Кіріспе

"Күннің шығысы мен Айдың батысы" (Østenfor sol og vestenfor måne) - норвегиялық ертегі. Оны Эндрю Ланг "Көк ертегі кітабына" (1889) енгізді. "Күннің шығысы мен Айдың батысы" атты жинақты Питер Кристен Асбьорнсен мен Йорген Мо жинақтады. Ол "Жануар күйеу жігіт ретінде" немесе "Жоғалған күйеуді іздеу" циклына байланысты және халықаралық Аарн Томпсон Утер индексі бойынша ATU 425A, "Жануар (Жануар) күйеу жігіт ретінде" типті ертегі ретінде жіктеледі. Осы түрдегі басқа да аңыздарға "Норроуэйдің қара бұғысы", "Норвегияның қоңыр аюы", "Аспанның қызы", "Қолымдалған шошқа", "Худи туралы әңгіме", "Мастер Семолина", "Росмарин бұтағы", "Қолымдалған жылан" және "Ақ аю патша Валемон" кіреді. Швед тіліндегі нұсқасы "Принц шапка жер асты" деп аталады. Бұл "Алтын есектегі" "Купидон мен Психея" ертегісінің ұрпағы болуы мүмкін, бұл "Суретші мен аңшы" сияқты жануарлардың күйеу жігіт циклдеріне әкелді.

Қысқаша мазмұны

Ақ аю кедей шаруаға жақындап, оған ең әдемі және кіші қызын беруін сұрайды; айырбас ретінде аю адамды бай етеді. Қыз қарсылық білдіреді, сондықтан шаруа аюдан қайтып келуін сұрайды, ал сол арада оны аюға үйленуге көндіреді. Ақ аю оны керемет сиқырлы сарайға алып кетеді. Түнде ол аю кейпіне айналып, оның төсегіне еркек болып келеді. Алайда, ол оны ешқашан көрмейді, өйткені ол жарықты сөндіргеннен кейін оның бөлмесіне кіреді және таң атпай кетеді. Үйін сағынғанда, аю үйіне бара алады, бірақ ол ешқашан анасымен жалғыз сөйлеспейді, тек басқа адамдар болған кезде сөйлеседі. Үйінде туыстары оны құшақтап, анасы онымен жеке сөйлесуге тырысады. Ақыры ол қызынан әр түнде қараңғыда оның қасында ұйықтап, таң атпай кететін бөтен адам туралы барлық оқиғаны ашуға көндіреді. Қыздың әңгімесін тыңдаған қыз Ақ аюдың шынымен тролл болуы керектігін айтады, оған шам береді және түнде оны жағып, төсекте кіммен бірге жатқанын көруін, ешқандай сұйық төкпеуін ескертеді. Қыз мойынсұнады да, аюдың әдемі ханзада екенін біледі. Бір көргеннен сүйіп, оны сүйіп, үстіне үш тамшы сұйық төгіп тастайды. Оны оятып, оған бір жыл күткен болса, ол босатылатын еді, бірақ енді ол өзінің зұлым өгей анасына, оны өзінің пішініне айналдырған және "күннің шығысында және Айдың батысында" орналасқан қалада тұратын сиқырлы патшайымға барып, оның қызы, сиқырлы ханшайымына үйленуі керек. Таңертең қыз сарайдың жоғалып кеткенін көреді. Ол ханзаданы іздеуге шығады. Ол бір үлкен тауға келіп, алтын алмамен ойнап жүрген қарт әйелді көреді. Ол қарт әйелден Күннің шығысында және Айдың батысында орналасқан қамалға барар жолды білетін-білмейтінін сұрайды. Қарт әйел оған жолды көрсете алмайды, бірақ оған атпен жүру үшін көршісіне бере алады, ол оған алма береді. Көрші тағы бір таудың сыртында алтын қайырмамен отыр. Ол да қамалға баратын жолды білмейді, бірақ қызға басқа көршісіне саяхаттауға басқа жылқы береді, ол оны білуі мүмкін, және оған кардинг тарағын береді. Үшінші қарт әйел де қамалға баратын жолды білмейді, бірақ қызға шығыс желге мініп, жұмыс істеп жүрген алтын доңғалақты береді. Шығыс желінің Күннің шығысында және Айдың батысында орналасқан қамалға ешқашан бармаған, бірақ оның бауыры, батыс желінің сол жерде болғаны мүмкін деп санайды. Ол қызды батыс желге алып барады, ал сол себепті қыз оны оңтүстік желге алып келеді. Оңтүстік жел оны солтүстікке қайтадан сол себеппен әкеледі. Солтүстік желдің айтуынша, ол бірде өзінің қалаулы бағытына аспан жапырағын соққанда өзін шаршатты, бірақ егер ол сол жаққа баруды шешсе, оны сол жаққа алып кетеді. Қыз сол жерге барғысы келетінін айтады, сондықтан жігіт оны сол жерге алып барады. Таңертең патша сарайында қыз алтын алмамен ойнай бастайды. Патшаның қызы, ханзадаға айттырылған, алтын ойыншықты көріп, қызға оны сатып алғысы келетінін айтады. Қыз онымен бөлісуге келіседі, алмасу үшін принцпен бір түн. Принцесса алмасуға келіседі, бірақ принске ұйықтап жатқан сусын береді, сондықтан оны оятуға болмайды. Бұл оқиғалар келесі күні, қыз ханшайымына алтын қайырманы бергеннен кейін қайталанады. Бұл жолы қыздың жас алып, өкініш білдіріп, ханзаданы оятуға тырысқан сөздерін қамалдың ішіндегі қамалған қала тұрғындары естіп алады. Олар оған өздері естігенді айтып береді. Үшінші күні ханшайым қыздың алтын доңғалағына айырбастау үшін ханзаданың төсек бөлмесінде тағы бір түнге келіседі. Сол түні ханзада ханшайым әкелген дәрісін ішпейді, сондықтан қыздың сапарына дайын. Ханзада оған өзін қалай құтқара алатынын айтады: ол өзінің өгей анасы мен қызының қолынан келмейтіндіктен, оның көйлегінің майынан тазалана алатын кез келген адаммен үйленетінін айтады. Ол осы мақсатпен қызға барып, онымен сөйлеседі. Ол сәттілікке жеткенде, күйеуі оны қалыңдығы ретінде алады. Жоспар іске асады, ал ашу екі сиқыршының жарылуына себеп болады. Сиқыр бұзылды, әрі ханзадаға күндіз аю кейпіне енудің қажеті жоқ. Ол қалыңдықпен бірге қамалдағы тұтқындарды босатып, қаланы, оның ішінде сақталған алтын мен күмісті тастап кетеді.

