығының табыстылығын қамтамасыз ететін және керамикаға саз балшықты беретін Пачамама; Сугки, өзендерде тұратын су рухтары; және Бикут немесе әке шаман, өзін галлюциногендік өсімдіктерге айналдырады, олар аяуаскамен араластырылған, есірткілер адамға күшті рухпен қарым-қатынас жасауға мүмкіндік береді, бірақ халықтың жартысын өлтіреді. Жас жігіттер дәстүрлі түрде аяуасканы қоса алғанда галлюциногенді өсімдіктерді алып, оларға көріністер береді. Бұл көріністер өлген жауынгерлердің жандары деп саналады, егер жас жігіт қорқыныш танытпаса, оған ажутап деп аталатын рух күші беріледі. Мұндай рухани күшті адам соғыста зардап шекпейді. Ежелгі заманда агуарундар адам басын қысқартып, "Цанца" жасайтын. ХХ ғасырдың ортасында евангелистік миссионерлер агуаруналармен байланыса бастады, ал бүгінде көптеген агуаруналар мәсіхшілікті қабылдады.

Биопираттық дау

ХХ ғасырдың соңғы жартысында протестант және иезуит миссионерлерінің келуі, жолдар салу және мұнай құбыры құрылысы агуаруна халқының, кедей ауыл шаруашылығы отаршылдарының, мемлекеттік агенттіктердің және корпорациялардың арасында айтарлықтай шиеленістер тудырды. Өздерінің өмір сүру салтына жаңа қауіп-қатерлерге жауап ретінде агуаруналар өзін-өзі қорғау үшін саяси және әлеуметтік жауап ұйымдастыра бастады. Агуаруна қауымдастығының ұйымдарына 1975 жылы құрылған Organización Central de Comunidades Aguarunas del Alto Marañon (OCCAAM) және 1977 жылы құрылған Consejo Aguaruna y Huambisa (CAH) ұйымы кіреді. Содан бері агуаруна қауымдастығының ұйымдастырушылары 12 жергілікті ұйым құрды (оның ішінде агуаруна әйелдер федерациясы). CAH кеңінен Агуаруна (және Хуамбиса) халықтарын білдіретін ең ықпалды саяси ұйым деп саналады және Перудегі ұлттық деңгейдегі жергілікті қозғалыстарда және бүкіл Оңтүстік Америкадан Амазонка халықтарын білдіретін Амазонка бассейнінің жергілікті ұйымдарының үйлестіру органын (COICA) құруда басты рөл атқарды. 1990 жылдардың ортасында Агуаруналар АҚШ-тағы фармацевтикалық көпұлтты компания G.D. Searle & Company (содан кейін Монсантоның бөлігі) және Сент-Луистегі Вашингтон университетінің этноботаниктер тобымен жаңа биологиялық келісімшарт жасау туралы келіссөздерге қатысты. Жобаға байланысты агуаруналардың генетикалық және мәдени ресурстарына және дәрілік өсімдіктер туралы дәстүрлі білімдеріне негізделген дәрі-дәрмектерден алынған ықтимал пайданың әділ үлесіне қатысты құқықтарының бұзылуы туралы дау туындады. АҚШ Ұлттық денсаулық сақтау институты Вашингтон университетінің ғалымдарына қаржы бөле бастады. Вашингтон университеті мен CAH арасында биологиялық зерттеу туралы келісім басталған келіссөздер Вашингтон университетінің Уолтер Льюис биопираттық құқық бұзушылық туралы мәлімдеме жасалып, пайданы бөлісу туралы келісімсіз Агуарунаның дәрілік өсімдіктері мен білімдерін жинаған кезде сәтсіз аяқталды. CAH Вашингтон университетінің Уолтер Льюиспен және олардың АҚШ үкіметі демеушілерімен қарым-қатынасын тоқтатты. Тим Кахилл өзінің "Оутиздейд" журналында бір әкенің өз ойын бітіру жолын іздегенін баяндаған "Ауыз суға толы қараңғылық" деген мақалада былай деп жазды: "1995 жылдың 18 қаңтары кешінде, көршілес Эквадормен шекаралық соғыс басталар алдында, "Екі 26 жасар америкалық, Джош Сильвер және Патчен Миллер, бірнеше күн бұрын жасаған үлкен балса ағашы жағасында Мараньон өзенінен төмен қарай жүзіп кетті. Олар аралдың төменгі жағасындағы бұрқасынға байланған. Сол түні сағат 9.30-да оларды атып өлтіріп тастады. Джош Сильвер аман қалып, жарақаттанған жерімен әскери базада емделіп, Санта-Мария-де-Ньевадағы ауруханаға жеткізілді. Американың Перудегі бас консулы Томас Холладейге екі америкалыққа шабуыл жасалғаны туралы хабарланды. Бірі тірі, екіншісі жоғалып кетті, өліп қалған деп қорқамыз". Патченнің денесі табылмады, қылмыс да шешілмеді. Шабуылдаушылар арақ ішіп, Агуараналар болған, олар жақын маңдағы Хуаракайо ауылынан болған. Америкалықтардың екеуін агуаруналар Вашингтон университетінің аңшыларымен шатастырған деген болжам бар. Сондай-ақ, Перу армиясы оларды жақын шекарадағы Эквадормен соғыс басталған күні шпиондыққа күдікті деп санаған болуы мүмкін. Елшіліктің күшті шара қолдануына қарамастан, Перу үкіметі бұл өлтіруді тергеуге ешқандай күш салмай, тергеуді Нивадағы нашар жабдықталған жергілікті полиция бекетіне қалдырды. Жошы Сильвер Уракузадағы әскери бекетінің жағалауында пайда болғаннан кейін, әскер өз тергеуін жүргізді, бірақ ол өз қорытындысын азаматтық билікпен бөліспеді. Осыдан кейін Вашингтон университеті OCCAAM және олардың ұлттық өкілдігі - Конфедерация Амазонка ұлттарының Перу (CONAP) ұйымымен келіссөздерге кірісті. Бұл ұйымдардың алғашқы талаптарының бірі Вашингтон университеті бұрын жинаған барлық материал мен білімді қайтару болды. Олар сондай-ақ, агуаруна аумағында IPAAMAMU форматында дәстүрлі кездесу өткізуді талап етті. IPAAMAMU-ға 60-тан астам агуаруна қауымдастығының сексенден астам өкілі қатысты. Қатысушылар келіссөздерді жалғастыруды мақұлдады және CONAP-ты, оның заң кеңесшісін және Перу экологиялық заң қоғамының (SPDA) өкілін келіссөздерде кеңес беру және қолдау көрсетуді сұрады. SPDA-ның заң кеңесшісі, ирландтық адвокат Брендан Тобин Consejo Aguaruna Huambisa (CAH) -ға бірнеше рет өзінің заңгерлік қызметтерін ұсынды, бірақ олар бас тартты. Бұл іс-шараның басты себебі Перудің сол кездегі президенті Альберто Фу�...