Фин-швед халқы

Фин фольклоры Оскар Хакман Вёрадан шыққан фин-швед ертегісін жинақтады. Бұл әңгіменің ішінде үлкен мұрынды әйел сұлу жігітке тұрмысқа шығуға тілек білдіреді, бірақ ол оны қабылдамайды. Сонда әйел оны қарғап, аюға айналдырады. Айғыр орманға барады да, бір үйді тауып алады. Жануар ақшалай пайда алу үшін, еркектің қызын сұрайды. Қыз мен аю ерлі-зайыптылар сияқты өмір сүреді, бірақ ол түнде еркек болып, күндіз жоғалып кетеді, ал қыз үйде ешқандай шам жағып алмайды. Кейін қыз әкесімен бірге барып, шам алып келеді. Ол шам жағып, күйеуінің әдемі екенін көреді. Оның көлеңкесіне бір тамшы сұлулық түсіп, ол оянып, олар кетуі керек дейді. Қызға алтын доңғалақ беріледі де, ол әкесі тұрған үйге қайтарылады. Қыз оны іздеп, үлкен мұрынды әйелдің үйінен табады. Ол жұлдызды аюмен (адам түрінде) бір түнге сатуға тырысады, бірақ оны оята алмайды. Үшінші күні қыз оны үлкен мұрынды әйелге сатып, оны оятып жібереді. Қыз мен ер адам үлкен мұрынды әйелге ойын ойнауға шешім қабылдайды: ол болашақ қалыңдығына көйлегінің майына тап болған жерді жууға мүмкіндік береді. Үлкен мұрынды әйел мен оның қызметшілері үлгермейді, бірақ қыз көйлекті жуады. Ол сәтсіздікке ұшырағандықтан, үлкен мұрынды әйел жарылып, жігіт қызға үйленеді.

Ресей

Новгород облысындағы "Муж медведь" ("Айғыр күйеуі") атты орыс ертегісінде кедей адамның бес баласы бар, екі ұлы мен үш қызы бар, барлығы бірдей әдемі, бірақ ең кішісі үшеуінің ішіндегі ең әдемісі. Бірнеше уақыттан кейін әкесі отбасын басқа орманға көшіріп, бір күркеге қоныс аударады. Алайда үйдің айналасында ақ аю жүріп, бір күні жануар ер адамнан ең кіші қызына, аюдың ең жақсы көретін қызына үйленуге рұқсат сұрайды. Ер адам келісіп, кіші ұлын аюға береді, аю оны үлкен үйіне алып кетеді. Түнде қыз біреудің төсегіне келгенін сезеді, бірақ оны көре алмайды. Бір күні ол аюдан туыстарына бара аламын ба деп сұрайды. Айыу келіседі, бірақ оған үйдегі өмірі туралы сөйлемеуді ескертеді. Қыз үйге оралғанда, анасы оған сұрақтар қояды. Қыз ақырында беріліп, анасына құпия төсек серігі туралы айтады, ал әйел түнде оларды жақсырақ көру үшін шам жағуды ұсынады. Қыз аюдың үйіне қайта оралып, оның ұсынысын орындайды. Ол ұйықтап жатқанда, қыз оянып, шам жағып, олардың жағдайын тексереді: оның жанында жатқан сұлу жігіт. Алайда, оның денесіне бір тамшы шамшамық түсіп, ол таңғалып оянады. Ол өзін сатқын сезініп, қызды ескертіп, "батыс жақтан күнге, шығыс жақтан айға" кететінін айтады ("к солнцу на запад, к луне на восток", түпнұсқада). Жас жігіт жоғалып кетеді де, қыз оның артынан жүреді. Орман ішінде жүріп, ол үш күрке табады, олардың ішінде қарт әйел тұрады және әрқайсысынан сыйлықтар алады: біріншісінде алтын алма; екіншісінде алтын кестелі арқан, ал үшіншісінде алтын орамал. Ақырында қыз сиқыршының ордасына жетіп, шөп басына тоқтап, алтын бұйымдарды шығарады. Сиқыршы қыз алтын сыйлықтарға қызығады, оны қыз үш түн бойы күйеуімен, қазір адам түрінде болған аю принсімен сауда жасайды. Екі түн бойы қыз оны оята алмайды, өйткені сиқыршы оған ұйқыға арналған дәрі берді, бірақ үшінші күні оны оятуға тырысады, өйткені ол дәріден аулақ болды. Ақыры оянған аю ханзада өзінің шынайы әйелі қызбен бірге сиқыршыны жеңудің жолын ойлайды: кім оның көйлегінің балауыздық таптарын жуып тастаса, сол оған күйеуге шығады. Қыз жоспарға келіседі де, сиқыршымен бірге оны жууға барады. Сиқыршы қыз сәтсіз аяқталады, бірақ қыз сәтті болады, осылайша адам аю принсімен оның шынайы әйелі ретінде некеге тұрады.

Тарихы

Әңгіме құпия болып табылады және өзінің атын Норвегия халық ертегісінің типтері деп аталатын Эрнальф Ходненің "Аққудың жоғалған күйеуін іздеу" ("The Search for the Lost Husband") деген жалпы әңгіме түріне береді. Халықаралық Аарн Томпсон Утер индексі бойынша, бұл әңгіме ATU 425A типті ертегі ретінде жіктеледі, "Жануар күйеу жігіт ретінде", ATU 425-тің бір түрін құрайды, "Жоғалған күйеуді іздеу". Бұл әңгіменің кейіпкері - ханзадаға үйленген, бірақ қандай да бір жануарға айналған адам қыз. Ол оның сенімін бұзады, ол жоғалып кетеді, оны іздеуге түрткі болады. Күнәсін өтеу үшін ол нөмірленген металл аяқ киім киюі керек. Күйеуіне бара жатқанда ол Күн, Ай және Желден көмек сұрайды.

Нысандар

Ханс Йорг Утердің айтуынша, ATU 425A типті ертегілердің басты ерекшелігі "жалған қалыңдықты күйеумен үш түнге пара беру". Ян Оджвинд Сванның Купидон мен Психе мен ұқсас типтердің 1100 нұсқасын зерттегеніне сәйкес, ол аю герман және славян аймақтарында табиғаттан тыс күйеудің "ең әдеттегі" түрі деп қорытындылады.

Киноға бейімделу

1980 жылдардың басында Дон Блут Продакшнс "Күннің шығысы мен Айдың батысы" атты анимациялық фильмге жұмыс істей бастады. Ақыр соңында, фильмнің өндірісі тоқтатылған кезде қатты жүргізілгенімен, қаржылық қолдаудың жоғалуынан фильм ешқашан жасалмады. Макс фон Сидоу "Кеңеш құлақтары" продюсерлерінің "Күннің шығысы мен Айдың батысы" әнін Лайл Мейстің музыкалық сүйемелдеуімен баяндайды. The Storyteller-де "Нағыз қалыңдық" эпизоды бар, ол тікелей неміс халық ертегісіне негізделген, бірақ осы әңгімені өзінің соңында сілтеме жасайды. Қаһарманның махаббатын әйел тролль оны ұмытуға баулады, бірақ принске тролльдің тұтқындары шындықты айтады. "Ханс, менің тұяғым" эпизодында күйеуі де айуаннан адамға айналады. "Күннің шығысы мен Айдың батысы" тақырыбы 1991 жылы түсірілген "Полярлық аю патшасы" фильмінде кездеседі. Фильмнің оқиғасы ертегімен дәл ұқсас.